17.1 Osmanar og Mongólar
17.1 Osmanar og Mongólar
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Meðan íbúar Vestur-Evrópu byggðu samfélög sín upp að nýju eftir fall vesturhluta Rómaveldis varðveittu Býsansmenn í austri rómverska menningarhætti öldum saman og litu ætíð á sig sem arftaka stolts og öflugs Miðjarðarhafsveldis. Á elleftu öld var valdi þeirra þó ógnað þegar tyrkneskir ættbálkar á borð við Seljúka komu til svæðisins, settust að í austurhluta ríkisins og náðu þar smám saman yfirráðum af Býsansmönnum. Þegar fleiri tyrkneskir ættbálkar komu til svæðisins og settust þar að reis einn þeirra, Osmanar, fljótt öðrum framar. Osmanar stóðust síðustu stórsókn Mongóla, náðu síðan yfirráðum í Litlu-Asíu, réðust inn í Evrópu og sviptu Býsansmenn að lokum síðustu leifum valda þeirra. Fall Býsanska ríkisins árið 1453 varð til þess að margir grískir fræðimenn og guðfræðingar flúðu til borgríkja Ítalíu. Þar lögðu þeir sitt af mörkum til þeirrar umbreytingar hugmynda og lista í Vestur-Evrópu sem nefnd er endurreisnin. Undir lok fimmtándu aldar höfðu Osmanar umbreytt austanverðu Miðjarðarhafssvæðinu.
Vöxtur Osmanska ríkisins
Tyrkneskir Osmanar réðu yfir ríki sem lá að bæði hinum vestræna og austræna heimi og tóku að gegna mikilvægu hlutverki í málefnum Asíu og Evrópu á þrettándu öld. Þeir voru þó ekki fyrsta tyrkneskumælandi þjóðin til þess. Á tíundu og elleftu öld kom hópur tyrkneskumælandi fólks frá Mið-Asíu fyrst um Íranshásléttuna og hélt síðan vestur á svæðið sem nú er Tyrkland. Hópurinn var nefndur Seljúkar eftir leiðtoga sínum og tók íslamstrú á tíundu öld. Seljúkar voru færir bogmenn og knapar. Í upphafi þjónuðu þeir í herjum íslömsku Karakhanída- og Ghaznavídaættanna í Mið-Asíu en stofnuðu síðar eigið veldi í Persíu, Mesópótamíu og austanverðri Litlu-Asíu. Árið 1055 náðu þeir Bagdad á sitt vald, höfuðborg Abbasídaveldisins og aðsetri súnní-kalífans. Seljúkar tóku þá að líta á sig sem verndara íslamstrúar og stofnuðu Seljúkaveldið. Árið 1071 sigruðu þeir her Býsanska ríkisins í orrustunni við Manzikert í austanverðri Anatólíu, öðru heiti á Litlu-Asíu, og náðu brátt einnig yfirráðum á því svæði (Mynd 17.4).
Árið 1077 stofnuðu Seljúkar ríki í Anatólíu sem þeir nefndu soldánsdæmið Rúm („Róm“) vegna þess að landsvæðið hafði verið tekið af Býsanska ríkinu, Austurrómverska ríkinu. Soldánsdæmið innlimaði jafnt og þétt aðra tyrkneska ættbálka í Anatólíu og færði þá undir stjórn sína. Úr varð fremur samband ættbálka en sameinað ríki. Stjórnandi soldánsdæmisins var fyrst og fremst herforingi og herforingjar stjórnuðu héruðunum. Innan þeirra réðu ólíkir hópar hermanna yfir einstökum svæðum. Þeir börðust oft sín á milli og seldu stundum býsönskum valdhöfum herþjónustu sína.
Valdhafar Seljúka reistu moskur og madrösur, skóla þar sem fræðimenn kenndu meðal annars vísindi, guðfræði og íslömsk lög, einkum í Ikóníon, nú Konya, einni af höfuðborgum soldánsdæmisins Rúm. Þeir komu einnig á fót karavanserai, gistihúsum þar sem kaupmenn á ferð um silkivegina gátu hvílst og stundað viðskipti í öryggi. Verslun laðaði að kaupmenn og handverksmenn og trúarfræðimenn settust að í tyrknesku borgunum. Þegar Býsanska ríkið missti yfirráð yfir Anatólíu flúðu prestar og munkar rétttrúnaðarkirkjunnar. Tengsl bænda við kristni veiktust og margir áttu því auðveldara með að taka íslamstrú. Smám saman setti íslam æ meiri svip á samfélag og ásýnd Anatólíu en tök býsönsku keisaranna á svæðinu urðu sífellt veikari.
Seljúkaveldið, sem átti miðstöð sína í Bagdad í Mesópótamíu, glímdi bæði við innri átök og ógnir utan frá. Koma vestrænna krossfara til svæðisins undir lok elleftu aldar og stofnun krossfararíkjanna ollu miklum pólitískum og félagslegum breytingum þótt ríkin yrðu að lokum sigruð. Khwarezm-Shah-ættin, konungsætt frá Mið-Asíu sem stofnuð var af manni er Seljúkar höfðu hneppt í þrældóm, sigraði Seljúka.
Þegar Seljúkaættin missti yfirráð yfir svæðinu var soldánsdæmi Seljúka í Rúm, klofningsríki frá upphaflega veldinu, eina miðstöð Seljúkavalds sem eftir stóð í Anatólíu. Pólitískar og hernaðarlegar breytingar héldu þó áfram þar. Eftir innrás Mongóla í austanverða Anatólíu og afgerandi sigur þeirra á Seljúkum í orrustunni við Köse Dağ árið 1243 klofnaði soldánsdæmið Rúm í mörg lítil, sjálfstæð ríki sem nefnd voru beylik. Á fjórtándu öld tók eitt þeirra að eflast þegar veldi Seljúka hnignaði í kjölfar innrása Mongóla. Leiðtogi þess hét Osman og fylgismenn hans urðu þekktir sem „Osmanli“ eða „Osmanar“.
Osmanar voru tyrkneskumælandi kvikfjárhirðingjar sem réðu landsvæðum í norðvestanverðri Anatólíu. Líkt og Seljúkar litu þeir á sig sem ghazi, stríðsmenn sem börðust fyrir útbreiðslu íslams og til að verja landamæri þess og áhrif. Sú sjálfsmynd varð mikilvægur þáttur í tyrkneskri sjálfsmynd Osmana. Þeir höfðu upphaflega fyllt valdatómarúmið sem myndaðist í norðvestanverðri Anatólíu eftir árásina á Konstantínópel árið 1204, þegar evrópskir krossfarar rændu borgina, rupluðu þar og lögðu hluta hennar í rúst. Óbreyttir borgarar urðu fyrir hrottalegum árásum og voru drepnir. Ómetanlegum helgigripum var rænt eða þeir eyðilagðir og þar með rofnuðu tengsl við sögu Býsanska ríkisins. Eftir þessa „ránsherferð“ gegn Konstantínópel skiptu Feneyjar og bandamenn þeirra ríkinu á milli sín og pólitískt umrót fylgdi á næstu árum. Þótt Býsansmenn reyndu að endurreisa höfuðborg sína og ríki réðu þeir ekki við Osmana. Ríkið stóð í tvö hundruð ár til viðbótar en réð fremur litlu landsvæði í Anatólíu. Osmanar settust um býsanskar borgir þar, lögðu þær undir sig og gerðu eina þeirra, Bursa, að höfuðborg vaxandi ríkis með heimsveldisáform. Þeir reistu þar moskur og madrösur og gerðu borgina að mikilvægri trúarmiðstöð.
Eftir lát Osmans tók Orhan I sonur hans við. Hann tók sér titilinn soldán og færði yfirráðasvæði Osmana inn í Evrópu. Árið 1354 komu hermenn hans sér upp bækistöð á Gallipoli-skaga Evrópumegin, norðan við Dardanellasund, eitt þeirra sunda sem skilja Litlu-Asíu frá Evrópu. Yfirráð yfir Gallipoli færðu Osmönum stjórn á siglingum milli Miðjarðarhafs og Svartahafs. Þau gerðu þeim einnig kleift að trufla siglingar til Konstantínópel, sem stóð Evrópumegin við Bosporussund, ef þeir kysu. Osmanar náðu jafnt og þétt yfirráðum yfir evrópska hluta Býsanska ríkisins, svæðinu þar sem nú eru norðurhluti Grikklands, suðurhluti Búlgaríu og Þrakía, vestasti hluti Tyrklands nútímans.
Murad I, sonur Orhans, stofnaði nýja höfuðborg í Edirne Evrópumegin við Dardanellasund árið 1362. Tyrkir frá Anatólíu voru hvattir til að setjast að á yfirráðasvæði Osmana í Evrópu og taka við jörðum evrópskra landeigenda sem höfðu flúið. Evrópsku bændurnir sem komust undir stjórn Osmana báru ekki endilega kala til nýju valdhafanna. Flestir voru rétttrúnaðarkristnir og fengu að iðka trú sína án afskipta svo lengi sem þeir greiddu sérstakan skatt, jizya, og viðurkenndu stöðu sína sem þegnar Osmanska ríkisins. Osmanar áttuðu sig einnig á að prestar annarra trúarbragða en íslams gætu aðstoðað við stjórn ríkisins enda var fólk vant að leita leiðsagnar trúarleiðtoga sinna um ýmis mál. Til að tryggja sér aðstoð kristinna presta létu þeir því vera að reyna að uppræta trú þeirra. Líklega töldu margir bændur trúarlega umburðarlynda Osmana betri yfirboðara en evrópska rómversk-kaþólska hermenn sem höfðu oftar en einu sinni ráðist á grísk-rétttrúnaðarkristið Býsanska ríkið. Þeir fögnuðu einnig léttari skattbyrði undir stjórn Osmana.
Murad reyndi að nýta sér dauða Serbíukonungs árið 1355 og innlima lönd hans í ríki Osmana. Í orrustunni á Kósóvó árið 1389 sigruðu Osmanar serbneska herinn og gerðu Serbíu, síðasta stóra rétttrúnaðarkristna ríkið, að lénsríki Osmanska ríkisins. Bæði Murad og serbneski stjórnandinn Lazar fursti féllu í orrustunni. Samkvæmt serbneskri goðsögn laumaðist þó serbneskur hermaður með brögðum inn í tjald soldánsins og drap hann þar (Mynd 17.5).
Bayezid I, sonur og arftaki Murads og nefndur „eldingin“, reyndi án árangurs að binda enda á öll eftirstandandi yfirráð Býsansmanna á svæðinu með því að ná Konstantínópel. Árið 1396 settu Osmanar hafnbann á borgina en ákall býsanska keisarans varð til þess að Bónifasíus IX páfi boðaði krossferð til bjargar grískum rétttrúnaðarkristnum mönnum undan múslimskum Tyrkjum. Rómversk-kaþólskir riddarar víðs vegar úr Evrópu svöruðu kallinu. Hersveitir Osmana, ásamt serbneskum lénsmönnum Bayezids, gjörsigruðu krossfaraherinn í orrustunni við Nikópol við Dóná (Mynd 17.6). Hafnbannið gegn Konstantínópel brást þó að lokum þar sem Osmanar gátu ekki rofið borgarmúrana. Bayezid stóð brátt andspænis enn öflugri óvini, mongólska landvinningamanninum Tímúr.
Tímúrídar og eftirmál orrustunnar við Ankara
Tímúr var Mongóli af Barlas-ættbálknum sem hafði orðið fyrir áhrifum frá tyrkneskri menningu og tileinkað sér hana. Hann fæddist í Mið-Asíu, í þeim hluta Chagatai-khan-ríkisins sem nú tilheyrir Úsbekistan, á þriðja eða fjórða áratug fjórtándu aldar. Snemma á ævinni slasaðist hann þannig að hann varð haltur á öðrum fæti og missti tvo fingur. Sumar frásagnir segja að hann hafi særst við sauðaþjófnað en allt eins er líklegt að hann hafi hlotið áverkana í orrustu.
Tímúr hugðist endurreisa ríkið sem Djengis khan hafði ráðið við dauða sinn. Þar sem hann gat ekki sýnt fram á ættartengsl við Djengis gat hann ekki sjálfur gert tilkall til titilsins khan. Á sjöunda áratug fjórtándu aldar náði hann yfirráðum yfir hluta Chagatai-khan-ríkisins og setti Soyurgatmish, afkomanda Djengis, í hásætið en sagðist stjórna í hans nafni. Hann kvæntist einnig afkomanda Djengis og tók sér titilinn „konunglegur tengdasonur“.
Tímúr beindi brátt sjónum út fyrir Mið-Asíu að löndum sem hann vildi ráða. Á níunda og tíunda áratug fjórtándu aldar lagði hann undir sig Persíu, hluta Íraks og Afganistans og Sýrland. Hann lagði þunga skatta á íbúa sigraðra borga og sendi hæfa handverksmenn til höfuðborgar sinnar Samarkand en þyrmdi lífi fólks. Borgir sem gáfust ekki upp sættu hins vegar grimmilegri meðferð. Þegar Isfahan í Persíu gafst friðsamlega upp sýndi hann íbúunum til dæmis vægð. Þegar þeir gerðu síðar uppreisn svaraði Tímúr afdráttarlaust: hann lét drepa gífurlegan hluta borgarbúa og sumar heimildir segja að 100.000 til 200.000 manns hafi verið drepnir. Sjónarvottar segja hermenn hans hafa hlaðið upp haugum af afhöggnum höfðum. Her Tímúrs hélt síðan norður á rússneskt landsvæði undir stjórn fyrrverandi fylgismanns hans, Tokhtamish, khans Gullnu hordunnar. Hann sóttist eftir sömu löndum í Mið-Asíu og Tímúr gerði tilkall til. Eftir að hafa eyðilagt rússnesku borgirnar Astrakhan og Ryazan sigraði Tímúr her Tokhtamish árið 1391.
Seint á tíunda áratug fjórtándu aldar beindi Tímúr sjónum austur til Indlands. Árið 1398 réðst hann á Delí, höfuðborg soldánsdæmisins Delí sem múslimar stjórnuðu. Her soldánsins hélt til orrustu á stríðsfílum í hringabrynjum og skelfdi hermenn Tímúrs sem höfðu aldrei séð fíla (Mynd 17.7). Tímúr hlóð heyi á bak úlfalda sinna, kveikti í því og sendi logandi, ofsahrædd dýrin inn í raðir óvinanna svo fílarnir tvístruðust. Eftir sigurinn lagði hann Delí í rúst.
Tímúr ásældist einnig lönd í Sýrlandi undir stjórn soldánsdæmis mamlúka og yfirráðasvæði í Anatólíu sem Osmanar gerðu tilkall til. Bayezid I hafði jafnt og þétt lagt undir sig veikari valdhafa í Anatólíu og neytt þá til lénsskyldu. Árið 1397 sigraði hann stjórnanda Karaman-beyliksins og beygði síðan smærri ríki Anatólíu undir sig. Tyrkneskir ættbálkar og lénsmenn Osmana sem vildu ekki lúta veldi hans sneru sér hins vegar til Tímúrs, þótt Bayezid I teldi þá skuldbundna sér. Þeir litu á Tímúr sem leið til að öðlast sjálfstæði undan stjórn Osmana. Óvinir Tímúrs leituðu á móti aðstoðar Bayezids. Meðal þeirra voru Kara Yusuf, leiðtogi Svartasauða-Túrkmena, og Ahmed soldán, stjórnandi persnesku mongólsku Jalayir-ættarinnar, en Tímúr hafði lagt lönd hennar undir sig. Tímúr skrifaði Bayezid og krafðist þess að hann hætti að styðja óvini sína. Bayezid svaraði með svívirðingum og sendi her sinn gegn bandamanni Tímúrs í Armeníu.
Árið 1400 svaraði Tímúr fyrir sig með því að eyðileggja borgina Sivas í Anatólíu, sem var hluti yfirráðasvæðis Bayezids. Síðan háði hann stríð gegn mamlúkasoldánunum í Egyptalandi og Sýrlandi og kom þannig í veg fyrir að Bayezid gæti leitað aðstoðar þeirra. Hann gerði einnig bandalag við Býsansmenn gegn Osmönum, safnaði liði alls staðar að úr ríki sínu og hélt til Anatólíu. Bayezid aflétti umsátrinu um Konstantínópel, sem hafði hafist árið 1396, og hraðaði sér á móti honum. Í júlí 1402 lenti her Tímúrs í átökum við her Osmana í orrustunni við Ankara í Anatólíu.
Á orrustuvellinum við Ankara kom einn helsti veikleiki Osmanska ríkisins undir stjórn Bayezids í ljós. Osmanar höfðu byggt upp ríki sitt í Anatólíu með því að sigra önnur tyrknesk ríki og taka stjórnendur þeirra og afkomendur inn í stjórnsýslu sína. Þessir menn, ófúsir lénsmenn Bayezids, vildu ekki hætta lífi sínu fyrir osmanska yfirboðara sína. Bayezid hafði auk þess valið að búa að mestu í Edirne í Þrakíu. Hann hafði tileinkað sér þætti grískrar menningar og tekið sér nokkrar konur af öðrum uppruna en tyrkneskum sem eiginkonur eða hjákonur, þar á meðal dóttur Lazars fursta, sem lið í bandalagsstefnu sinni. Sú ákvörðun jók enn firringu tyrkneska aðalsins í Anatólíu frá honum. Þegar her Tímúrs réðst til atlögu við Ankara yfirgáfu því margir tyrkneskir lénsmenn Bayezids vígvöllinn og létu hann örlögum sínum eftir, fegnir að losna undan stjórn Osmana. Osmanar biðu ósigur og Tímúr tók Bayezid og syni hans Musa og Mustafa til fanga. Bayezid var fangi hans þar til hann lést nokkrum mánuðum síðar.
Eftir að hafa gjörsigrað Osmana og lagt undir sig stærstan hluta landsvæða Djengis khans, sona hans og sonarsona hélt Tímúr austur á bóginn til að ná síðasta takmarki sínu: Kína. Árið 1368 hafði mongólska Yuan-konungsættin fallið í Kína. Kínverska Ming-konungsættin tók við og reyndi að gera Tímúr að skatt- og lénsskyldum stjórnanda. Sendimenn Ming og hermenn þeirra höfðu þess í stað verið fangelsaðir í Samarkand, höfuðborg ríkis Tímúrs í hjartalöndum Mongóla nærri fæðingarstað hans. Í desember 1404 lagði Tímúr af stað yfir Mið-Asíu á leið til Kína. Nokkrum mánuðum síðar veiktist hann og lést í febrúar 1405. Innrásinni í Kína lauk áður en hún hófst og kínversku sendimennirnir voru látnir lausir.
Við dauða sinn hafði Tímúr lagt undir sig stóran hluta þeirra landsvæða sem Djengis khan og afkomendur hans höfðu unnið í upphaflegum landvinningum Mongóla. Ólíkt þeim gerði Tímúr þó enga raunverulega tilraun til að stjórna þeim svæðum sem hann hertók utan Persíu. Herir hans lögðu borgir undir sig, rændu auðæfum þeirra, tóku handverksmenn og aðra sem Tímúr taldi nýtast sér til fanga og sendu auðinn og fangana til Samarkand. Flest svæðin sem hann hafði lagt undir sig áttu því tiltölulega auðvelt með að endurheimta sjálfstæði sitt. Anatólía er gott dæmi. Eftir sigurinn á Bayezid I hélt Tímúr á brott og lét syni Bayezids berjast sín á milli um lönd föður síns. Þótt Mehmed sonur Bayezids lýsti sig lénsmann Tímúrs aðstoðaði Tímúr hann ekki í borgarastyrjöldinni við bræður sína. Eftir dauða Tímúrs börðust synir hans og sonarsynir um löndin sem hann hafði lagt undir sig (Mynd 17.8). Árið 1409 náði sonur hans Shah Rukh yfirhöndinni og varð arftaki hans og næsti leiðtogi Tímúrída, konungsættarinnar sem Tímúr stofnaði.
Þótt margir í Asíu litu á Tímúr sem illmenni var hann hetja Tyrkja og Mongóla í Mið-Asíu. Ibn Khaldun, norðurafrískur múslimskur sagnfræðingur, taldi honum til tekna að hafa sameinað múslima heimsins í eitt ríki. Mesta arfleifð Tímúrs kann að liggja á sviði lista. Þótt sigraðar þjóðir gætu sætt grimmd var listamönnum, arkitektum og handverksmönnum þyrmt og þeir sendir til Samarkand. Stöðugt var unnið að byggingarframkvæmdum í borginni á ævi hans og mannvirki á borð við Bibi Khanum-moskuna voru reist eða endurbætt að hans ósk. Múslimski ferðalangurinn Ibn Battuta lofaði fegurð borgarinnar og garðar hennar fengu gesti til að gleyma þurrlendinu í kring (Mynd 17.9). Ulugbek, sonarsonur Tímúrs, reisti madrösu, íslamskan skóla, og stjörnuathugunarstöð í Samarkand og bauð múslimskum stærðfræðingum og stjörnufræðingum þangað. Borgin varð þannig mikilvægt fræðasetur á fimmtándu öld. Margir Evrópumenn á þessum tíma litu einnig á Tímúr sem hetju og nefndu hann Tamerlane, „Tímúr halta“.
Osmanar leggja Býsanska ríkið undir sig
Eftir orrustuna við Ankara árið 1402 börðust þeir synir Bayezids sem enn voru frjálsir, Mehmed, Suleyman og Isa, sín á milli um yfirráðasvæði Osmana. Suleyman réð löndum Osmana í Evrópu, Isa réð Anatólíu og Mehmed I stjórnaði Amasya, héraði við Svartahafsströndina. Þegar Musa var leystur úr haldi Mongóla tók hann einnig þátt í baráttunni og Mustafa gerði síðar sömuleiðis tilkall til hásætisins.
Árið 1413 stóð Mehmed uppi sem sigurvegari í borgarastyrjöldinni við bræður sína. Hann og Murad II, sonur hans og erfingi, endurskipulögðu og stækkuðu yfirráðasvæði Osmana. Liðsmenn riddaraliðsins og aðrir háttsettir menn í stjórnsýslu- og hernaðarelítu ríkisins fengu hver um sig timar, rétt til að innheimta skatta af kaupmönnum, bændum og handverksmönnum á tilteknu landsvæði (Mynd 17.10). Timar voru veitt óháð trú eða þjóðerni og einstaka sinnum fengu háttsettar konur þau einnig. Stundum fengu sigraðir valdamenn að halda yfirráðum yfir fyrri löndum sínum sem timarhafar. Skattarnir sem þeir innheimtu stóðu undir framfærslu þeirra og ríkið þurfti því hvorki að greiða þeim laun né ráða skattheimtumenn.
Með því að veita hermönnum timar tryggðu Osmanar hollustu þeirra. Landið tilheyrði að lokum soldáninum sem gat afturkallað timar ef handhafinn hætti að þjóna honum. Handhafi gat einnig misst timar ef íbúum landsins fækkaði og það hvatti timarhafa til að fara vel með fólkið á jörðum sínum. Timarhafar reyndu einnig að auka framleiðni landbúnaðarins því meiri uppskera þýddi meiri skatttekjur. Þeir báru ábyrgð á að halda uppi lögum og reglu en máttu ekki refsa fólki án leyfis dómara sem soldáninn skipaði. Timar erfðist ekki; við dauða handhafans veitti soldáninn öðrum hið lausa timar. Þannig kom hann í veg fyrir að myndaðist sjálfstæð erfðastétt timarhafa.
Helsta markmið Mehmeds I og Murads II var að leggja Konstantínópel undir sig. Múslimskir stjórnendur höfðu allt frá sjöundu öld reynt að ná höfuðborg Býsanska ríkisins en alltaf mistekist. Bæði Mehmed og Murad áttuðu sig á því að til að endurreisa ríki Osmana yrðu þeir að hrekja býsönsku stjórnendurna á brott. Býsanski keisarinn Manuel II hafði aðstoðað keppinauta Mehmeds um hásæti Osmana og reynt að halda þeim veikburða með því að lengja borgarastyrjöldina. Býsansmenn voru einnig nánir bandamenn Feneyinga og Genúa, sem réðu viðskiptum á Eyjahafi og Svartahafi og gátu með skipum sínum torveldað Osmönum að ráða báðum bökkum Dardanellasunds.
Murad II settist um Konstantínópel árið 1422 en umsátrið mistókst vegna þess að Osmanar höfðu ekki stórskotalið til að eyðileggja borgarmúrana. Murad þurfti einnig að beina athyglinni frá umsátrinu til að berjast gegn enn einum hásætiskrefjandanum. Líkt og áður kölluðu Býsansmenn kristna Evrópumenn sér til aðstoðar gegn Osmönum. Páfinn boðaði nýja krossferð og rómversk-kaþólskir riddarar Evrópu svöruðu kallinu. Murad sigraði þá árið 1444 í orrustunni við Varna í austanverðu Búlgaríu (Mynd 17.11). Konstantínópel stóð þó áfram. Borgin var aðeins svipur hjá sjón miðað við fyrri tíma. Þegar mest lét bjuggu þar milli 500.000 og einnar milljónar manna en kýlapestin og umsátur Osmana höfðu fækkað þeim niður í ef til vill fimmtíu þúsund. Svo lengi sem Konstantínópel stóð á vesturbakka Bosporussunds og stjórnaði aðgangi að Svartahafi gátu Osmanar þó ekki talið veldi sitt öruggt.
Það féll í hlut Mehmeds II, sonar Murads II, sem einnig var kallaður Mehmed sigurvegari og Mehmed mikli, að binda enda á ógnina sem stafaði af Býsanska ríkinu. Hann var betur undirbúinn en faðir hans hafði verið. Árið 1453 kvaddi hann til sín múslimska og kristna lénsmenn sína frá Anatólíu, Þrakíu og Balkanskaga. Með þeim og kjarnasveit sex þúsund úrvals atvinnuhermanna hélt hann að Bosporussundi. Í liði Osmana voru rúmlega eitt hundrað nýsmíðuð skip sem áttu að koma í veg fyrir að liðsauki og vistir bærust Konstantínópel sjóleiðina. Hann kallaði einnig til evrópska byssusmiði, einkum Ungverjann Urban, til að smíða risafallbyssur, frumstæða tegund fallbyssna. Ein þeirra var svo stór að hún gat skotið tólf hundruð punda granítkúlu meira en eina mílu. Varnarmúrar Konstantínópel, sem höfðu varið borgina frá fimmtu öld, þoldu ekki stórskotalið Osmana (Mynd 17.12).
Að morgni 29. maí 1453, eftir fimmtíu og sjö daga umsátur, rufu fallbyssur Osmana múrana og hermenn Mehmeds streymdu inn í borgina. Ef til vill voru tuttugu þúsund manns eftir til varnar, þar á meðal síðasti býsanski keisarinn, Konstantín XI Palaiologos, sem féll í baráttu fyrir borg sína. Þegar genúaski herforingi þeirra særðist yfirgáfu margir varnarmenn stöðvar sínar á múrunum og skildu þær mannlausar í orrustunni. Íbúar Konstantínópel báru helgimyndir að múrunum og báðu um björgun. Þeir veittu þó litla mótspyrnu og borgin féll í hendur Osmana.
Margir múslimskir fræðimenn töldu að spáð hefði verið fyrir um töku Konstantínópel í hadith, frásögn af orðum og athöfnum Múhameðs spámanns. Eftir að hafa náð borginni hélt Mehmed austur á bóginn og innlimaði tyrkneska ríkið Karaman, þar sem hin mikilvæga íslamska trúarmiðstöð Konya var, og önnur lönd undir stjórn tyrkneskra ættbálka í austanverðri Anatólíu. Árið 1461 sendi hann flota Osmana til að leggja undir sig Trebizond, arftakaríki Býsanska ríkisins og mikilvæga verslunarmiðstöð við Svartahaf. Í Evrópu náði hann yfirráðum yfir stærstum hluta suðurhluta Grikklands með því að sigra býsanska fursta sem þar réðu, auk Bosníu og Albaníu. Hann náði einnig Svartahafshöfninni Kaffa af genúaskum kaupmönnum. Við dauða hans réð Osmanska ríkið allri Anatólíu og nær öllum Balkanskaga.
Þótt sagnfræðingar nefni Mehmed II gjarnan „sigurvegarann“ byggði hann fremur upp en lagði í rúst. Eftir að hafa lagt Konstantínópel undir sig gerði hann borgina að nýrri höfuðborg Osmanska ríkisins í stað Edirne. Hann sendi hermenn til að ryðja rústir eftir umsátrið og árás Osmana og skipaði þegar borgarstjóra og aðra mikilvæga embættismenn til að koma á og viðhalda lögum og reglu. Í stað þess að reka evrópska kaupmenn borgarinnar á brott leyfði hann þeim að vera, halda eignum sínum og halda áfram að iðka trú sína í kirkjum sínum. Hann krafðist þess aðeins að genúaskir kaupmenn fjarlægðu múrana um Galata, verslunarhverfi Genúamanna í Konstantínópel, og afhentu vopn sín. Til að vernda nýja kristna þegna sína bannaði hann tyrkneskum hermönnum sínum að hneppa Evrópumenn í þrældóm.
Mehmed leit ekki á sig sem valdaræningja heldur réttmætan arftaka Býsansmanna. Hann lýsti sig keisara, erfingja hins forna rómverska keisaraveldis. Hann skipaði Gennadius II nýjan leiðtoga austurkirkjunnar og Gennadius viðurkenndi síðan tilkall Mehmeds sem lögmæts arftaka síðasta býsanska keisarans. Raunverulegir erfingjar síðasta keisarans, bróður- eða systursynir hans, gengu í þjónustu Mehmeds og gegndu mikilvægum stjórnsýslustöðum í ríkinu. Annar þeirra varð stórvesír, eða æðsti ráðherra, undir Bayezid II, arftaka Mehmeds.
Mehmed hóf metnaðarfulla endurreisn Konstantínópel, sem nú var nefnd Istanbúl. Hann reisti nýju Topkapi-höllina og stjórnaði ríkinu þaðan. Í höllinni var einnig einkaheimili hans, svonefnt harem. Hann fyrirskipaði að býsanska dómkirkjan Hagia Sophia skyldi standa óskemmd og henni yrði breytt í mosku. Hann endurreisti borgarmúrana, reisti vopnasteypu og stofnaði sjúkrahús. Hann lét einnig reisa nýja mosku, Fatih-moskuna, „mosku sigurvegarans“, í borginni (Mynd 17.13). Nærri moskunni reisti hann margar madrösur þar sem múslimskir fræðimenn kenndu vísindi, íslömsk lög og guðfræði.
Mehmed bjó yfir mikilli þekkingarþrá. Hann talaði mörg tungumál og kom sér upp bókasafni fullu af ritum á tyrknesku, grísku, latínu, persnesku og arabísku. Hann bauð múslimskum vísindamönnum til Istanbúl og sótti rökræður trúarfræðinga. Hann safnaði grískum forngripum og flutti gríska fræðimenn og ítalska listamenn til borgarinnar. Sumir listamannanna, svo sem Ítalirnir Gentile Bellini og Paolo Veronese, máluðu andlitsmyndir af honum (Mynd 17.14).
Þegar Mehmed lagði undir sig aðra hluta Balkanskaga og Anatólíu, þar á meðal beylik-ríki sem höfðu losnað undan stjórn Osmana eftir ósigur Bayezids I í orrustunni við Ankara, flutti hann handverksmenn og stríðsfanga til Istanbúl til að endurreisa borgina. Líkt og fyrri stjórnendur Osmana leyfði hann kristnum mönnum og gyðingum í löndum sínum að iðka trú sína að vild. Þetta var snemmbúin birtingarmynd millet-kerfis Osmanska ríkisins, þar sem trúarsamfélög nutu verulegs sjálfræðis og lutu stjórn eigin leiðtoga og eigin lagabálka. Auk þess að skipa leiðtoga austurkirkjunnar stofnaði Mehmed embætti hakham bashi, „yfirrabbína“, til að leiða gyðingasamfélag ríkisins. Hann bauð einnig leiðtoga armensku postullegu kirkjunnar að stofna bænahús í Istanbúl. Þar sem austurkirkjan, trú býsönsku valdhafanna, taldi armensku kirkjuna villutrúar hafði hún verið bönnuð í höfuðborg Býsanska ríkisins. Þótt rómversk-kaþólska kirkjan neitaði að viðurkenna rétt Mehmeds til að stjórna Istanbúl leyfði hann kaþólskum klerkum að ferðast um lönd Osmana og iðka trú sína óhindrað.
Mehmed hófst einnig handa við að færa íslamska presta í ríki sínu undir vald sitt. Hann gerði kennara í madrösum að starfsmönnum ríkisins. Hann gaf út kanun, lög sett af soldáninum, ólíkt sharia, trúarlögum sem íslamskir dómarar túlkuðu, og safnaði þeim í Kanun-name, „Lögbókina“. Kanun fjölluðu um mál sem sharia tók oft ekki til, svo sem skattlagningu eða refsingar fyrir tiltekna glæpi. Mehmed beitti kanun einnig til að miðstýra valdi sínu og öðlast óskoraða stjórn yfir ríkinu.
Eftir fall Býsanska ríkisins og hrun valds Tímúrída gat Osmanska ríkið nú beitt valdi sínu bæði í austri og vestri og varð í reynd ráðandi milliliður milli heimanna tveggja. Eftir að hafa sigrað Býsanska ríkið og náð Konstantínópel réðu Osmanar hluta silkiveganna sem fluttu silki, krydd og annan munaðarvarning frá Austur-Asíu. Auk landleiðarinnar náðu þeir yfirráðum yfir höfnum við Rauðahaf í Egyptalandi eftir að hafa sigrað soldánsdæmi mamlúka árið 1517 og fengu þannig aukin tök á kryddversluninni. Undir lok fimmtándu aldar stunduðu skip Osmana viðskipti við Indland og kínverskt silki og postulín prýddu heimili auðugra Istanbúl-búa. Osmanar drottnuðu einnig yfir verslun á Svartahafi, sem Feneyingar og Genúamenn höfðu áður ráðið. Útilokun ítalskra kaupmanna frá hefðbundnum verslunarleiðum sínum, háir skattar á vörur sem fluttar voru landleiðina, tregða margra Evrópumanna til viðskipta við múslima og kostnaður landflutninga urðu til þess að Vestur-Evrópumenn leituðu að sjóleiðum alla leið til Suður- og Austur-Asíu.
Endurreisnin
Í Evrópu var fall Konstantínópel harmað sem merki um að ekkert verulegt afl væri lengur til staðar til að stöðva sókn múslima vestur á bóginn. Margir sagnfræðingar miða einnig lok evrópskra miðalda við þennan atburð. Þegar Býsanska ríkið hrundi leituðu margir Grikkir skjóls í öðrum löndum. Oft var þar um að ræða auðuga kaupmenn og embættismenn sem fluttu auð sinn með sér. Margir settust að á Ítalíu, einkum í Feneyjum og Róm. Anna Notaras, auðug býsönsk aðalskona sem hafði sest að í Feneyjum áður en Konstantínópel féll, aðstoðaði þá sem komu þangað.
Býsanskir fræðimenn, guðfræðingar, listamenn, rithöfundar og stjörnufræðingar flúðu einnig vestur til Evrópu. Þeir fluttu með sér þekkingu á menningarheimum Forn-Grikkja og Rómverja sem hafði varðveist í austurhluta Rómaveldis eftir fall vesturhlutans. Meðal ritanna sem þeir komu með voru heildarverk Platons og eintök af verkum Aristótelesar á frummálinu grísku. Aðgangur að þessum og öðrum ritum, sem ýmist höfðu verið óþekkt í Vestur-Evrópu eða aðeins þekkt í arabískum þýðingum sem bárust þangað á krossferðatímanum, hafði mikil áhrif á framvindu ítölsku endurreisnarinnar.
Endurreisnin, sem merkir „endurfæðing“ á frönsku, var tímabil vitsmunalegrar og listrænnar endurnýjunar sem sótti innblástur í menningarafrek Forn-Grikkja og Rómverja og markaði upphaf árnýaldar. Hún hófst í borgríkjum Norður-Ítalíu sem höfðu auðgast af verslun, einkum viðskiptum við Osmana. Frá fjórtándu öld leituðu fræðimenn þar visku og fyrirmynda um gott líf í verkum vestrænnar fornaldar, ritum Forn-Grikkja og Rómverja (Mynd 17.15). Meðal þeirra var Petrarca sem hvatti höfunda til að taka upp „hreina“ klassíska latínu skálda og löggjafa Rómaveldis í stað þeirrar latínu sem miðaldaklerkar notuðu. Hann mælti með að stíll rómverska mælskumannsins Ciceros og fremsta rómverska skáldsins Virgils yrði hafður að fyrirmynd.
Petrarca hefur verið nefndur faðir húmanismans. Húmanismi var hreyfing sem varð til á Ítalíu á fjórtándu öld og beindist að rannsóknum á mannlegu eðli og afrekum mannkyns fremur en rannsóknum á Guði. Húmanistar lögðu áherslu á fegurð og göfgi mannsins í stað syndugs, „fallins“ eðlis hans. Þeir töldu að menningarheimar Forn-Grikkja og Rómverja gætu veitt samtímafólki ómælda visku og fyrirmynd um gott líf.
Áður en býsanskir fræðimenn komu með eintök sín af verkum Platons og Aristótelesar höfðu ítalskir húmanistar einkum beint sjónum að mælskufræði og siðfræði. Þeir sýndu frumspeki, heimspekilegum rannsóknum á eðli tilverunnar, lítinn áhuga. Aðgangur að heildarverkum Platons breytti því og margir fræðimenn urðu fyrir áhrifum frá býsanskri nýplatónsku, hugmyndastefnu sem leitaðist við að samþætta hugmyndir Platons, Aristótelesar, stóuspekinga og arabískrar heimspeki. Einn mikilvægasti ítalski nýplatónistinn var Marsilio Ficino, sem þýddi öll verk Platons úr forngrísku á latínu og samræmdi platónska hugsun kenningum kristninnar.
Samkvæmt nýplatónskum hugmyndum var alheimurinn skipulagt stigveldi þar sem Guð, „Hinn eini“, var efstur og allt annað var til sem „útstreymi“ frá Guði í sífellt lægri þrepum, með jörðina neðst. Ef Guð var fullkominn var efnisheimurinn sem menn lifðu í ófullkomnastur. Ficino hélt því þó fram að mannssálin væri í miðju alheimsins vegna þess að hún sameinaði þætti hins guðlega heims og efnisheimsins sem menn lifðu í. Þar sem menn höfðu sál voru þeir þannig miðpunktur sköpunarinnar. Hugmyndir Ficinos féllu vel að þeirri sýn húmanista að menn væru sérstakar verur og rannsóknarverðir.
Annar nýplatónisti, Nikulás frá Kues (Nicholas Cusanus), hafði einnig djúpstæð áhrif á ítölsku endurreisnina og eina mikilvægustu arfleifð hennar, vísindabyltingu sextándu og sautjándu aldar. Gríski heimspekingurinn Aristóteles hafði lagt áherslu á rannsókn heimsins með beinni athugun, aðferð sem nefnist raunhyggja. Platon taldi hins vegar heim hugmyndanna og óhlutbundinna hugtaka æðri þáttum efnisheimsins. Stærðfræðileg hugsun var því æðri skynrænni athugun sem leið að endanlegri þekkingu á „sannleika“ heimsins. Nikulás lagði sömuleiðis áherslu á að stærðfræðileg þekking á heiminum væri æðri þekkingu sem fengist með athugun einni saman. Hann gekk svo langt að segja að með stærðfræði gætu menn öðlast þekkingu á sjálfum huga Guðs.
Þýski stjörnufræðingurinn Johannes Kepler aðhylltist þá hugmynd að best mætti skilja efnisheiminn með stærðfræðiformúlum. Hann taldi að það líkan af alheiminum sem væri stærðfræðilega skynsamlegast hlyti að vera hið rétta. Með stærðfræði uppgötvaði Kepler þrjú lögmál reikistjörnuhreyfinga og gat útskýrt hvernig reikistjörnurnar hreyfðust í sólmiðjulíkani alheimsins sem Nicolaus Copernicus hafði áður lagt til (Mynd 17.17). Ítalski stjörnufræðingurinn Galileo Galilei hafði sömu sýn: hið sanna eðli alheimsins yrði aðeins uppgötvað með stærðfræði.
Þótt nýplatónistar mætu raunhyggju Aristótelesar lítils höfnuðu þeir hugmyndum hans ekki með öllu. Hugtak hans um „dyggð“ hafði í fyrsta lagi áhrif á hugmynd húmanista um mannlegt ágæti. Áhersla hans á öflun þekkingar með athugun hafði einnig áhrif á vísindamenn utan stjörnufræðinnar. Athugun á náttúrunni varð ekki aðeins mikilvæg fyrir vísindamenn heldur einnig myndlistarmenn endurreisnarinnar. Flórentínski málarinn Masaccio varð fyrstur á fimmtándu öld til að beita lögmálum línulegrar fjarvíddar í málverki (Mynd 17.18). Línuleg fjarvídd hafði verið „leyndarmál“ sem Forn-Grikkir og Rómverjar þekktu en glataðist og var síðan „enduruppgötvuð“ af flórentínska arkitektinum Filippo Brunelleschi, en teikningar hans veittu Masaccio innblástur. Aðferðin skapaði raunsæi í myndlist sem hafði skort í miðaldalist. Síðari listamenn á borð við Leonardo da Vinci rannsökuðu líffærafræði dýra og manna til að gera verk sín raunsærri. Michelangelo gekk lengra en að sýna menn á raunsæjan hátt og sýndi líkamann þess í stað í fegraðri og fullkomnaðri mynd, í samræmi við þá nýju og háu stöðu sem hugsuðir endurreisnarinnar höfðu veitt manninum.
