14.2 Chinggis Khan og Mongólaveldið á fyrstu árum þess
14.2 Chinggis Khan og Mongólaveldið á fyrstu árum þess
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum átt þú að geta:
Þegar Temujin átti enga keppinauta lengur um forystu Þjóðar filtveggjanna gat hann óhindrað fylgt framtíðarsýn sinni um betri heim handa fylgismönnum sínum. Þá hafði Chinggis Khan, eða „heimsleiðtoginn“, sannarlega orðið til. Framtíðarsýn hans var tvíþætt. Annars vegar vildi Chinggis binda enda á sífelld átök og stríð sem einkenndu lífið á steppunni. Þótt hann beitti sjálfur ofbeldi og hernaði vildi hann einnig að varnings væri aflað með friðsamlegum hætti. Það sem eftir var ævinnar þröngvaði hann þessum markmiðum fram, hvort sem aðrir kærðu sig um þau eða ekki, af blóðugu miskunnarleysi sem virðist ganga þvert gegn markmiðunum sjálfum.
Yassa-lögin og líf Mongóla
Chinggis beið til ársins 1206 með að kalla saman kurultai, svo að sárindi eftir margra ára átök fengju að hjaðna, en á fundinum skyldi hann treysta og staðfesta yfirráð sín yfir öllum Mongólum. Kurultai var samkoma þeirra sem sýndu leiðtoga sambands hálfhirðingja hollustu sína. Hún var boðuð þegar leiðtoginn vildi fá samþykki fyrir meiriháttar breytingu á samskiptum innan hópsins eða við aðra. Mæting jafngilti samþykki. Fjarvera lýsti ekki aðeins ágreiningi heldur gat einnig falið í sér að viðkomandi segði leiðtoganum upp hollustu. Kurultai-fundur Temujin var fordæmalaus að umfangi. Í Leynisögu Mongóla segir að nær öll Þjóð filtveggjanna, um ein milljón manna, hafi sótt fundinn og tjaldbúðir hennar hafi náð yfir margra mílna svæði. Ólíkt nær öllum fyrri krýningum sem sögulegar heimildir greina frá var krýning Temujin haldin fyrir allan hópinn en ekki aðeins yfirstéttina og íbúa höfuðborgar. Sjaman lýsti hann Chinggis Khan og kvað Tengri, guð sem margar þjóðir Mið-Asíu tilbáðu, hafa veitt honum vald. Tengri myndi blessa fólk hans með velmegun og gæfu svo lengi sem hann stjórnaði af visku og sanngirni, hugmynd sem líktist konfúsíanska umboði himinsins.
Til að koma í veg fyrir átök um arftöku og viðhalda lýðræðisanda kurultai-fundarins, þar sem fundarmenn höfðu áhrif á valið, fyrirskipaði Chinggis Khan að sérhver æðsti khan framtíðarinnar yrði aðeins valinn af kurultai en ekki einungis á grundvelli erfðaréttar innan fjölskyldunnar. Æðsti khaninn var leiðtogi alls þess sem Chinggis tók að nefna „hina miklu mongólsku þjóð“ og yfirmaður allra lægra settra khana. Chinggis Khan gegndi nú hlutverki leiðtoga bæði ættar og ættbálks. Hann setti fram reglur sem nefndust yassa og áttu að stýra samskiptum milli heimila. Síðar, þegar heimsveldið stækkaði, fyrirskipaði hann að þróað yrði ritmál fyrir mongólsku, byggt á ritmáli Uyghur-ættbálka frá svæðum norðan Kína og Mongólíu, svo unnt væri að skrá yassa-lögin og gögn sem vörðuðu þau(mynd 14.8).
Yassa-lögin gerðu þjófnað og rán, markmið hinna sífelldu ránsferða milli ætta, að glæpum sem dauðarefsing lá við. Ólöglegt varð að hneppa Mongóla í ánauð, drýgja hór, ræna konum eða selja þær til hjónabands. Engum var heimilt að drepa fleiri dýr en heimili hans gat nýtt, veiðar voru bannaðar á mökunartíma dýra og tilteknar slátrunaraðferðir tryggðu að skepnan væri nýtt eins vel og kostur var. Yassa-lögin gerðu ekki upp á milli trúarbragða og bönnuðu mismunun og ívilnanir á grundvelli trúar. Þau kunna að hafa verið fyrsta lagasafnið sem gerði það. Chinggis Khan hélt áfram að tilbiðja Tengri og veitti öllum trúarleiðtogum og handhöfum kirkjujarða undanþágu frá sköttum og vinnuskyldu. Síðar voru þessi réttindi einnig veitt fólki í læsisfreku veraldlegu starfi, svo sem læknum og lögfræðingum.
Fjölskyldan var miðpunktur lífs mongólskrar konu, en hún hafði lítil sem engin áhrif á hvernig fjölskylda hennar var mynduð. Hjónabönd voru ráðgerð og fjölkvæni algengt, þótt karlmaður ætti ekki að eiga fleiri eiginkonur en hann gat séð fyrir. Fullorðnir karlar á heimilinu máttu eiga kynmök við hverja þá konu á heimilinu sem þeir kusu, svo fremi sem það bryti ekki gegn banni við sifjaspellum, og óljóst er að hve miklu leyti samþykki konunnar var nauðsynlegt. Yassa-lögin töldu aðeins kynmök giftra einstaklinga af sitt hvoru heimilinu til hórdóms og opnuðu því í reynd fyrir kynferðisofbeldi innan heimilisins.
Mongólskar konur höfðu þó nokkur völd. Þær sáu oft um heimilið þegar karlarnir fóru að gæta hjarða, veiða eða í ránsferðir. Ekkja sem komin var af barneignaraldri var oft talin höfuð heimilisins og tók sæti eiginmanns síns þegar sameiginlegar ákvarðanir ættarinnar voru teknar. Þegar Chinggis Khan var í langvarandi herferðum var eiginkona hans Borte í reynd leiðtogi borgaralegra íbúa Mongólaveldisins. Eiginkonur og mæður síðari stjórnenda Mongóla gátu að hennar fyrirmynd farið með umtalsverð völd í khan-ríki. Slík forysta kvenna var langtum sjaldgæfari, eða með öllu óþekkt, í flestum öðrum samfélögum Afró-Evrasíu á sama tíma.
Landvinningaherferð Chinggis Khan
Yassa-lögin og félags- og hernaðarskipulag Chinggis Khan ryðjuðu úr vegi mörgum orsökum átaka í Mongólaveldinu. Þau bönnuðu þó einnig hefðbundnar athafnir, svo sem ránsferðir gegn öðrum ættum, sem höfðu gert fólki kleift að komast til metorða. Chinggis Khan taldi að án nýrra uppspretta auðs og frægðar gæti fólk orðið órólegt og hafnað friðnum sem hann reyndi að koma á. Af lífsreynslu sinni þekkti hann hvorki efnahagsþróun kyrrsettra samfélaga né leiðir til að beina kröftum fólks síns að slíku markmiði. Þegar hann tók þátt í árás Ong Khan á Tatara og sá munaðarvörurnar frá Jin og Song áttaði hann sig á að auð kyrrsettra þjóða væri Mongólaveldinu innan seilingar og að hann gæti dreift honum meðal þegna sinna. Í hans augum var því rökrétt að leggja þessar þjóðir undir sig eða hræða þær til að greiða skatt.
Þegar fréttir af krýningu Chinggis Khan bárust út yfirgáfu sumir stríðsmenn kyrrsettu ríkjanna milli steppunnar og Kína Song-konungsættarinnar heimkynni sín og gengu til liðs við Mongóla. Kara-Khitan töldu andspyrnu vonlausa og buðust til að greiða Chinggis Khan skatt. Eftir valdarán árið 1210 féllst hinn nýi stjórnandi Xi Xia á að gerast skattþegn með svipuðum skilmálum og Kara-Khitan.
Jin var hins vegar annað mál. Árið 1210 krafðist nýr keisari Jin þess að Chinggis Khan beygði sig undir vald hans og sendi honum skatt. Chinggis hélt því suður með smærri en öflugri her sinn og réðst inn í ríkið (mynd 14.9). Hann var meistari í að nýta veikleika andstæðinga sinna og áttaði sig á að Khitan, sem töluðu skyld tungumál, voru ósátt við stjórn Jurchen Jin-konungsættarinnar. Hann kynnti því her sinn sem frelsisher þeirra. Her Mongóla stækkaði þegar liðhlaupar frá Jin gengu í hann. Mongólar settust um Zhongdu, höfuðborg Jin, og náðu að lokum hungurþjáðri borginni á sitt vald. Chinggis Khan fyrirskipaði að borgin yrði rænd til grunna, tugþúsundir manna hnepptar í ánauð og óþekktur fjöldi annarra myrtur.
Þegar herfanginu frá Zhongdu hafði verið safnað héldu Chinggis Khan og her hans aftur til steppunnar og létu herferðina gegn Jin að mestu í hendur Khitan-bandamanna sinna. Hersveitir hollar Chinggis Khan héldu áfram að leggja undir sig vatnasvið Gulafljóts og sóttu norður inn í heimkynni Jurchen. Þær héldu jafnvel út á Kóreuskaga. Árið 1223 höfðu þessi svæði verið friðuð og greiddu Mongólaveldinu og bandamönnum þess, sem hernámu þau, skatt. Það var kaldhæðnislegt að þetta gríðarlega magn ránsfengs neyddi Chinggis Khan til að reisa fyrstu varanlegu mannvirkin á steppunni: vöruhúsasamstæðu þar sem geyma mátti herfangið og varðveita þar til því var dreift eða það selt.
Kara-Khitan-ríkið vakti athygli Chinggis Khan árið 1213 þegar sonur Naiman-leiðtogans sem hann hafði sigrað áratug fyrr tók þar völd. Kara-Khitan stóðu þegar ekki undir væntingum um skattgreiðslur og nú var ríkið undir stjórn keppinautar sem áður hafði beðið ósigur. Mongólar unnu fljótt sigur á Kara-Khitan og innlimuðu ríkið í heimsveldið. Landvinningar þeirra náðu þó víða og einskorðuðust ekki við Kína og Austurlönd. Herir Mongóla héldu vestur á bóginn og mörgum hafa þeir líklega virst óstöðvandi.
Gífurlegi auðurinn sem tekinn var frá Jin gerbreytti hugarfari forystu Mongóla, sem krafðist sífellt meiri varnings, matvæla, beitilanda og hráefna. Þessar nýju þarfir urðu til þess að Chinggis Khan leitaði viðskipta- og ránstækifæra vestar. Með innlimun Kara-Khitan í Mongólaveldið eignuðust Mongólar bein landamæri að íslamska heiminum um Khwarazmia, ríki sem náði frá Persíu um Mið-Asíu. Um 1218 sendi Chinggis Khan verslunarlest nokkurra hundruða múslimskra þegna sinna til Allah al-Din Muhammad, stjórnanda Khwarazmia. Með lestinni fylgdu mikið magn verðmætra vara, til marks um það sem hann gæti boðið, og bréf þar sem hann óskaði eftir viðskiptasambandi.
Áður en verslunarlestin náði til stjórnanda Khwarazmia lagði landstjóri hans í Otrar þó hald á vörurnar og lét drepa kaupmennina. Allah al-Din Muhammad gerði síðan alvarleg mistök þegar hann lét drepa flesta sendimennina sem Chinggis Khan sendi til að krefjast bóta og sendi aðeins tvo þeirra til baka, afskræmda. Fyrir Chinggis Khan boðaði þetta ekki aðeins stríð heldur hefndarstríð af ýtrustu grimmd. Það fól meðal annars í sér eyðileggingu borganna Herat, Merv og Nishapur, sem um aldaraðir höfðu verið meðal mikilvægustu og þekktustu borga í austurhluta hins íslamska heims. Árið 1223 var Allah al-Din Muhammad drepinn á eyju í Kaspíahafi þegar hann flúði hersveitir Mongóla. Chinggis Khan skipti Khwarazmia-ríkinu í stjórnsýslusvæði sem synir hans og hershöfðingjar áttu að stýra.
Könnunarferðir í undirbúningi fyrir óvæntar árásir á Khwarazmia leiddu Mongóla inn á ókunn landsvæði. Í suðri fundu þeir Delí-soldánsdæmið á Indlandi á einu af sjaldgæfum tímabilum einingar og vaxtar þess. Þessir múslimar tilheyrðu þó ekki Khwarazmia-ríkinu og árás á þá hefði því leitt Mongóla að óþörfu frá meginmarkmiði sínu. Jebe og Subutai, tveir traustustu hershöfðingjar Chinggis, leituðu leiðar til að koma Khwarazmia-mönnum að óvörum úr norðri. Þeir fóru um konungsríkið Georgíu og síðan lönd Rúsa, slavneskra forfeðra Rússa nútímans sem höfðu ráðið landbúnaðarsvæðunum austan Ungverjalands og Póllands. Þeir gereyddu fljótt hersveitum Khwarazmia og Rúsa og neyddu báða hópa til að gerast skattþegnar Chinggis Khan.
Hin mikla mongólska þjóð undir stjórn Ogedei Khan
Chinggis Khan notaði síðustu æviár sín til að treysta að nýju yfirráð sín yfir löndunum sem hann hafði lagt undir sig í Kína. Jin endurheimti til dæmis ótryggt fullveldi yfir svæðunum milli Zhongdu og strandarinnar. Xi Xia neitaði að senda hersveitir til aðstoðar í stríðinu gegn Khwarazmia-mönnum og Chinggis leit á það sem svik. Eftir að hann sigraði Khwarazmia-menn réðst hann inn á lönd Xi Xia til að refsa þeim fyrir ótryggðina. Honum entist þó ekki aldur til að njóta hefndarinnar sem loks kom niður á þessum óhlýðnu þegnum. Hann lést nokkrum mánuðum áður en landvinningunum lauk, hugsanlega eftir að hafa fallið af hestbaki.
Samkvæmt mongólskum sið átti að skipta arfleifð Chinggis Khan milli þeirra fjögurra sona sem hann átti með Borte, helstu eiginkonu sinni. Arfleifðin var gríðarstór hluti meginlands Evrasíu, með milljónum manna sem þurfti að stjórna og miklum árlegum skatttekjum. Til að varðveita þennan auð og þá sátt sem yassa-lögin höfðu skapað, að minnsta kosti meðal íbúa Mongólaveldisins, hafði Chinggis krafist þess að einn sona hans yrði næsti æðsti khan. Sonurinn átti ekki aðeins að stjórna fjórðungi heimsveldisins beint heldur einnig fara fyrir hernum, vera æðsta áfrýjunarvald og stýra miðstjórn sem fólst að mestu í póststöðvum fyrir boðskipti og vöruhúsum fyrir herfang og skattgreiðslur.
Á kurultai-fundi fjölskyldu Chinggis og nánustu ráðgjafa hans, nokkrum árum fyrir dauða hans, var Ogedei valinn æðsti khan. Ákvörðingin var virt og sýndi hve vel Chinggis hafði tekist að sameina steppuþjóðirnar. Þá var heimsveldinu einnig skipt milli sona Chinggis Khan og Borte. Ogedei fékk hin hernumdu lönd Xi Xia og Jin. Erfingjar Jochi, elsta sonar Chinggis Khan, sem lést nokkrum mánuðum á undan föður sínum, fengu hluta mongólsku landanna í Mið-Asíu, landsvæði Rúsa í Rússlandi nútímans og aðliggjandi svæði í norðvesturhluta Evrasíu. Undir forystu Batu, elsta sonarsonar Chinggis, urðu þeir þekktir sem Gullna hordið. Orðið hord var eitt algengasta heitið á ættbálkaskipulagi Mongóla. Yngsti sonurinn, Tolui, fékk mongólsku heimalöndin en það sem eftir stóð kom í hlut næstelsta sonarins, Chagatai.
Krýning Ogedei sem khans endurspeglaði orðspor hans sem veislumanns. Margra vikna hátíðahöld og veislur náðu til nær allrar þjóðarinnar og Ogedei gekk af léttúð á ríkissjóðinn með rausnarlegum gjöfum til gesta. Skattheimta hafði hins vegar dregist saman, einkum eftir að fréttir af dauða Chinggis bárust út. Eftir óábyrga eyðslu Ogedei voru Mongólar skyndilega komnir í fjárhagsvanda og gátu hvorki staðið undir vaxandi væntingum almennings um lífskjör né íburðarmiklum metnaði nýja leiðtogans. Ogedei þurfti að finna leið til að afla meiri fjár í skyndi.
Til að ógna skattlöndunum réðst Ogedei á Jin og hafði sigrað ríkið árið 1234. Auður siðmenningar Jin streymdi í ríkissjóð Mongóla en nægði ekki. Ogedei sóttist ekki aðeins eftir áframhaldandi landvinningum heldur vildi hann ná til sín auði í formi skatta með því að stjórna viðskiptaleiðum Evrasíu. Til þess þurfti hann höfuðborg og stofnaði hana nærri vöruhúsum Chinggis Khan í hjartalöndum Mongóla. Þannig varð borgin Karakorum til. Enn meiri skatttekjur þurfti þó til að fjármagna byggingu hennar. Árið 1235 kallaði Ogedei saman kurultai til að ákveða hvaða lönd skyldi leggja undir sig til að afla fjárins. Eftir miklar umræður var ákveðið að ráðast bæði á Evrópu og Kína Song-konungsættarinnar.
Stríðið gegn Song skilaði ekki afgerandi niðurstöðu. Báðir aðilar urðu fyrir miklu mannfalli og friðarviðræður hófust árið 1241. Mongólum vegnaði betur í vestri. Þeir náðu aftur yfirráðum yfir svæðum sem þeir höfðu áður lagt undir sig, unnu Kyiv (Kiev) árið 1240 og gereyddu í reynd flestum kristnum herjum austan Heilaga rómverska keisaradæmisins. Jafnframt rændu þeir stórborgir á borð við Krakow og Buda í Póllandi og Ungverjalandi nútímans. Þegar þeir héldu inn í Bæheim snemma árs 1242 bárust fréttir af því að Ogedei hefði látist í desember á undan. Mongólar vildu taka þátt í þeim kurultai-fundi sem búist var við að yrði haldinn til að velja arftaka hans og hörfuðu því skyndilega áður en þeir lögðu Austur-Evrópu alla í rúst. Herför þeirra hafði þó valdið mikilli eyðileggingu.
Árangur valdatíðar Ogedei var misjafn, en íburður hans og nautnahyggja endurspegluðu þá lifnaðarhætti sem Mongólaveldið tók upp á áratugum einingarinnar sem yassa-lög Chinggis Khan höfðu komið á. Ogedei innleiddi starfshætti sem gerðu kleift að nýta auðlindir landanna sem hann og faðir hans höfðu lagt undir sig með nokkuð skilvirkum hætti og knýja þar fram stöðugleika og reglu. Útfærslan er almennt eignuð Khitan-mandarínanum Yelu Chucai, sem Chinggis Khan veitti fyrst athygli árið 1215 og Ogedei fól að byggja upp skattheimtu- og skráningarkerfi alls heimsveldisins. Yelu er talinn hafa sannfært Ogedei um að „heimsveldi megi leggja undir sig af hestbaki en því verði ekki stjórnað af hestbaki“. Þar með var lagður grunnur að skrifræði mongólsku stjórnarinnar.
Ogedei tók upp áætlanir Yelu um reglubundna og kerfisbundna skattheimtu í stað skattgjafa. Hann leit á heimsveldi sitt sem miðpunkt heimsviðskipta og byggði upp innviði því til stuðnings. Chinggis Khan hafði fyrst og fremst vegna hernaðarsamskipta komið á kerfi hestaskiptistöðva sem nefndust yam við langleiðir um allt ríkið. Stöðvarnar voru með dagsleiðar millibili og þar voru áningarstaðir og birgðageymslur. Ogedei stækkaði kerfið, opnaði það kaupmönnum og erindrekum og launaði með rausnarlegum hætti kaupmönnum sem færðu honum hluti sem hann hafði aldrei áður séð. Þessi gestrisni og eyðslusemi hans laðaði að marga kaupmenn.
Auk þess kom Ogedei á Pax Mongolica, eða mongólska friðnum, sem tengdi stóran hluta heimsins með flæði vöru, fólks og hugmynda um langan veg. Tvennt gerði þetta mögulegt. Annars vegar knúðu Mongólar fram frið og réttlæti meðal þeirra sem samþykktu eða fögnuðu stjórn þeirra. Hins vegar fjármögnuðu þeir kerfið með sköttum á alla sem stunduðu framleiðslu. Um leið tryggðu þeir yfirráðin með blygðunarlausri grimmd gegn hverjum þeim sem dirfðist að veita útþenslu þeirra mótspyrnu. Margir töldu andspyrnu því ekki áhættunnar virði.
Ogedei hafði hins vegar ekki hugað að arftökunni og eftir dauða hans tók við nær áratugur innbyrðis átaka. Mikla fyrirhöfn þurfti til að halda þeim landsvæðum sem þegar höfðu verið lögð undir veldið. Orrusta milli sonarsona Chinggis Khan, Guyuk og Batu, virtist yfirvofandi þegar Guyuk lést með dularfullum hætti, fjörutíu og tveggja ára að aldri.
Síðasta útþensluhrina Mongóla
Það var ekki fyrr en árið 1251 sem Mongke, sonarsoni Chinggis Khan, tókst að tryggja sér stuðning meirihlutans. Mongke stækkaði yfirráðasvæði Mongóla með góðum árangri, en valdatíð hans markaði lok samfelldra landvinninga og boðaði jafnframt endalok sameinaðs Mongólaveldis.
Í Mongke fóru saman bestu eiginleikar Chinggis Khan og Ogedei og hann virtist í stakk búinn til að endurvekja mikilleik sameinaðrar stjórnar Mongóla. Hann kom á stöðugleika í heimsveldinu og fyrirskipaði manntal til að meta ekki aðeins skatttekjur heldur einnig náttúruauðlindir og mannafla yfirráðasvæða sinna. Til að auka auð heimsveldisins og beina hugsanlegri ólgu, sem gæti beinst gegn honum, í annan farveg hóf hann útþenslu í margar áttir. Bróðir hans Hulagu Khan fékk það verkefni að leggja íslamska heiminn undir sig, en annar bróðir, Kublai Khan, var sendur til Kína Song-konungsættarinnar.
Hulagu náði gríðarlegum árangri. Líkt og afi hans í Norður-Kína nýtti hann sér átök sem þegar voru til staðar, þar á meðal óánægju sjía-múslima, sem voru í minnihluta, með súnní-kalífann. Hann tengdi þessa stefnu við hefðbundið boð Mongóla um að hlífa þeim við eyðileggingu sem viðurkenndu stjórn þeirra og greiddu skatt án átaka. Þannig tókst Hulagu að ná yfirráðum yfir stórum hluta landa kalífans, einkum svæðum sjía-múslima. Undir lok árs 1257 höfðu hersveitir hans umkringt Bagdad og borgin féll snemma árs 1258 eftir að grafið hafði verið undan varnarmannvirkjum hennar. Tugþúsundir, hugsanlega hundruð þúsunda, voru myrtar og kalífinn sjálfur tekinn af lífi.
Á sama tíma gekk Kublai einnig vel og lagði undir sig svæði í Tíbet og Suðvestur-Kína. Í herferðinni tók hann að hallast að tíbetskum búddisma, þó ekki svo mjög að hann hafnaði öðrum trúarbrögðum eða ofsækti fylgjendur þeirra. Mongke fól honum síðan að stjórna fyrrverandi svæðum Jin sem afi þeirra hafði lagt undir sig. Mongke sá sjálfur veikleika Song og hóf víðtækari árás gegn ríkinu árið 1256. Þegar honum bárust fregnir árið 1259 um að Kublai væri að byggja upp valdastöð í Norður-Kína skipaði hann Kublai að ganga til liðs við sig í stríðinu gegn Song, líklega einnig til að geta haft náið eftirlit með honum.
Áður en Kublai náði til hans lést Mongke þó, líklega úrblóðsótt. Ariq Boke, frændi hans, annar sonarsonur Chinggis Khan og sá sem hafði verið skilinn eftir til að stjórna mongólsku heimalöndunum, lýsti því yfir að hann væri nýr khan Mongólaveldisins áðuren kurultai-fundur var haldinn. Þegar Kublai, sem vará heimleið til fundarins, frétti af þessu lýsti hann því einnig yfir að hann væri nýr khan. Kublai reyndist síðar öflugur og hæfur stjórnandi, en margt hafði breyst frá dögum Chinggis. Þar með voru forsendur skapaðar fyrir endalok sameinaðs Mongólaveldis og þess fyrirkomulags að einn khan réði öllum landsvæðunum sem Mongólar höfðu lagt undir sig. Stöðugur árangur í landvinningum hafði átt stóran þátt í að fæla keppinauta frá því að ögra að óþörfu valdi hins kjörna æðsta khans eða grafa undan því. Þegar þessu útþensluskeiði lauk opnuðust þeim ný tækifæri til að krefjast aukinna valda, ekki síst vegna stærðar og fjölbreytileika heimsveldisins sem Mongólar réðu nú yfir.
Síðasti kurultai-fundur Mongólaveldisins mistókst og leiddi til varanlegrar skiptingar ríkisins. Hulagu studdi Kublai bróður sinn. Gullna hordið, sem Berke, yngri bróðir Batu, stýrði nú, studdi Ariq Boke. Orghina, mágkona Hulagu og sonardóttir Chinggis Khan, gat því ráðið hvor frændi hennar tæki við stjórn Mongólaveldisins. Hún var ríkisstjóri fyrir hönd sonar síns, sem var of ungur til að taka við forystu, en kaus hlutleysi og studdi hvorugan keppinautinn. Sú staðreynd að hún tók ákvörðunina sjálf en var ekki aðeins ráðgjafi karls sýnir hve staða kvenna hafði styrkst undir yassa-lögunum. Kublai hafði að lokum betur. Tengsl hans við herinn sem var að leggja Kína undir sig og auðlindarík valdastöð hans í norðaustri gerðu honum kleift að hrinda árásum Ariq Boke. Árið 1264 reið Ariq Boke til höfuðborgar Kublai og gafst upp. Hann lést í stofufangelsi nokkrum árum síðar, líklega eftir að hafa verið eitrað fyrir honum.
Hulagu viðurkenndi Kublai sem æðsta khan og nefndi sjálfan sig il-khan, eða lægri khan, og ríki sitt Il-khan-ríkið. Hann og arftakar hans fylgdu þó eigin stefnu óháð öðrum og tök Kublai á Chagatai-khan-ríkinu réðust alfarið af þeim herafla sem hann beitti til að halda því í skefjum. Gullna hordið var langt utan seilingar hans. Upp frá þessu var hverjum hluta hins áður sameinaða Mongólaveldis stjórnað sjálfstætt og þróun þeirra varð ólík (mynd 14.10). Sagnfræðingar nefna þá khan-ríki, þ.e. khan-ríki Gullna hordsins, Il-khan-ríkið, Chagatai-khan-ríkið og khan-ríki æðsta khans, til að greina þá frá fyrra sameiningartímabili.
Valdabarátta Kublai og Ariq Boke endurspeglaði einnig klofning milli Mongóla sem voru fúsir til að setjast að og þeirra sem vildu varðveita hefðbundna hirðingjahætti. Kublai og Hulagu voru fulltrúar Mongóla sem voru reiðubúnir að tileinka sér suma þætti kyrrsetts lífs. Arftakar þeirra, einkum arftakar Kublai, gengu enn lengra í átt að kyrrsettum lifnaðarháttum. Ariq Boke persónugerði anda hefðbundinnar hirðingjamenningar þeirra. Temujin hafði ráðist gegn veikleikum hennar allt frá því hann varð Chinggis Khan og reyndi að stuðla að sátt og réttlæti með leiðum sem hefðbundnir siðir og venjur Mongóla buðu ekki upp á. Herir Mongóla voru ógnvænlegt afl í opnum orrustum á víðáttumiklum sléttum, en aðeins með aðstoð kyrrsetts fólks og tækni þess gátu þeir lagt auðugustu borgir heims undir sig og flutt auð þeirra til mongólsku sléttunnar. Það sem meira máli skipti var að slík aðstoð gerði þeim kleift að skapa skrifræðiskerfi sem tryggðu áframhaldandi flæði auðsins og dreifingu hans.