4.4 Hebrear

4.4 Hebrear

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta ættir þú að geta:

• Rætt sögu Hebrea í samhengi við þróun Austurlanda nær
• Útskýrt hvernig trú Hebrea var frábrugðin öðrum trúarbrögðum á sama svæði og sama tímabili

Hebrear eru semískumælandi kanaanísk þjóð, þekkt fyrir eingyðistrú sína, gyðingdóm eða gyðingatrú. Þeir hafa varðveitt sögu þjóðar sinnar sem rekur uppruna hennar langt aftur í fornöld og geymir lýsingar á fyrstu leiðtogum, konungum, trúarhefðum, spámönnum og fjölmörgum inngripum guðdómsins. Þessi saga, sem í hefð gyðinga er oft kölluð Tanakh eða hebreska Biblían en Gamla testamentið í kristinni hefð, hefur varðveist um margar aldir og haft áhrif á tilurð hinna tveggja helstu eingyðistrúarbragðanna, kristni og íslams. Þótt bókstafstrúaðir kristnir menn og rétttrúaðir gyðingar telji Biblíuna bæði innblásna af Guði og óskeikula verða sagnfræðingar að rannsaka textann og hina viðburðaríku sögu sem þar er skráð með gagnrýnum hætti. Þessi rannsókn og nákvæm vinna fornleifafræðinga í Austurlöndum nær hafa leitt í ljós ýmis vandkvæði við að viðurkenna frásögn hebresku Biblíunnar sem óskeikula, en rannsóknir hafa einnig opnað augu okkar fyrir sögu sem er ef til vill enn áhugaverðari en frásögnin sem hefðin hefur varðveitt.

Saga Hebrea

Þótt þessi tímaröð skýri hvernig Hebrear komust til Kanaans er fátt sem styður hana. Ekki er hægt að vísa til neinna fornleifastaða og einu heimildirnar sem við höfum um Abraham, ferð hans frá Mesópótamíu og börn hans, barnabörn og barnabarnabörn eru úr hebresku Biblíunni. Þetta hefur orðið til þess að suma grunar að sögurnar af Abraham og fjölskyldu hans hafi orðið til mun síðar en Biblían gefur til kynna. Sagnfræðingar hafa raunar rakið söguna af Abraham til heimilda sem voru skráðar á milli tíundu og sjöttu aldar BCE. Hugsanlegt er að Abraham hafi verið raunveruleg söguleg persóna og tekið þátt í fornum fólksflutningum sem sagt var frá munnlega öldum saman, en án frekari heimilda eða fornleifafunda sem staðfesta tilvist hans getum við ekki vitað það með vissu.

Biblían heldur frásögninni áfram og greinir frá því að Móse hafi á fullorðinsárum komist að því hver hann var í raun og krafist þess að faraóinn leysti Hebrea úr ánauð og leyfði þeim að snúa aftur til Kanaans. Eftir að hafa orðið fyrir fjölda guðlegra refsinga sem guð Hebrea lagði á hann féllst faraóinn treglega á það. Flótti Hebrea frá Egyptalandi fól í sér langa göngu yfir Sínaíeyðimörkina og inn í Kanaan, en á leiðinni samþykktu þeir að tilbiðja aðeins hinn eina guð Jahve og hlýða lögum hans. Þetta tímabil í sögu þeirra er oft kallað Brottförin, því frásögnin segir frá fjöldaflutningum þeirra frá Egyptalandi og að lokum til Kanaans. Þegar þangað var komið stýrði Jósúa, herforingi Móse, nokkrum herferðum gegn íbúunum sem gerðu Hebreum kleift að setjast að í landinu.

Atriðin í frásögn Biblíunnar af lífi Hebrea á Egyptalandi og brottför þeirra úr ríkinu hafa orðið til þess að sumir fræðimenn tengja þessar sögur við valdatíma Hyksosa. Það var þá, á öðru millitímabilinu, sem Kanaanítar streymdu inn í óshólma Nílar og náðu þar völdum, og vera má að sagan af komu Jósefs og fjölskyldu hans til Egyptalands varðveiti minningu um þá þróun. Sagnfræðingum hefur reynst erfitt að ákvarða nákvæmlega hvenær brottförin frá Egyptalandi átti sér stað af ýmsum ástæðum, ekki síst vegna þess að Biblían nefnir ekki egypsku faraóana á tímabili brottfararinnar.

Sum einkenni frásagnar Biblíunnar benda þó til þess að einhvers konar brottför hafi í raun átt sér stað. Nafn Móse er til dæmis egypskt en ekki hebreskt og bendir það til þess að hann hafi komið frá Egyptalandi. Biblían nefnir einnig með nafni ljósmæðurnar tvær sem ferðuðust með hópnum, og af því hafa sumir fræðimenn dregið þá ályktun að munnleg hefð hafi verið til um mjög lítinn hóp sem kann að hafa farið yfir Sínaí til Kanaans, þótt það hafi ekki verið sá gríðarstóri hópur sem Biblían lýsir. Fornleifar styðja einfaldlega ekki frásögnina af landvinningum Jósúa. Jafnvel við Jeríkó hafa umfangsmiklar fornleifarannsóknir ekki getað sannað að borginni hafi verið eytt á þeim tíma og með þeim hætti sem Biblían lýsir. Þessi skortur á traustum sönnunargögnum hefur orðið til þess að flestir hafa komist að þeirri niðurstöðu að líklega hafi engir landvinningar átt sér stað og að Hebrear hafi þegar búið í Kanaan þegar minni hópur frá Egyptalandi bættist síðar við þá.

Dómarabók Biblíunnar lýsir því hvernig Hebrear fluttust inn á hálendi Kanaans og bjuggu þar, skipaðir í tólf ættkvíslir. Í Samúelsbók segir frá því hvernig Filistar, einn af mörgum hópum sjávarþjóðanna, kúguðu þá. Til að verja sig betur gegn Filistum skipulögðu Hebrear sig í konungsríki sem þeir kölluðu Ísrael. Fyrsti leiðtogi þeirra, Sál, varð konungur um 1030 BCE en tókst ekki að stjórna með réttum hætti. Annar konungurinn, Davíð, stjórnaði ekki aðeins vel heldur tókst honum einnig að hrekja Filista á brott.

Hebrear, sem á þessu tímabili er réttara að kalla Ísraelsmenn vegna stofnunar Ísraelsríkis, gengu nú inn í gullöld sögu sinnar. Davíð yfirbugaði ríkin í kring, gerði Jerúsalem að höfuðborg sinni og reisti þar helgidóm fyrir Jahve, guð Ísraelsmanna. Davíð lét síðan syni sínum Salómon eftir þetta betur skipulagða ríki. Salómon efldi skipulag Ísraels enn frekar, stofnaði til bandalaga við ríkin í kring og réðst í fjölmargar byggingarframkvæmdir. Mikilvægasta framkvæmdin var stórt hof Jahve í Jerúsalem.

Sagnfræðingar kalla tímabil þessara þriggja konunga — Sáls, Davíðs og Salómons — tímabil hins sameinaða konungdæmis. Fornleifarannsóknir og heimildir utan Biblíunnar styðja margar fullyrðingar hennar um tímabilið. Filistar ógnuðu til dæmis Hebreum en þeir voru líklega einn margra hópa farandfólks sem fluttist um austanvert Miðjarðarhaf, oft með ofbeldi, á tímum hrunsins við lok bronsaldar. Egypskar og aðrar heimildir greina frá þessu farandfólki og sumar nefna Filista sérstaklega. Líklegt virðist að stofnun Ísraels hafi verið viðbragð við þessari ógn.

Með uppgangi Nýassýríska heimsveldisins og útþenslu þess inn í Kanaan hófst nýtt tímabil í sögu Ísraels og Júda undir erlendum yfirráðum í Austurlöndum nær, sem Assýringar réðu. Andstaða við Assýringa í báðum konungsríkjunum og vilji Nýassýringa til að ráða austanverðu Miðjarðarhafi leiddu að lokum til þess að Assýringar gerðu ítrekaðar árásir á Ísrael. Sú skæðasta var gerð árið 722 BCE, þegar þúsundir Ísraelsmanna voru fluttar nauðugar til annarra hluta heimsveldisins, eins og siður Assýringa var.

Spámenn í Júda túlkuðu eyðingu Ísraels sem refsingu fyrir að hafa vikið frá sáttmálanum við Jahve. Þeir hvöttu til trúarumbóta í Júda til að forðast sömu örlög. Þótt Júda væri innlimað í Nýassýríska heimsveldið slapp ríkið við þá eyðileggingu sem Ísrael varð fyrir. Ósigur Assýríu fyrir Nýbabýloníumönnum skapaði Júda hins vegar nýjar áskoranir. Andspyrna gegn Babýlon leiddi til refsinga og nauðungarflutninga árið 597 BCE og loks til eyðingar Jerúsalem og hofsins þar árið 586 BCE.

Hinum fjölmörgu Júdamönnum sem voru fluttir nauðugir til Babýlonar eftir fall Jerúsalem var komið fyrir í Mesópótamíu og ætlast var til að þeir hjálpuðu til við að byggja á ný svæði sem höfðu orðið illa úti í styrjöldum. Margir samlöguðust babýlonskri menningu svo mjög að vart var hægt að greina þá frá öðrum Mesópótamíumönnum. Sumir héldu þó í menningu og trú Júdamanna. Hjá þessum Júdamönnum var útlegðin í Babýlon, eins og hún var kölluð, tími menningarlegrar og trúarlegrar endurvakningar. Þeir ritstýrðu ýmsum eldri hebreskum ritum og sameinuðu þau í stærra verk og mótuðu þannig kjarna hebresku Biblíunnar. Eftir uppgang Persaveldis og landvinninga þess í Babýloníu leyfði Kýros mikli Persakonungur loks þeim Júdamönnum sem höfðu ekki samlagast að snúa aftur til Júda. Þeir sneru aftur í tveimur stórum bylgjum á næstu áratugum og hófu endurreisn sem fól að lokum í sér að hof Jahve í Jerúsalem var reist að nýju.

Menning Hebrea

Mest áberandi einkenni hebreskrar menningar á þessu tímabili var eingyðistrúin, sem þá var óvenjuleg. Samkvæmt Biblíunni hófst þessi hefð með Abraham, sem sagður var hafa gert sáttmála við Jahve allt aftur um 2100 BCE. Þegar Móse kemur fram í frásögn Biblíunnar tekur hebresk eingyðistrú fyrir alvöru að mótast. Eins og greint er frá í Biblíunni fékk Móse lögin beint frá Jahve meðan á brottförinni frá Egyptalandi stóð, þar á meðal boðorðið um að aðeins skyldi tilbiðja Jahve. Þessi frásögn gefur til kynna að Hebrear hafi almennt iðkað hreina eingyðistrú upp frá því. Við nánari athugun á frásögnum Biblíunnar kemur þó í ljós mun flóknara og hægfara ferli í átt að eingyðistrú.

Til dæmis er í fyrsta boðorðinu sem Jahve gaf Móse krafist þess að Hebrear „hafi ekki aðra guði en mig“. Þetta orðalag gefur til kynna að aðrir guðir séu vissulega til en þá megi ekki tilbiðja. Annars staðar í Biblíunni er vísað til Guðs í fleirtölu eða stundum sem eins af guðum á guðaþingi. Þessar textaheimildir varðveita líklega leifar eldri kanaanískra fjölgyðistrúarhefða. Þar á meðal var tilbeiðsla El, æðsta guðsins í guðakerfinu sem oft var tengdur Jahve, svo og Asheru, fylgikonu Jahve, stormguðsins Baals, frjósemisgyðjunnar Astarte og margra annarra. Fundir fornleifafræðinga á hofum og líkneskjum af þessum guðum staðfesta að þeir voru tilbeðnir með einhverjum hætti langt fram á áttundu öld BCE.

Í mörgum hlutum Biblíunnar er því lýst hvernig Hebrear sneru iðulega baki við Jahve og tóku aftur upp fjölgyðistrúarhefðir sínar. Þetta fráhvarf er yfirleitt fordæmt í Biblíunni og leiðir stundum til þess að hetjur Biblíunnar reyna að endurnýja sáttmála Móse við Guð. Hiskía Júdakonungur (727–697 BCE) stóð til dæmis fyrir hreinsunarherferð gegn óheimilli guðsdýrkun víða í ríki sínu. Hann fjarlægði staðbundna helgistaði, eyðilagði helga minnisvarða og braut tilbeiðslumuni. Manasse sonur hans endurreisti hins vegar suma þessara trúarsiða og helgistaða. Ef litið er fram hjá hlutdrægni höfunda Biblíunnar kann Manasse að hafa reynt að bjarga rótgrónum trúarhefðum sem umbótasinnaður faðir hans hafði ráðist gegn. Þegar um miðja sjöundu öld BCE höfðu trúarumbótamennirnir sem boðuðu miðstýrða tilbeiðslu Jahve og hlýðni við lög Móse þó greinilega náð yfirhöndinni. Túlkun þeirra á sögu og trú Hebrea var þá í sókn.

Þema fráhvarfs í hebresku Biblíunni var að hluta leið höfunda hennar til að skýra leifar kanaanískra trúarsiða sem féllu illa að þeirri sýn þeirra að Hebrear hefðu verið eingyðistrúar frá tímum Móse. Fráhvarfið frá Jahve skýrði þær hörmungar sem dundu yfir Hebrea í Ísrael og Júda, einkum eyðingu hofsins og nauðungarflutninginn til Babýlonar. Höfundar Biblíunnar og spámennirnir sem þeir segja frá staðhæfa að Nýassýría og Nýbabýlonía hafi aðeins verið verkfæri sem Jahve beitti til að knýja Hebrea til að feta rétta braut, ella sæta refsingu. Þessi útgáfa af sögu Ísraelsmanna kviknaði og styrktist í útlegðinni í Babýlon, þegar verið var að ritstýra og taka saman kjarnann í hebresku Biblíunni.

Þegar Júdamönnum var leyft að snúa aftur til Jerúsalem og endurreisa hof sitt hafði grunnur þess sem við þekkjum nú sem gyðingdóm mótast og hlotið almenna viðurkenningu. Gyðingum (eða fólki frá Júda) bar að tilbiðja aðeins Jahve, lifa siðferðilega í samræmi við fyrirmæli hans og fylgja lögum Móse nákvæmlega. Þeim var til dæmis bannað að myrða, stela og drýgja hór. Þeim var bannað að neyta tiltekinnar fæðu, svo sem svínakjöts, skelfisks, skordýra og kjöts sem hafði verið blandað saman við mjólkurafurðir. Mat varð að útbúa á réttan hátt, meðal annars með helgisiðaslátrun dýra. Gyðingum var einnig bannað að vinna á sjöunda degi vikunnar og þeim bar meðal annars að sýna eiginkonum virðingu og gefa til góðgerðarmála. Að sjálfsögðu giltu einnig mikilvægar reglur um tilbeiðslu Jahve, þar á meðal að elska hann, óttast hann, líkja eftir honum og vanhelga ekki nafn hans.

Þar sem Hebrear gátu rakið uppruna sinn til ættflokka bænda fjölluðu mörg af lögum Móse um landbúnað, til dæmis bann við því að borða þroskað korn úr uppskerunni áður en það væri fært að fórn. Hátíðin Sukkot, sem merkir „kofar“, var uppskeruhátíð þar sem Gyðingum bar að reisa kofa, hugsanlega til að minnast þess tíma þegar þeir voru fyrst og fremst bændur. Þegar Hebreum fjölgaði og þeir tóku að búa í borgum og sinna störfum í þéttbýli urðu þessar landbúnaðarhefðir hins vegar fyrst og fremst táknrænir trúarsiðir. Í borgum fundu Gyðingar atvinnutækifæri sem handverksmenn, kaupmenn og verslunarmenn. Eftir því sem Jerúsalem óx á öldunum eftir útlegðina í Babýlon lagaðist trú þeirra æ betur að borgarlífi.