Kaflayfirlit

Kaflayfirlit

17.1 Osmanar og Mongólar

Eftir rán krossfara á Konstantínópel og sigur Mongóla á Seljúka-Tyrkjum urðu Osmanar að áhrifamiklu veldi í norðvesturhluta Anatólíu. Undir stjórn eftirmanna Osmans fóru þeir yfir Dardanellasund til Evrópu og sigruðu Serba í orrustunni á Kósóvó. Þegar mongólski landvinningamaðurinn Tímúr réðst inn á svæðið sigraði hann Bayezid og átökin sem fylgdu milli sona Bayezids klufu ríki Osmana. Persía, Mið-Asía og norðurhluti Indlands urðu hlutar af veldi Tímúrs, en hann lést áður en hann gat ráðist inn í Kína eins og hann hafði fyrirhugað.

Sonur Bayezids, Mehmed I, og sonarsonur hans, Murad II, endurreistu yfirráðasvæði Osmana í Anatólíu og Evrópu. Árið 1453 vann Mehmed II meðal annars þann sigur að leggja Konstantínópel undir sig. Hann endurreisti borgina, sem eftir það nefndist Istanbúl, og bauð fræðimönnum og listamönnum frá Asíu og Evrópu þangað. Hann sýndi þegnum sínum sem voru ekki múslimar og þeim sem voru af evrópskum uppruna umburðarlyndi og leyfði þeim að vera áfram í Istanbúl. Sagnfræðingar telja þó flótta margra fræðimanna til Vestur-Evrópu með varðveitta þekkingu á menningarheimum Forn-Grikkja og Rómverja til þeirra þátta sem stuðluðu að ítölsku endurreisninni og umskiptunum til árnýaldar. Á sama tíma tóku kaupmenn í Vestur-Evrópu að leita siglingaleiða yfir úthöfin til Suður- og Austur-Asíu.

17.2 Frá mamlúkum til Kína undir Ming-ættinni

Abbasídar, Ayjúbídar og Osmanar reiddu sig allir á fólk sem var eða hafði verið hneppt í þrældóm til að manna heri sína og annast stjórnsýslu. Kristnir drengir voru teknir frá foreldrum sínum, neyddir til að taka íslamstrú og þjálfaðir sem hermenn og embættismenn. Í ríkjum Abbasída og Ayjúbída nefndust þeir mamlúkar. Í ríki Osmana nefndust þeir janissarar. Konur í þrældómi gátu einnig orðið hluti af kvennabúri soldánsins og eignast með honum börn. Fólki í þrældómi voru oft falin trúnaðarstörf vegna þess að það hafði verið tekið frá fjölskyldum sínum sem börn, átti stöðu sína því alfarið undir valdhafanum og var honum þar af leiðandi hollt.

Í Egyptalandi steyptu mamlúkahermenn soldáni Ayjúbída af stóli árið 1250 og stofnuðu soldánsdæmi mamlúka. Þar sem arftökunni að hásætinu var stýrt og hún ekki bundin erfðum gat soldánsdæmi mamlúka haldið völdum yfir Egyptalandi og Levant-svæðinu og hrundið árásum Mongóla þar til Osmanar sigruðu það árið 1517.

Ming-ættin komst til valda í Kína eftir að uppreisnir hröktu mongólska valdhafa Yuan-ættarinnar frá völdum. Hongwu-keisari ruddi úr vegi öllum sem ógnuðu stjórn hans með því að koma á fót leynilögreglu, leggja niður embætti æðsta ráðherra og bæla niður uppreisnir í fjarlægum héruðum. Hann bannaði mestöll utanríkisviðskipti til að vernda Kína gegn erlendum áhrifum. Yongle-keisari tók aftur upp utanríkisviðskipti og innheimti skattgreiðslur og kínverskt silki og postulín voru seld í Evrópu, Afríku, Indlandi og Vestur-Asíu. Þrátt fyrir mikil völd Kína átti Ming-ættin erfitt með að halda Mongólum í skefjum.

17.3 Byssupúður og hirðingjar á umbrotatímum

Fyrstu gerðir byssna voru erfiðar í notkun og oft ónákvæmar, en eftir því sem þær bötnuðu létu valdhafar riddaralið víkja fyrir fótgönguliði sem var vopnað byssum. Þar sem ríðandi hermenn höfðu tilheyrt aðalsstéttinni glötuðu þeir oft forréttindastöðu sinni í samfélaginu við þessa breytingu. Byssupúður auðveldaði herjum einnig að eyðileggja varnarvirki og batt þar með enda á umsáturshernað. Miðstýrð stjórnvöld sem tóku upp skotvopnatækni og gátu lagt á skatta til að greiða fyrir hana urðu valdameiri og gátu drottnað yfir öðrum ríkjum.

Upptaka skotvopna gerði bardagaaðferðir hirðingjasamfélaga ómarkvissari. Þessum samfélögum fækkaði og þau urðu fámennari þegar stjórnvöld neyddu þau til að taka upp fasta búsetu. Ótti búfasts fólks við hirðingja varð stundum til þess að stjórnvöld gripu til aðgerða gegn þeim. Samkeppni um náttúruauðlindir varð einnig til þess að margir kvikfjárhirðingjar yfirgáfu lifnaðarhætti sína.