Samantekt kafla
Samantekt kafla
14.1 Kína Song-konungsættarinnar og steppuþjóðirnar
Song-konungsættin endurreisti og styrkti konfúsíanska siðmenningu á þeim svæðum sem hún réð yfir. Tækniframfarir juku uppskeru landbúnaðar og lögðu grunn að eins konar iðnbyltingu löngu áður en slík bylting varð í hinum vestræna heimi. Áherslan á friðarhugsjón Konfúsíusar leiddi þó til vanrækslu hermála á sama tíma og nágrannar Kína urðu skipulagðari og öflugri. Khitanar, Xia og Jurchen tileinkuðu sér ýmsa þætti kínverskrar siðmenningar en héldu áfram ránsferðum og hernaði. Þegar Jin-konungsætt Jurchen hafði leyst Liao af hólmi gerði hún sér grein fyrir veikleikum Song og takmarkaði yfirráð hennar við enn minni hluta hefðbundins landsvæðis Kína.
Á sama tíma beitti Temujin hernaðarlegum nýjungum í Mongólíu til að ná yfirráðum yfir sífellt fleira almúgafólki við austurenda Evrasíusteppunnar. Þannig byggði hann upp lið sem var nógu tryggt og öflugt til að hrinda framtíðarsýn hans um betra líf fyrir fólk sitt í framkvæmd. Árið 1204 var Temujin óumdeildur stjórnandi Þjóðar filtveggjanna.
14.2 Chinggis Khan og Mongólaveldið á fyrstu árum þess
Chinggis Khan stjórnaði Mongólaveldinu í tuttugu og eitt ár. Á þeim tíma setti hann lagabálkinn yassa, sem hann vonaði að myndi gera hálfhirðingjaþjóð sinni kleift að lifa í sátt. Hann leit á íbúa kyrrsettra svæða, svo sem Xi Xia, Jin og Khwarazmia-menn, sem uppsprettu auðs og skattgjafa. Heimsveldið breyttist gífurlega á valdatíma Chinggis Khan. Innan þess ríkti meiri friður, en jafnframt varð eftirsókn í efnisleg gæði mun meiri. Herinn breyttist einnig og varð að háþróaðri stríðsvél sem gat gert óvæntar árásir og háð mannskæð umsátur.
Ogedei, sonur Chinggis Khan, vann að því að hrinda framtíðarsýn föður síns um sameinaða þjóð í framkvæmd. Hann hafði umsjón með friðsamlegum vöruskiptum og skattheimtu um alla Evrasíu og færði út yfirráð heimsveldisins svo þetta yrði mögulegt. Ekki síður mikilvægt var að Ogedei tók að byggja upp embættiskerfið og innviðina sem þurfti til að styðja við umfangsmikil viðskipti. Vegna skorts á framsýni Ogedei við skipulagningu valdaskipta markaði valdatíð Mongke, sonarsonar Chinggis Khan, hins vegar endalok sameinaðs Mongólaveldis. Þegar Kublai, bróðir Mongke, tók við af honum sem stórkhan var heimsveldið farið að klofna milli þeirra sem kusu eldri hirðingjahætti og hinna sem höfðu sest að og tileinkað sér líf sem einkenndist af auði og viðskiptum.
14.3 Mongólaveldið klofnar
Þótt Yuan-ætt Kublai sameinaði Kína á ný og færði það undir sama valdhafa og mongólsku heimalöndin og stóran hluta Mið-Asíu endurreisti hún hvorki velmegun Kína né styrk steppuþjóðanna. Viðskipti héldu áfram og áhrif fyrri hagvaxtar voru enn sýnileg, en minni auður varð til á næstu árum. Því barst minna til steppunnar og þeir sem sköpuðu auðinn fengu sífellt minna fyrir vinnu sína. Herir Mongólaveldisins, sem virtust ósigrandi, höfðu reynst ófærir um að leggja Suðaustur-Asíu undir sig og réðu enn síður við innrásir sjóleiðis um langan veg. Afkomendur Chinggis Khan gengu ef til vill lengst gegn þeirri arfleifð sem hann óskaði sér þegar þeir létu undan valdafíkn. Þeir fórnuðu fúslega þeim styrk sem fólst í sameinaðri mongólskri þjóð undir einum leiðtoga fyrir eigin tilraunir til að hreppa leiðtogastöðuna í fáein ár.
14.4 Kristni og íslam utan Mið-Asíu
Öfl sem unnu að miðstýringu og einsleitni í hinum vestræna kristna heimi náðu mikilvægum sigrum. Villutrúarhreyfingar voru brotnar á bak aftur og stofnanir á borð við rannsóknarréttinn festar í sessi til að halda þeim niðri. Á hinn bóginn virtu bæði krossfarar og konungar vilja páfa oft að vettugi, nánast án þess að sæta refsingu. Konungar í Frakklandi og Konungsríki Sikileyjanna tveggja lögðu grunn að öflugum konunglegum embættiskerfum til að halda aðlinum í skefjum. Á öðrum svæðum, svo sem á Englandi og Íberíuskaga, komu aðalsmenn og kaupmenn á formlegu stjórnskipulagi til að vernda réttindi sín og auðlindir gegn misbeitingu konungsvaldsins.
Á þeim hlutum Miðjarðarhafssvæðisins sem múslimar réðu yfir var oft barist um hver skyldi stjórna, enda þróuðust engar stofnanir sem tryggðu skipuleg valdaskipti. Sá sem bjó yfir herstyrk til að koma á lögum og reglu gerði það þar til honum var steypt af stóli. Ekkert sýndi þetta mynstur ef til vill betur en uppgangur mamlúkaættarinnar. Hana stofnuðu málaliðar sem ólíkir afkomendur Salah al-Din höfðu lengi beitt í innbyrðis valdabaráttu. Í Norður-Afríku urðu misheppnuð valdaskipti og breyttar hernaðaraðstæður til þess að miðstjórnin hrundi og vaxandi kristin ríki náðu undir sig landsvæðum á Íberíuskaga. Á báðum svæðum stóð súnní-íslam þó sterkara en í upphafi þrettándu aldar, þótt yfirráð múslima á Íberíuskaga væru að veikjast hratt og næðu sér aldrei aftur.