14.4 Kristni og íslam utan Mið-Asíu

14.4 Kristni og íslam utan Mið-Asíu

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum átt þú að geta:

• Útskýrt hvernig samband vestrænu kristnu kirkjunnar við stjórnendur og íbúa Evrópu þróaðist
• Greint þá þætti sem leiddu til þess að yfirráð múslima í Mið-Austurlöndum styrktust
• Fjallað um takmörk útþenslu Mongóla og þau ríki í Norður-Afríku og Suður-Asíu sem héldu sjálfstæði sínu

Kristnir menn og múslimar á þrettándu öld vissu að mestu lítið um atburði á steppum Innri-Asíu og héldu áfram baráttu sinni um yfirráð yfir löndum hins forna og áður volduga Rómaveldis í Evrópu og Mið-Austurlöndum. Yfirráð íslams á Íberíuskaga, þar sem nú eru Spánn og Portúgal, voru smám saman að líða undir lok þegar ný kristin konungsríki á svæðinu efldust og hröktu þau íslömsku ríki sem eftir voru suður á mjóa landræmu umhverfis Granada. Í austri héldu kristnir herir áfram að hörfa undan arftökum Salah al-Din, sem í vestri er þekktur sem „Saladin“. Á sama tíma komu kaþólikkar í Vestur-Evrópu nærri því að leggja að velli Býsansmenn, sem töldu sig vera sanna erfingja Rómar.

Páfinn og Páfaríkið

Á 1230-árunum stofnaði Gregoríus IX páfi embætti rannsóknarréttar páfa til að miðstýra ofsóknum gegn villutrú um allan hinn vestræna kristna heim. Þar með hófst rannsóknarrétturinn, aldalöng viðleitni til að knýja fram trúarlega einsleitni í Vestur-Evrópu með pyndingum og aftökum ef nauðsyn krafði. Árið 1252 heimilaði Innocentius IV páfi að grunaðir villutrúarmenn væru pyntaðir. Þeir urðu að sanna sakleysi sitt eða játa, annars áttu þeir aftöku yfir höfði sér, stundum með því að vera brenndir á báli. Þar sem rannsóknardómarar máttu gera lönd og eignir dæmdra upptæk gat fjárhagslegur ávinningur orðið þeim hvati til að halda ofsóknunum áfram.

Samskipti kirkju og ríkis

Kirkjan vísaði til þess fordæmis að Leó III páfi hefði krýnt Karlamagnús og hélt því fram að konungar væru valdhafar fyrir tilstilli páfans. Konungarnir og lénsmenn þeirra litu málið ekki sömu augum. Sumir kröfðust réttar til að skipa og stjórna embættismönnum kirkjunnar í löndum sínum. Þótt kirkjan næði ekki fullum yfirráðum yfir skipun og eftirliti eigin embættismanna öðlaðist hún verulega vernd gegn geðþóttavaldi konunga og nokkur áhrif á konunga í flestum löndum.

Hohenstaufen-ættin réð bæði Heilaga rómverska keisaradæminu og Konungsríki Sikileyjanna tveggja, sem náði yfir stóran hluta suðurhelmings Ítalíuskaga og eyjuna Sikiley. Lönd páfans í Róm voru því umkringd löndum Hohenstaufen-ættarinnar og það olli endurteknum átökum milli þeirra. Árið 1241 náði Hohenstaufen-ættin yfirhöndinni þegar tveir páfar létust með stuttu millibili á meðan herir ættarinnar sátu um Róm. Páfastóllinn stóð því auður í tvö ár. Nýr páfi hvatti hins vegar til uppreisnar um allt Heilaga rómverska keisaradæmið og síðustu meðlimir Hohenstaufen-ættarinnar létust úr malaríu árið 1254. Fall þeirra markaði upphaf langs tímabils sem nefnt er milliríkjatímabilið mikla. Þá var enginn keisari yfir Heilaga rómverska keisaradæminu og germanskir aðalsmenn sórust í lénshollustu við konunga sem kepptu um völd. Við þessar aðstæður blandaði páfastóllinn sér stundum í stjórnmál, með misjöfnum árangri.

Átök kirkju og ríkis þróuðust með öðrum hætti í Konungsríki Sikileyjanna tveggja. Þar tryggði konungsvaldið sér veraldleg yfirráð með Melfi-lögunum frá 1231, sem eru talin elsta varðveitta ritaða stjórnarskrá heims. Melfi-lögin juku vald konungs með því að láta konunglega embættismenn taka við af lénsmönnum og embættismönnum kirkjunnar sem staðbundnir stjórnendur og dómarar. Tekjur af einkarétti konungsvaldsins á nauðsynjavörum á borð við salt, járn og kopar, auk tolla og veggjalda, stóðu undir embættiskerfinu. Þessar tekjur gerðu konungi einnig kleift að byggja upp innviði, þar á meðal virki á hernaðarlega mikilvægum stöðum í ríkinu sem mönnuð voru af hermönnum á launum úr konungssjóði. Ríkið sem Melfi-lögin sköpuðu stóð betur gegn ásælni kirkjunnar í stjórnarvald þess en Heilaga rómverska keisaradæmið hafði gert.

Spenna milli valdhafa og þegna

Öflugri miðstjórn varð einnig til í Frakklandi á þrettándu öld. Líkt og í Konungsríki Sikileyjanna tveggja var það afleiðing endurskipulagningar staðbundinnar stjórnsýslu. Konunglegir embættismenn tóku við af lénsmönnum og embættismönnum kirkjunnar og konungsvaldið hafði nægar tekjur til að greiða þeim laun og tryggja sér hollustu þeirra. Frá valdatíð Filippusar II konungs seint á tólftu öld nýttu franskir konungar hvert tækifæri til að stækka landeignir krúnunnar með því að taka lönd af aðalsmönnum sínum. Launaðir embættismenn konungs stjórnuðu þessum nýju löndum en ekki lénsmenn sem gátu látið erfingja sína taka við eignum sínum. Snemma á fjórtándu öld var stór hluti Frakklands undir beinni stjórn konungs. Það jók til muna þær auðlindir sem franskir konungar gátu nýtt í átökum við lénsmenn sína og kirkjuna.

Þegar valdatíð Filippusar IV hófst árið 1285 hafði samband frönsku krúnunnar við kirkjuna versnað til muna. Deilan magnaðist fram til ársins 1303, þegar Filippus sendi hermenn til Rómar til að víkja Bónifasi páfa frá. Aðgerðin skelfdi embættismenn kirkjunnar svo mjög að þegar velja þurfti eftirmann Bónifasar árið 1305 kusu kardínálarnir franskan bandamann Filippusar. Hann flutti síðan páfastólinn frá Róm til Avignon í Frakklandi, þar sem hann var undir vökulu auga franskra konunga til ársins 1376.

England þróaðist með öðrum hætti en önnur ríki Evrópu. Frá þrettándu öld voru völd konungs yfir lénsmönnum sínum og kirkjunni takmörkuð og grundvallarréttindi almennings vernduð, en með almenningi var yfirleitt átt við fullorðna karla sem hvorki voru bundnir í þjónustu né lærlingar. Eftir að Jóhann konungur var neyddur til að gerast lénsmaður páfans og greiða honum skatt öðluðust lénsmenn Jóhanns aukið sjálfstraust vegna undanlátssemi hans. Árið 1215 neyddu þeir hann tilað staðfesta þessi réttindi á ný og útvíkka þau í Magna Carta, skjali sem ítrekaði gildandi réttindi og tengsl lénsmanna. Skjalið staðfesti þá afstöðu páfastólsins að kirkjan stæði ofar ríkinu og „erfingjar okkar skulu um alla framtíð tryggja að réttindi hennar skerðist ekki og frelsi hennar sé óskert ...“ Af þeim réttindum sem Magna Carta kvað á um var ef til vill mikilvægast að „enginn frjáls maður skal handtekinn eða fangelsaður, sviptur réttindum sínum eða eignum, gerður útlægur eða rekinn í útlegð né sviptur stöðu sinni með nokkrum hætti. Við munum heldur ekki beita hann valdi eða senda aðra til þess nema samkvæmt lögmætum dómi jafningja hans.“ Þetta ákvæði skapaði fordæmi fyrir kviðdómum, sem eru enn grundvallarþáttur réttarkerfis Vesturlanda.

Hitt mikilvæga skrefið í átt að miðstýrðri stjórn með takmörkuð og skilgreind völd var stofnun ráðgefandi samkomu aðalsmanna, klerka og almennings. Hún leysti af hólmi Stóraráðið, sem var skipað lénsmönnum konungs og háttsettum klerkum. Þessi nýja samkoma þróaðist í þingið, sem átti að gæta hagsmuna þjóðarinnar. Fulltrúum var fjölgað og við bættust menn sem lénsmenn lénsmanna konungs kusu. Frá 1265 gátu tilteknir bæir einnig sent fulltrúa til að tala máli kaupmanna.

Þingið hafði tvenns konar meginvald. Annars vegar þurfti það að samþykkja allar skattahækkanir. Játvarður I vildi hins vegar koma á samræmdri stjórn konungs í stað margra ólíkra laga aðalsmanna og laga kirkjunnar sem gátu stangast á við þau. Hann fór því fram á að þingið samþykkti einnig lög. Með samþykki þingsins urðu lögin að lögum Englands en ekki aðeins lögum konungs. Jafnvel þótt konungurinn hefði samið þau þurftu aðalsmenn, klerkar og efnaðir almúgamenn að samþykkja þau. Játvarður I kallaði fyrsta þing sitt saman árið 1275 og það kom saman fjörutíu og sex sinnum á þrjátíu og fimm ára valdatíð hans.

Á þrettándu öld var Íberíuskagi klofinn milli kristinna konungsríkja og hluta hins íslamska kalífadæmis Almohada. Kristnu konungsríkin Portúgal, León, Navarra, Kastilía og Aragón réðu um þremur fimmtu hlutum landsins. Ríkin börðust ekki aðeins hvert við annað og íslamska keppinauta sína. Þar urðu einnig sams konar átök milli lénsmanna og konungs og milli konungsvalds og kirkju eins og í öðrum kristnum konungsríkjum. Kirkjan og lénsmennirnir tóku höndum saman um að tryggja konungi þær tekjur sem þeir töldu nægja til að viðhalda öryggi og reglu í ríkinu. Ráð lénsmanna, klerka og fulltrúa kaupmanna sem nefndist Cortes þurfti að samþykkja frekari fjárveitingar. Líkt og á Englandi gátu kirkjan og lénsmennirnir komið í veg fyrir að konungar gengju fram hjá þeim og sett hömlur á fjárhag og völd krúnunnar.

Kalífadæmi Almohada

Frá 1170-árunum hafði hinn íslamski hluti Íberíuskaga lotið stjórn kalífadæmis Almohada. Almohödum gekk þó illa að sameina múslima um allt svæðið og þeir áttu stundum erfitt með að framfylgja valdi sínu. Almohadar voru Imazighen (Berbar) frá suðurhluta núverandi Marokkó. Valdaembætti og efnahagslegur ávinningur féllu í óhóflegum mæli í skaut meðlima þess ættbálks sem Almohada-hreyfingin var upprunnin úr og það vakti oft gremju. Stuðningur annarra múslima í Norður-Afríku og á Íberíuskaga við Almohada var útbreiddur en ekki sérlega traustur.

Snemma á þrettándu öld kom Innocentius III páfi á vopnahléi milli kristnu konungsríkjanna á Íberíuskaga og sannfærði þau um að fara í krossferð til að endurreisa kristin yfirráð á skaganum. Árið 1212 gjörsigruðu kristnu konungsríkin Almohada í orrustunni við Las Navas de Tolosa. Innan árs lést kalífi Almohada án erfingja og það steypti íslömsku ríkjunum á Íberíuskaga í borgarastyrjöld sem þau náðu sér aldrei upp úr.

Deilur milli kristinna konunga Íberíuskaga urðu til þess að bandalag þeirra leystist upp. Engu að síður færði hvert konungsríki um sig yfirráð sín yfir fyrrum landsvæði Almohada á næstu um það bil fjörutíu árum. Seint á 1260-árunum var aðeins svæðið umhverfis Granada, um 5 prósent skagans, enn undir stjórn múslima. Jafnvel þar sóru stjórnendurnir veraldlegum konungum Kastilíu lénshollustu.

Múslimum á Íberíuskaga, sem nú voru undir stjórn kristinna manna, var almennt ekki vísað á brott og þeir máttu vinna og iðka íslam. Fyrir þá var tekin aftur upp sú túlkun íslamskra laga frá tímanum fyrir Almohada sem byggðist síður á bókstafstrú. Kirkjulög mæltu þó fyrir um mismunun og aðskilnað í samskiptum við fólk sem ekki var kristið. Til að tryggja sem minnst samskipti var múslimum til dæmis gert að klæðast auðkennandi fatnaði. Þeir þurftu einnig að greiða kristnu kirkjunni skatta og hlíta reglum um hvíldardag á sunnudögum, þótt þeir væru ekki neyddir til að vinna á eigin helgidegi, föstudegi. Múslimar máttu vinna í fyrirtækjum kristinna manna en ekki á heimilum þeirra. Hjónabönd kristinna manna við múslima eða gyðinga voru bönnuð, sem og tilraunir til að snúa kristnu fólki til annarrar trúar.

Síðari krossferðirnar og takmörk yfirráða Mongóla

Þótt múslimar misstu landsvæði til kristinna manna á Íberíuskaga snemma á þrettándu öld gekk þeim mun betur gegn þeim í eigin hjartalöndum. Þrátt fyrir linnulaus átök um hver skyldi fara með stjórn Levant í nafni íslams hrundu múslimar tilraunum kristinna manna til að ná aftur yfirráðum yfir Landinu helga, þar sem nú er Ísrael. Á sama tíma drápu kaþólskir og rétttrúnaðarkristnir menn hverjir aðra í þeirri baráttu sem veitti Býsansveldinu banasár og er þekkt sem fjórða krossferðin. Um miðja öldina höfðu nokkrar krossferðir til viðbótar beðið ósigur og múslimar virtust vel í stakk búnir til að hrekja kristna menn frá Levant og vinna lönd af hinu deyjandi Býsansveldi.

Eftir þriðju krossferðina réðukrossfarar aðeins yfir Týros, Akkon og dreifðum virkjum inni í Landinu helga. Innocentius III páfi vonaðist til að endurheimtaLandið helga fyrir hinn vestræna kristna heim og nýta sigurinn til að sannfæra kirkjurnar í austri um að viðurkenna yfirráð páfans. Skömmu eftir að hann tók við páfastóli árið 1198 boðaði hann því fjórðu krossferðina. Áætlunin var að ráðast gegn múslimum í gegnum Egyptaland og ná Jerúsalem, líkt ogreynt hafði verið í síðustu tveimur krossferðum án árangurs.

Fjórða krossferðin náði hins vegar aldrei til Egyptalands og enn síður til hinna helgu landa við austanvert Miðjarðarhaf. Kostnaður við flutninga og birgðir kom krossförunum í skuld við feneyska kaupmenn. Þeir kröfðust þess að skuldin yrði greidd með því að endurheimta borgina Zadar, sem er í Króatíu nútímans og Feneyingar nefndu „Zara“, handa Feneyjum. Innocentius páfi var andvígur hugmyndinni. Hún beindi athyglinni ekki aðeins frá endurheimt Landsins helga heldur var Zadar einnig kaþólsk borg. Krossfararnir samþykktu engu að síður kröfuna og tóku borgina árið 1202.

Eftir mikil mistök og ringulreið á báða bóga tókst krossförunum að setja ungan skjólstæðing sinn í hásæti Býsansveldisins sem Alexios IV sumarið 1203. Þá kom hins vegar í ljós að Alexios gat aðeins útvegað helming hins fyrirheitna fjár. Tilraunir hans til að afla þess sem upp á vantaði hrundu af stað valdaráni sem kostaði hann lífið. Meðan krossfararnir biðu greiðslu frá Býsansmönnum jókst kostnaður þeirra og ferðin til Egyptalands virtist sífellt erfiðari. Það yrði enginn hægðarleikur að sigra erfingja Salah al-Din. Býsanski herinn hafði þegar flúið undan þeim og margir krossfaranna höfðu ekki séð heimili sín í nær þrjú ár. Klerkar í hópnum bentu þó á að það væri heilagt mál að draga valdaræningja, Salah al-Din, til ábyrgðar. Með því gætu þeir efnt heit sitt um að berjast fyrir málstað sem samræmdist kristnum meginreglum og vilja Guðs og tryggt sér inngöngu í himnaríki. Það varð hins vegar hlutverk fjórðu krossferðarinnar að koma lögmætum valdhafa aftur til valda í Býsansveldi og því var lokið á skömmum tíma vorið 1204.

Þetta nýja verkefni fjórðu krossferðarinnar var gerólíkt verkefnum fyrri krossferða, sem höfðu snúist um að hrekja múslimska valdhafa frá löndum sem áður höfðu verið kristin. Fyrsta krossferðin, undir lok elleftu aldar, hafði borið mestan árangur. Hún kom aftur á kristnum yfirráðum á svæðum í Palestínu og Sýrlandi og stofnaði fjögur sjálfstæð ríki undir kristinni stjórn í Levant. Eftir að múslimar endurheimtu stóran hluta svæðisins voru tvær krossferðir til viðbótar farnar seint á tólftu öld. Hvorugri tókst að koma aftur á kristnum yfirráðum í Jerúsalem eða á öðrum mikilvægum helgistöðum kristinna manna. Fjórðu krossferðinni hafði verið ætlað að ljúka þessu verkefni en nú beindist hún að því að bæta úr meintu ranglæti sem tengdist nýjustu valdaflækjum innan Býsansveldisins.

Eftir að hafa rænt Konstantínópel inn að skinni skipuðu krossfararnir nýjan keisara Býsansveldisins og einn af prestum sínum sem patríarka rétttrúnaðarkristni. Þannig færðu þeir forystu býsönsku kirkjunnar í hendur manns sem var trúr páfastólnum. Innan árs höfðu flestir þeirra haldið aftur heim og tekið með sér hluta af auðæfum Býsansveldisins. Eins og þeir höfðu vænst taldi Innocentius páfi endurreisn kaþólskra yfirráða yfir kristni í austri nægja til að efna heit krossfara, jafnvel þótt ekki hefði verið úthellt einum einasta blóðdropa múslima né yfirráð kristinna manna aukin um svo mikið sem einn þumlung af íslömsku landsvæði.

Ayjúbídar og krossfarar

Erfingjar Salah al-Din, sem mynduðu Ayjúbídaættina, réðu landinu sem krossfararnir höfðu ætlað að ráðast inn í. Salah al-Din hafði fyrirskipað að veldi hans yrði skipt milli bræðra hans og sona við dauða hans árið 1193, en um 1200 hafði bróðir hans al-Adil I miðstýrt því undir eigin stjórn. Raunverulegt vald hvers stjórnanda af Ayjúbídaætt byggðist á getu hans til að viðhalda hollustu herja mamlúka. Mamlúkar voru hermenn, yfirleitt karlar í ánauð sem höfðu verið teknir höndum meðal þjóða Evrasíusteppunnar þegar þeir voru drengir eða unglingar. Þeir höfðu takmarkaðan eignar- og hjúskaparrétt en hæfileikaríkir menn gátu komist í há embætti við stjórnsýslu og forystu. Þeir höfðu engin tryggðarbönd við íbúana sem þeir héldu í skefjum og vörðu og voru mun ólíklegri til að gera uppreisn en meðlimir samfélaga sem gátu orðið óánægð með stjórn kalífans. Staða þeirra og framtíð voru algerlega háð áframhaldandi valdatíð eiganda þeirra. Margir kalífar kusu því heri mamlúka fremur en heri sem skipaðir voru frjálsum borgurum.

Þar sem Jerúsalem var enn í höndum múslima eftir fjórðu krossferðina boðaði Innocentius páfi fimmtu krossferðina. Hann lagði fé kirkjunnar til ferðarinnar til að forðast þau fjárhagsvandræði sem höfðu leitt fjórðu krossferðina af réttri braut. Fimmta krossferðin fylgdi upphaflegri hernaðaráætlun þeirrar fjórðu og hélt til Egyptalands árið 1217. Eftir dauða al-Adil I seint árið 1218 ríkti mikil ólga og uppreisn braust út gegn syni hans al-Kamil. Krossfararnir nýttu sér ástandið og tóku Damíetta árið 1219. Lönd al-Kamil voru í upplausn og hann reyndi að múta krossförunum til að yfirgefa Egyptaland. Hann bauð þeim allt landsvæði fyrrum krossfararíkis umhverfis Jerúsalem og þrjátíu ára vopnahlé milli múslima og kristinna manna í Landinu helga.

Krossfararnir voru fullvissir um að þeir gætu sigrað al-Kamil og höfnuðu því tilboði hans, en sú ákvörðun reyndist óskynsamleg. Árið 1221 höfðu al-Kamil og bræður hans náð aftur yfirráðum yfir veldi föður síns og sameinast um að loka her krossfaranna inni í Nílardelta. Þegar þeir stóðu frammi fyrir því að falla fyrir vopnum eða drukkna samþykktu krossfararnir að láta af landvinningum sínum og snúa aftur til Evrópu. Fimmtu krossferðinni lauk þannig með enn einum ósigrinum.

Til að friða páfastólinn samþykkti Friðrik II af Hohenstaufen-ætt að leiða nýja krossferð. Persónuleg ólán og áhugaleysi meðal lénsmanna Evrópu komu þó í veg fyrir að hann kæmist af stað. Tafirnar urðu svo miklar að Gregoríus IX páfi missti þolinmæðina og bannfærði hann og útilokaði hann þar með frá kirkjunni og helgiathöfnum hennar. Jafnvel eftir að Friðrik lét úr höfn árið 1228 fordæmdi Gregoríus leiðangur hans sem óréttlátt stríð en ekki heilaga krossferð.

Samkomulagið gerði Friðrik að konungi Jerúsalem að nafninu til, en völd hans voru takmörkuð. Múslimar lutu stjórn staðbundinna íslamskra fræðimanna en ekki kristinna embættismanna. Ekki mátti reka þá á brott eða gera auð þeirra upptækan. Þeir máttu iðka íslam og hinir íslömsku helgistaðir Al-Aqsa-moskan og Klettahvelfingin voru áfram undir stjórn múslima. Sáttmálinn bannaði að borgarmúrar Jerúsalem,sem höfðu verið eyðilagðir í krossferðunum, yrðu endurreistir. Borgin var því varnarlaus ef múslimar réðust á hana. Komið var á tíu ára vopnahléi milli múslima og kristinna manna.

Bæði múslimar og kristnir menn litu almennt á samkomulagið sem uppgjöf. Ákvörðun Friðriks um að velja samningaviðræður fremur en bardaga dró úr baráttuþreki krossfaranna og jók enn vantraust kristinna manna í Landinu helga á honum. Engu að síður var kristinn maður konungur Jerúsalem og fleiri kristnir menn voru undir kristinni stjórn en verið hafði í að minnsta kosti tvær kynslóðir. Allt hafði þetta unnist án þess að einum einasta dropa af mannsblóði væri úthellt.

Þegar vopnahléið rann út börðust synir al-Kamil hver við annan og metnaðarfulla herforingja um völdin. Nýir krossfarar komu öðru hverju og fjölguðu í herliði kristinna manna á svæðinu. Þeir reyndu að stækka landsvæði kristinna með því að etja keppinautarhópum Ayjúbída hverjum gegn öðrum, en allt kom fyrir ekki. Al-Salih, sonur al-Kamil, treysti stjórn sína yfir Ayjúbídaveldinu, endurheimti Jerúsalem og hafði árið 1244 hrakið kristna menn aftur að mjórri ræmu hafnarborga við ströndina. Hann átti stóran hluta velgengni sinnar að þakka hópum farand-Tyrkja sem útþensla Mongóla inn í Mið-Asíu hafði hrakið á brott og hann tók í her Ayjúbída-mamlúka. Þessir viðbótarhermenn komu að gagni um stund. Þeir urðu þó mamlúkar sem sjálfstæðir, fullorðnir flóttamenn en ekki sem unglingar sem þekktu ekkert annað líf en þjónustu mamlúka.

Meðan al-Salih treysti völd sín boðaði Loðvík IX Frakkakonungur aðra krossferð til að frelsa Jerúsalem undan íslamskri stjórn. Hann vonaðist til að endurtaka upphaflegan árangur fimmtu krossferðarinnar með því að taka Damíetta í Egyptalandi. Það tókst, en þótt dauði al-Salih árið 1249 gæfi krossförunum von mættu þeir sömu örlögum og forverar þeirra nær þrjátíu árum fyrr. Her Ayjúbída-mamlúka undir stjórn Turan Shah, sonar al-Salih, lokaði krossfarana inni í ókunnugu landslagi Nílardelta og tók Loðvík og stóran hluta hers hans til fanga árið 1250. Þeir sem taldir voru veikir eða ekki þess virði að greiða lausnargjald fyrir voru drepnir. Loðvík og lénsmennirnir með honum voru hafðir í gíslingu þar til krossfararnir yfirgáfu Damíetta og greiddu fyrir fram lausnargjald að upphæð 6,4 milljónir únsna silfurs, meira en 134 milljónir Bandaríkjadala miðað við verðlag ársins 2020. Krossfararnir hétu að greiða sömu upphæð síðar. Þessi og síðari krossferðir misheppnuðust oft af ýmsum ástæðum, þar á meðal vegna vanþekkingar á landinu og þjóðum þess og vantrausts sem hafði magnast í meira en öld milli krossfaranna og innfæddra kristinna manna í austri.

Uppgangur mamlúkaættar Egyptalands

Turan Shah lifði ekki nógu lengi til að njóta ávaxta sigurs síns. Tyrknesku flækingarnir sem höfðu gerst mamlúkar og voru burðarás hers hans voru sannfærðir um að lausnargjaldið frá krossförunum yrði notað til að leysa þá af hólmi með hefðbundnari mamlúkum frá Afríku. Til að tryggja stöðu sína og ná sjálfir yfirráðum yfir lausnargjaldinu steyptu þeir Turan Shah af stóli. Stjúpmóðir hans, Shajar al-Durr, eftirlifandi ekkja al-Salih, tók við hásætinu um skamma hríð. Mamlúkarnir voru þó ekki fúsir til að fylgja konu sem soldáni og neyddu hana því til að giftast leiðtoga þeirra, Izz al-Din Aybak, og afsala sér völdum í hans þágu. Sagnfræðingar líta á valdatöku Aybak sem lok Ayjúbídaættarinnar og upphaf egypsku mamlúkaættarinnar. Ayjúbídar settu djúp spor í sögu hins íslamska Levant. Þeir endurreistu forystuhlutverk súnní-íslams eftir meira en tvö hundruð ára stjórn sjía-múslima úr Fatímídaætt. Þeir reistu nýjar madrösur, íslamska skóla þar sem áhersla var oft lögð á nám í Kóraninum, í Aleppo, Kaíró og Damaskus.

Hulagu virðist hafa vanmetið hernaðarmátt mamlúka. Þegar hann sneri aftur til Karakorum tók hann ef til vill 90 prósent hersveita sinna með sér. Hann skipaði þó Kitbuqa, einum helsta herforingja sínum og nestorískum kristnum manni, að fara með tuttugu þúsund manna her til að leggja Egyptaland undir sig. Kristnir Armenar og nokkrir þeirra krossfara sem eftir voru bættust í her Kitbuqa. Haustið 1260 réðust mamlúkar gegn innrásarher Mongóla við Ain Jalut og gjörsigruðu hann. Kitbuqa og stærstur hluti hers hans féllu. Þótt tapið væri tiltölulega lítið í samanburði við allan her Hulagu nægði það til að forða þeim hlutum hins íslamska heims sem ekki höfðu verið lagðir undir Mongóla frá frekari árásum þeirra. Hulagu þurfti brátt að verja landsvæði sitt gegn öðrum Mongólum, einkum þeim sem tilheyrðu Gullna hordinu. Á meðan gátu mamlúkar frelsað Sýrland og Palestínu undan Mongólum og þeim krossförum sem eftir voru og veitt Gullna hordinu nokkurn stuðning í átökum þess við Il-khan-ríkið.

Delí-soldánsdæmið

Margt var sameiginlegt með Egyptalandi mamlúka og Delí-soldánsdæminu á Indlandi nútímans. Fólk frá því landsvæði sem nú er Afganistan hafði stofnað Delí-soldánsdæmið og Muhammed frá Ghur leiddi það. Hann lagði undir sig soldánsdæmið sem Mahmud frá Ghazna hafði stofnað seint á tólftu öld. Þegar Mongólar kynntust ríkinu var því stjórnað af ætt fyrrum mamlúka. Stofnandi hennar, Quṭb al-Din Aybak, hafði tekið völdin eftir dauða Muhammeds árið 1206. Ef til vill veittu aðgerðir hans mamlúkaforingjanum Izz al-Din Aybak innblástur, en hann leiddi valdaránið gegn Ayjúbídaætt Egyptalands nær fimmtíu árum síðar.

Delí-soldánsdæmið átti eitt einkenni sameiginlegt með bæði mongólskum nágrönnum sínum og síðari mamlúkaætt Egyptalands: þar brutust oft út borgarastyrjaldir um arftöku. Aybak lést af völdum meiðsla eftir að hafa fallið af hestbaki árið 1210 og tengdasyni hans Iltutmish kom því í hlut að koma á stöðugleika ísoldánsdæminu. Iltutmish vann það verk af mikilli hæfni og kom á yfirráðum sínum yfir öðrum foringjum herja mamlúka. Eftir dauða hans árið 1236 ríktu hins vegar valddreifing og ólga í sextíu ár. Á þeim tíma voru soldánarnir tíu og aðeins einn þeirra lést af náttúrulegum orsökum. Íbúarnir þjáðust vegna truflana á efnahagsstarfsemi og eyðileggingar uppskeru, varnings og framleiðslustöðva í þessum áralöngu átökum um forystuna.

Átökin eftir dauða Iltutmish boðuðu þá ólgu sem fylgdi þegar mamlúkar tóku völdin af Ayjúbídum og því hlutverki sem hæfileikarík og ákveðin múslimsk kona gegndi í báðum tilvikum. Hjá mamlúkum var það Shajar al-Durr, eftirlifandi ekkja al-Salih. Í Delí-soldánsdæminu var það Raziya, dóttir Iltutmish, sem hanntaldi hæfasta barna sinna til að stjórna. Hálfbróðir hennar tók völdin með hjálp fylkinga sem vildu ekki samþykkja konu sem soldán. Raziya hafði stjórnað Delí meðan faðir hennar var í herferðum. Hún lék á hálfbróður sinn með því að höfða beint til íbúa Delí. Þegar herinn sá að almenningur studdi hana steypti hann hinum spillta og óhæfa bróður hennar af stóli.

Síðari soldánar Delí tóku upp harðstjórnarstefnu til að halda niðri uppreisnum og innri valdabaráttu. Til dæmis var komið á fót neti leynilögreglu til að fylgjast með borgaralegum embættismönnum og embættismönnum hersins. Reglurnar voru svo strangar að þessu yfirstéttarfólki var bannað að halda fagnaðarsamkomur með jafningjum sínum, því soldánarnir óttuðust að valdarán væru skipulögð á slíkum samkomum. Kóraninn bannaði þegar neyslu áfengis en hún var einnig bönnuð með lögum, að minnsta kosti á stjórnsýslusvæði Delí. Bændum var að mestu hlíft í því skyni að koma í veg fyrir uppreisnir, en aðrar stéttir misstu fjárhagslegt sjálfstæði sitt og voru settar undir stjórn ríkisins. Land sem hermönnum og stríðsekkjum hafði verið gefið var gert upptækt og launum embættismanna var haldið lágum. Verðlagseftirlit takmarkaði gróðamöguleika kaupmanna og háir skattar komu í veg fyrir að mikið einkafjármagn safnaðist upp. Þessar aðgerðir sviptu þegnana þeim auði sem þeir hefðu getað notað til að fjármagna uppreisnir og gerðu soldáninum kleift að stjórna fólki með því að svipta það tekjum.

Delí-soldánsdæminu tókst einnig vel að hrekja árásir Mongóla. Chinggis Khan hafði sneitt hjá ríkinu í stríði sínu gegn Khwarazmia-mönnum, en bæði Il-khan-ríkið og Chagatai-khan-ríkið fóru reglulega í ránsferðir gegn því þrátt fyrir eigin innanlandsólgu og átök við nálæg khan-ríki Mongóla. Það var ekki fyrr en á 1290-árunum sem Duwa, khan Chagatai, gerði fyrstu tilraunina af mörgum til að fara ekki aðeins ránsferðir um soldánsdæmið heldur leggja að minnsta kosti hluta þess undir sig. Duwa leiddi þessar tilraunir aldrei sjálfur vegna þess að hann barðist gegn Yuan-ættinni mestallt þetta tímabil. Að minnsta kosti sex tilraunir mistókust milli 1296 og 1306 og munaði þar miklu að Duwa hafði kosið að ráðast á þegar einn hæfasti stjórnandi soldánsdæmisins, Alauddin Khilji, var við völd.

Árið 1327 gerði Tarmashirin eina lokaárás Chagatai-khan-ríkisins á Delí-soldánsdæmið. Tughlaq soldán hafði flutt höfuðborg sína og meginhluta hers síns suður í miðju hins stækkaða veldis síns og Tarmashirin nýtti sér það. Meðan hann barðist fyrir að taka við hásæti Chagatai-khan-ríkisins settist hann um Delí. Tarmashirin kúgaði mikið skattfé út úr Tughlaq soldáni, sem kom að gagni við að afla hers og tryggja endanlega valdatöku sína heima fyrir, og dró síðan her sinn til baka. Sumir fræðimenn telja að trúskipti hans til íslams í kjölfarið hafi verið tilraun til að draga úr líkum á umfangsmikilli hefndarárás soldánsdæmisins. Hvað sem því líður batt klofning Chagatai-khan-ríkisins eftir dauða Tarmashirin enda á allar alvarlegar tilraunir Mongóla til að leggja Delí-soldánsdæmið undir sig.