1717 Osmanar, mamlúkar og Ming-ættin
17.3 Byssupúður og hirðingjar á umbrotatímum
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Þróun byssupúðurs og skotvopnatækni á síðmiðöldum og árnýöld hafði gífurleg áhrif á mörg samfélög. Skotvopn breyttu eðli umsáturshernaðar og drógu úr baráttumætti riddara í orrustum. Það hafði síðan áhrif á ákvarðanir stjórnvalda og samfélagsskipan margra ríkja. Skotvopn höfðu einnig áhrif á hirðingjasamfélög sem höfðu fram að árnýöld oft náð yfirráðum yfir búföstum samfélögum.
Samfélagsbreytingar og upptaka byssupúðurs
Tyrkir og Mongólar höfðu upphaflega öðlast völd vegna færni sinnar í hernaði á hestbaki. Tyrkneskir hermenn, hvort sem þeir voru janissarar eða mamlúkar, voru víðfrægir fyrir færni sína í bogfimi og reiðmennsku. Mongólar vöktu einnig ótta meðal andstæðinga sinna með færni sinni sem bogmenn og reiðmenn. Á tíundu öld gjörbreytti uppfinning byssupúðurs hins vegar hernaði þeirra og annarra samfélaga.
Fyrsta skráða notkun byssupúðurs í orrustu átti sér stað í Kína árið 919. Fræðimenn telja að byssupúður hafi orðið til sem aukaafurð tilrauna kínverskra gullgerðarmanna, en þeir leituðu leiða til að breyta venjulegum málmum í gull. Málverk frá Dunhuang í vesturhluta Kína sýnir mann halda á röri sem eldtungur brjótast fram úr (Mynd 17.26). Árið 1126 var kínverskum her lýst svo að hann hefði notað áþekk bambusrör til að skjóta skeytum að andstæðingum sínum. Aðeins sex árum síðar notaði annar kínverskur her fallbyssu úr bambus á hjólum til að eyðileggja múra borgar sem hann hafði sest um. Á þrettándu öld voru Kínverjar farnir að steypa fallbyssur úr bronsi.
Byssupúður og byssur, ásamt þekkingunni á framleiðslu þeirra, bárust vestur frá Kína með innrásarherjum Mongóla. Þessi tækni var þó ekki með öllu ný. Arabar á svæðinu kunnu þegar að búa til eldfim efni úr jarðolíu og Býsansmenn notuðu efni úr nafta, svonefndan „grískan eld“, til að kveikja í skipum óvina (Mynd 17.27). Í arabískum ritum frá þrettándu öld eru fjölmargar uppskriftir að byssupúðri og lýsingar á eldflaugum og öðrum vopnum sem nýttu hann. Mongólar notuðu byssupúður og íkveikjubúnað við umsátur um borgir en tóku ekki upp byssur til bardaga á hestbaki. Arabar og Tyrkir gerðu það hins vegar. Í orrustunni við Ain Jalut árið 1260 voru mamlúkasveitirnar, sem hrundu árás mongólsks hers og komu í veg fyrir að hann legði Egyptaland undir sig, vopnaðar frumstæðri gerð fallbyssu.
Evrópumenn kynntust líklega fyrst frumgerðum skotvopna í Rússlandi, þangað sem Mongólar höfðu flutt kínverska tækni. Vestur-Evrópumenn fundu uppskriftir að byssupúðri í arabískum ritum sem bárust heim úr krossferðunum eða, í tilviki Spánar, með múslímunum sem stofnuðu þar konungsríki á tímabilinu frá áttundu fram á fimmtándu öld. Á fimmtándu öld voru fjölmörg Evrópulönd farin að nota byssupúður og byssur í orrustum. Sum elstu vopnin nýttu sprengikraft byssupúðurs til að skjóta örvum. Á þrettándu öld notuðu evrópskir og osmanskir herir frumstæðar múrbrjótsfallbyssur til að eyðileggja múra borga og virkja.
Notkun frumstæðra skotvopna, fallbyssna og byssupúðurs gjörbreytti hernaði og samfélögunum sem tóku tæknina upp. Á vígvellinum gátu sprengingar ekki aðeins drepið hermenn heldur einnig fælt hesta riddaraliðs og stöðvað áhlaup þess. Áður en múrbrjótsfallbyssur og aðrar fallbyssur voru teknar í notkun gátu umsátur um borgir dregist endalaust; sum stóðu árum saman. Svo lengi sem fólkið innan borgarmúranna hafði mat og vatn gafst það ekki upp. Múrbrjótsfallbyssur og aðrar fallbyssur gerðu herjum hins vegar kleift að rjúfa steinmúra; jafnvel lítið op gaf árásarher tækifæri til að komast inn í borgina og berjast við varnarliðið. Það var notkun fallbyssna sem loks gerði Osmönum kleift að eyðileggja múra Konstantínópel og binda enda á Býsansveldið árið 1453 (Mynd 17.28). Fyrri tilraunir til að vinna borgina höfðu mistekist vegna þess að herirnir gátu ekki brotist í gegnum múrana og gátu ekki haldið uppi svo langvarandi umsátri að Býsansmenn syltu. Getan til að eyðileggja varnarvirki auðveldaði valdhöfum að treysta völd sín bæði í hernaði og innan ríkisins. Aðalsmenn áttu erfitt með að ögra valdhöfum sem gátu eyðilagt kastala þeirra með fallbyssum.
Notkun fallbyssna breytti einnig eðli hervarna. Jarðvegsbakkar voru hlaðnir innan við borgar- eða virkismúra til að styrkja þá. Virki og borgarvarnir voru stjörnulaga svo beina mætti byssum í allar áttir og koma í veg fyrir að óvinurinn gæti flutt stórskotalið svo nærri að það næði til múranna (Mynd 17.29). Mikil eftirspurn var eftir verkfræðingum sem kunnu að reisa eða eyðileggja virki af nýju gerðinni. Dýrt var að greiða fyrir sérþekkingu þeirra og fallbyssur, byssupúður og fallbyssukúlur; valdhafar í samfélögum sem tóku upp byssur lögðu þunga skatta á bændur til að greiða fyrir þessa nýju gerð hernaðar.
Eðli herja breyttist einnig. Áður en byssupúður var fundið upp var riddaralið áhrifaríkasta herliðið sem herforingi gat beitt á vígvelli. Riddarar gátu ráðist til atlögu og hörfað mun hraðar en fótgönguliðar og höggvið banvæn högg ofan af hestbaki eða troðið fótgönguliða undir hófum hestanna. Byssur sviptu riddaraliðið þessum yfirburðum því þær gátu drepið knapa og hesta þeirra áður en þeir komust í færi við andstæðingana á jörðu niðri.
Þróun handbyssna fyrir einstaka hermenn var hægfara miðað við framfarir í stórum stórskotaliðsvopnum á borð við fallbyssur. Fyrstu skotvopnin voru þung og erfitt að bera þau og beina þeim. Arkebúsa, ein elsta gerð byssna, var svo þung að styðja þurfti hana á tréstykki til að hleypa af henni (Mynd 17.30). Fyrstu skotvopnin voru einnig óáreiðanleg, ónákvæm og seinhlaðin. Fær bogmaður á borð við mamlúkahermann gat skotið nokkrum örvum á þeim tíma sem tók að endurhlaða byssu. Jafnvel eftir að skotvopn komu til sögunnar reiddu margir herir sig enn á fótgönguliða með boga og örvar. Osmanar notuðu til dæmis bændahermenn sem nefndust azebar og báru boga og örvar, bjúgsverð og stundum atgeira, vopn sem sameinuðu spjót og öxi. Azebar tóku á sig megnið af beinni árás óvinarins áður en þeir færðu sig til hliðar. Þá gátu fallbyssur og byssuvopnaðir janissarar, sem komið hafði verið fyrir að baki þeim, skotið á óvininn sem sótti fram.
Upptaka skotvopna á borð við arkebúsuna kallaði á nýja hernaðartækni svo unnt væri að beita þeim með árangursríkum hætti í orrustum. Herforingjar aðlöguðu til dæmis lotuskothríð, sem bogmenn og lásbogaskyttur höfðu beitt, að notkun skotvopna. Vegna þess hve frumstæðar byssur á borð við arkebúsuna voru ónákvæmar og lengi að hlaðast var fremsta röð hermanna þjálfuð í að skjóta og hörfa þegar í stað aftur fyrir aðrar raðir. Næsta röð gekk þá fram, skaut og hörfaði síðan. Hermennirnir aftast höfðu tíma til að endurhlaða byssur sínar meðan aðrir skutu. Til að auðvelda hermönnum að muna hina flóknu röð skrefa sem fylgja þurfti við hleðslu byssnanna samdi Ming-herforinginn Qi Jiguang söng þar sem þau voru talin upp í réttri röð.
Í flestum samfélögum höfðu karlmenn úr aðalsstétt, sem voru oft þeir einu sem höfðu efni á að kaupa og halda hesta, myndað kjarnann í hernum. Hlutverk þeirra sem verndara samfélagsins réttlætti að nokkru hina háu stöðu stéttar þeirra. Þegar handbyssur urðu algengar leystu vopnaðir fótgönguliðar úr bændastétt riddarastéttina af hólmi. Þegar aðalsmenn glötuðu hlutverki sínu sem hermenn markaði það oft upphaf hnignunar valds aðalsins og missis forréttinda sem aðrar stéttir höfðu ekki notið.
Þegar samfélög tóku upp byssur öðluðust sum ríki afgerandi forskot á önnur. Valdhafar sem höfðu aðgang að málmi til að smíða byssur og hráefnum til að búa til byssupúður gátu betur knúið vilja sinn fram gagnvart samfélögum sem skorti slíkan aðgang. Þegar handbyssur lækkuðu í verði stofnuðu valdhafar á borð við Matthías I Ungverjalands vopnaðar fótgönguliðssveitir. Á fimmtándu öld vopnaði Matthías um það bil fjórðung fótgönguliða sinna arkebúsum. Lönd með miðstýrð stjórnvöld og þróuð embættismannakerfi, sem gátu innheimt skatta af þegnum sínum með skilvirkum hætti, höfðu fé til að greiða fyrir þessa þróun og áttu auðveldara með að hafa uppi á hermönnum og ráða þá í herinn. Ríki með þessa yfirburði urðu enn valdameiri.
Byssupúður stuðlaði þannig að þróun miðstýrðra ríkja í Evrópu. Þessar breytingar urðu þó ekki alls staðar. Ríki á borð við Osmanska ríkið og Kína undir stjórn Ming-ættarinnar bjuggu þegar við miðstýrð stjórnvöld áður en þau tóku upp byssupúðurstækni og notkun skotvopna hafði ekki veruleg áhrif á stöðu aðalsins þar. Í Osmanska ríkinu höfðu janissarar, sem ekki voru aðalsmenn, myndað kjarna osmanska hersins áður en skotvopn urðu útbreidd og voru úrvalssveit áfram eftir það. Upptaka byssupúðursvopna, ásamt strangri þjálfun hermanna janissaraliðsins frá unga aldri, gerði þá að sannarlega ógnvænlegu herliði, einkum þegar þeir beittu vopnum sem ekki var auðvelt að nota með árangursríkum hætti. Í Japan héldu daimyo-aðalsmenn og samúræjalénsmenn þeirra forréttindastöðu sinni í samfélaginu fram á nítjándu öld, mörg hundruð árum eftir að Japanar tóku upp byssur. Tilkoma byssna olli breytingum í samfélögum en þau brugðust ekki öll við á sama hátt.
Öld hirðingjanna
Upptaka byssna í samfélögum Evrópu, Asíu og Afríku markaði upphaf hnignunar sumra menningarheima hirðingja. Öldum saman höfðu hirðingjasamfélög gegnt mikilvægu hlutverki í mannkynssögunni og átt drjúgan þátt í sögulegum breytingum. Líf á Indlandsskaga gjörbreyttist til dæmis við komu indóevrópskra manna á hestbaki um 1500 BCE. Helgirit Indó-Evrópumanna, Vedurnar, urðu grunnurinn að hindúisma og samfélagsskipan þeirra lagði grunninn að kastakerfi hindúa. Tungumál þeirra, sanskrít, varð helgitunga bæði hindúisma og búddisma.
Hirðingjaættbálkar Mið-Asíu hrundu af stað breytingum sem stuðluðu að falli Rómaveldis. Á fjórðu og fimmtu öld CE tóku Húnar, sem byggðu Mið-Asíu, Kákasus og Austur-Evrópu, að sækja vestur, ráðast á og leggja undir sig germanska ættbálka sem bjuggu á landamærum Rómaveldis. Þessir ættbálkar, Gotar, Vestgotar og fleiri, flúðu undan árásum þeirra inn á rómverskt landsvæði og grófu undan stöðugleika ríkisins. Í Austur-Asíu höfðu hirðingjar á hestbaki svipuð áhrif á kínverskt samfélag. Í aldanna rás stunduðu ýmsir ættbálkar — Xiongnu, Jurchen og fleiri — ýmist viðskipti við Han-Kínverja eða réðust á byggðir þeirra. Á valdatíma Qin-konungsættarinnar (um 221 BCE) hófst bygging múrs til að verja þéttbýlli svæði Kína fyrir ríðandi hirðingjum. Þegar það dugði ekki, enda lá múrinn aðeins meðfram hluta landamæranna milli kínverskra byggða og landsvæða hirðingjaættbálka, greiddu kínverskir keisarar ágengari ættbálkum skatt í formi gjafa og kínverskra prinsessa til að friða þá. Þetta sýndi jafnframt að staða kvenna var talin með öllu undirskipuð vilja og þörfum karla, jafnvel þótt konurnar væru hátt settar í samfélaginu.
Frá upphafi árnýaldar tóku hirðingjasamfélög í vaxandi mæli upp fasta búsetu. Upptaka skotvopna í búföstum samfélögum ógnaði tvímælalaust áframhaldandi tilvist hirðingjasamfélaga. Þegar skotvopnatæknin hafði verið fullkomnuð, þannig að byssur og stórskotalið urðu nákvæmari og gátu skotið lengra og hraðar, gátu bogmenn á hestbaki ekki lengur keppt við þau. Þetta skýrir þó ekki að fullu hvarf hirðingjalifnaðarhátta. Þótt fyrstu skotvopnin væru fyrirferðarmikil og erfitt væri að hleypa af þeim af hestbaki hefðu hirðingjar getað tekið þau upp þegar þau urðu léttari, og sum hirðingjasamfélög, svo sem frumbyggjar sléttanna í Norður-Ameríku, gerðu það.
Ekki voru allir hirðingjar ríðandi hermenn. Mongólar og arabískir bedúínar voru það, rétt eins og Húnar og Xiongnu-fólkið sem herjaði á Han-ættina. Margir hirðingjahópar riðu hins vegar hvorki á hestum né mynduðu heri. Samar, sem stunduðu hreindýrarækt í Skandinavíu og Rússlandi, og Gaddi-fjárhirðar í Himalajafjöllum voru ekki hermenn að hefð. Búföst samfélög, svo sem í Evrópu, sendu auk þess einnig ríðandi hermenn á vettvang. Evrópskir riddarar miðalda hurfu í kjölfar útbreiddrar upptöku byssupúðurs og skotvopna. Einnig liðu nokkrar aldir frá þróun skotvopna þar til ríðandi hermenn hættu að vera hluti af herjum heimsins. Evrópskir og bandarískir hermenn notuðu riddaralið í fyrri heimsstyrjöldinni. Því er ef til vill réttara að segja að byssupúður hafi gert riddaralið úrelt — að frátöldu nútíma „riddaraliði“ í formi skriðdreka — en að það hafi útrýmt hirðingjum. Þótt ríðandi hermenn heyri nú fortíðinni til eru enn til hirðingjasamfélög víða um heim og þvert á landamæri, enda þótt þau séu mun fámennari. Margir nútíma Mongólar og arabískir bedúínar lifa til dæmis enn hirðingjalífi.
Útbreiðsla skotvopna átti þátt í að neyða marga hirðingja til að laga sig að breyttum hernaðarlegum, pólitískum og samfélagslegum aðstæðum og margir tóku í kjölfarið upp fasta búsetu. Skotvopnin voru þó aðeins tækið sem sum nútímaríki notuðu til að knýja vilja sinn fram gagnvart hirðingjum; þau voru ekki ástæða þess að hirðingjahópum hnignaði. Ástæður þess að nútímaríki háðu hirðingjum stríð voru margvíslegar. Búfast fólk óttaðist oft hirðingja, einkum þá sem herjuðu á það eða kepptu við það um náttúruauðlindir. Til dæmis óttaðist búfast fólk ekki aðeins ríðandi hermenn frumbyggja sléttanna í Norður-Ameríku heldur ásældist einnig lönd þeirra. Svo lengi sem ættbálkar sléttanna gerðu tilkall til víðáttumikilla veiðilenda gátu bændur, búfjárræktendur og námumenn, sem tóku landið til nýlendubyggðar, ekki nýtt náttúruauðlindir vesturhluta Bandaríkjanna að vild.
Nútímaþjóðríki með föst landamæri voru einnig andvíg því að hirðingjar færu að vild frá einu ríki til annars. Þau litu á hirðingja sem ógn við þjóðaröryggi og fullveldi og neyddu þá til að setjast að. Nútímaþjóðríkjum reyndist einnig auðveldara að leggja skatta á fólk sem var ekki sífellt á ferðinni. Með iðnvæðingu ríkja var aðgangur hirðingja að graslendi og vatnsbólum sem hjarðir þeirra þurftu í hættu. Einkalönd voru girt af. Vatnsból menguðust. Búfé í eigu stórra búfjárfyrirtækja, sem framleiddu kjöt handa borgarbúum, gekk á graslendið. Þegar iðnvæðing gerði fasta búsetu þægilegri yfirgáfu margir hirðingjar hefðbundna lifnaðarhætti sína af fúsum vilja.
Á tuttugustu öld og þeirri tuttugustu og fyrstu hafa loftslagsbreytingar einnig gert hirðingjalíf sífellt erfiðara. Þurrkar og harðara veðurfar stofna graslendi og vatnsbólum dýra í hættu. Skortur á grasi er hörmulegur fyrir kvikfjárhirðingja. Hermenn soldánsdæmis mamlúka notuðu fyrstu gerðir fallbyssna í orrustunni við Ain Jalut. Það var þó ekki ástæða sigurs þeirra. Mongólski herinn sem þeir mættu var mun fámennari en slíkir herir voru venjulega. Þurrt loftslag Levant-svæðisins gat ekki séð fyrir nægu grasi handa þeim þúsundum hesta, fimm eða sex á hvern mann, sem mongólskir hermenn höfðu meðferðis. Mongólar neyddust því til að tefla fram minni her. Nú breiðist eyðimerkurmyndun út á fleiri heimaslóðum hirðingja og þar ríkja harðir vetrarkuldar; þetta kann að verða náðarhöggið fyrir þau fáu hirðingjasamfélög heims sem enn eru eftir.