1313 Vestrið eftir fall Rómaveldis og krossferðahreyfingin

Inngangur

Mynd af málverki í eyðimörk með gisnum trjám, þurrum grýttum jarðvegi og borg sem sést langt í burtu hægra megin. Á senunni liggur rauður dregill með gylltum kögri á palli og þar situr maður með langt svart skegg, í síðri hvítri skikkju með gylltum útsaumi á endunum og með vefjarhött, og heldur á gullsprota í vinstri hendi. Til vinstri við hann og fyrir aftan hann er fólk í síðum skikkjum, með skegg og vefjarhatta. Einn maður er með skálarklippingu og heldur á háum sprota með krossi efst. Maður í bláum, grænum og rauðum klæðum, með fjöður í skærrauðri húfu, situr á hækjum sér vinstra megin við sitjandi manninn og heldur á lítilli, opinni gullkistu með munum í. Hann er með sítt gullið hár og horfir fram. Fyrir aftan hann stendur manneskja í síðum bláum og rauðum klæðum, með stutt hár, og heldur á hvítum fugli með útbreidda vængi á handleggnum. Fyrir framan sitjandi manninn, fremst fyrir miðju málverksins, krýpur manneskja í síðum hvítum, bláum og rauðum klæðum, með skó og hvítan vefjarhött með gylltu höfuðbandi, og bendir til hægri, en tvær minni, berfættar manneskjur í hvítum skikkjum halda sér í hana með óttasvip. Svartur hundur sést á milli tveggja manneskja. Tveir aðrir hundar hlaupa og stökkva hægra megin á málverkinu; annar er svartur og hvítur en hinn gullbrúnn. Fyrir aftan krjúpandi manneskjuna sjást þrír hestar, hvítur, brúnn og svartur, og knapar eru á tveimur fremstu hestunum. Fremsti hesturinn er með gyllta ábreiðu og gyllt beisli og hefur svart fax. Svartskeggjaður knapi hans er í gylltum klæðum og dökkum buxum og með vængjaðan hjálm á höfði. Knapinn fyrir aftan hann er með oddhjálm og reiðir öxi til höggs. Tveir hermenn í rauðum og svörtum skikkjum, með hjálma, sverð og skildi, glíma við að hemja þriðja hestinn í bakgrunni. — **Mynd 13.1.** Þýski listamaðurinn Julius Köckert málaði á nítjándu öld þessa ímynduðu senu þar sem fulltrúar kristna Frankakonungsins Karls mikla (á hestbaki) hitta íslamska valdhafann Harun al-Rashid (sitjandi til vinstri). Báðir leiðtogarnir áttu þátt í að móta sögu vesturhluta Afró-Evrasíu á tímabilinu eftir fall Rómaveldis. (credit: modification of work “Harun al-Rashid receiving a delegation of Charlemagne in Baghdad” by Maximilianeum Foundation/Wikimedia Commons, Public Domain)

Efnisyfirlit kaflans

Inngangur

Vesturhluti Afró-Evrasíu glímdi við ýmsar áskoranir á ármiðöldum, tímabilinu frá um 500 til 1000 CE. Þegar yfirráð Rómverja liðu undir lok tók við tímabil pólitísks óstöðugleika og óöryggis. Borgir hnignuðu og menntastofnanir veiktust. Vestur-Evrópa varð sífellt dreifbýlli. Öflugt miðstýrt ríki var ekki lengur til staðar til að leggja vegi og tryggja öryggi á þeim. Ferðalög urðu því erfiðari og hættulegri og viðskipti drógust saman. Þetta er þó ekki öll sagan. Verslun og borgarlíf blómstruðu í fyrstu ríkjum íslams, sem náðu að lokum frá Spáni til Indlands. Býsans-Grikkir varðveittu hluta af arfleifð fornaldar og höfuðborg þeirra, Konstantínópel, var miðstöð heimsviðskipta öldum saman. Germanskir konungar leituðust við að mynda ný bandalög við kristna leiðtoga og taka þátt í heimsviðskiptum og erindrekstri.

Fáir lýsa betur samruna menningarheima í Vestur-Evrópu en Karl mikli, germanskur valdhafi sem ríkti frá 768 til 814. Hann dreymdi um að endurreisa hinn rómverska heim með því að endurheimta landsvæði hans og efla menntun og listir. Þótt hann vildi útbreiða kristni með landvinningum sendi hann sendinefndir til múslimskra leiðtoga og fékk árið 802 jafnvel fíl að veglegri gjöf frá abbasíska valdhafanum Harun al-Rashid (Mynd 13.1). Auðvelt væri að líta svo á að tímabilið hafi einkum einkennst af átökum. Valdatíð Karls mikla sýnir þó að það var einnig tími samruna menningarheima og mikilla samfélagsbreytinga.

Sýnd er tímalína atburða í þessum kafla. 552: Radegund stofnar klaustur Heilaga krossins; mynd sýnir konu í síðri skikkju sitja með bók á ríkulega skreyttum bakgrunni. 800: Karl mikli er krýndur fyrsti keisari Hins heilaga rómverska ríkis; mynd sýnir skeggjaðan mann í síðri gylltri skikkju og með ríkulega skreytta kórónu halda á ríkisepli með krossi og sverði með merkjum efst. 910: Kalífadæmi Fatímída er stofnað. 910: Cluny-bótahreyfingin hefst; mynd sýnir fjölda fólks inni í turnsettri, litauðugri höll og letur efst. 1054: Kirkjuklofningurinn mikli. 1095: Kirkjuþingið í Clermont kemur saman; mynd sýnir tugi manna í fjölbreyttum klæðnaði teygja handleggina í átt að svartklæddri manneskju sem stendur efst í tröppum byggingar, í síðri svartri skikkju, en byggingar og stór hestastytta sjást í bakgrunni. 1099: Krossfarar ná Jerúsalem á sitt vald. 1200: Stafkirkjan í Borgund er reist; grá mynd sýnir byggingu á mörgum hæðum með sveigðum útskotum á hornum, gluggum neðst og fólki sem gengur í átt að henni, en fjöll sjást í bakgrunni. 1291: Múslimar leggja síðasta krossfararíkið undir sig. — **Mynd 13.2.** (credit “552”: modification of work “Saint Radegonde” by Poitiers Municipal Library/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “800”: modification of work “Emperor Charlemagne and Emperor Sigismund” by Germanisches Nationalmuseum/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “910”: modification of work Consécration de Cluny III par Urbain II” by Bibliothèque Nationale de France/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “1095”: modification of work “Peter the Hermit Preaching the First Crusade” by Cassell’s History of England, Vol. 1 (of 8)/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “1200”: modification of work “Franz Wilhelm Schiertz Borgunds Kirke i Lærdal i Sogn” by Norge fremstillet i Tegninger fra Digitalarkivet/Wikimedia Commons, Public Domain)

Sýnt er heimskort. Vatn er blátt og land hvítt. Hvít lína liggur um mitt kortið. Rauður rétthyrningur umlykur stærstan hluta Evrópu ásamt litlu svæði í Vestur-Asíu, ræmu af Norður-Afríku og hluta Mið-Austurlanda í suðausturhorni rétthyrningsins. — **Mynd 13.3.** (credit: modification of work “World map blank shorelines” by Maciej Jaros/Wikimedia Commons, Public Domain)

Inngangur

Mynd 13.2. (credit “552”: modification of work “Saint Radegonde” by Poitiers Municipal Library/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “800”: modification of work “Emperor Charlemagne and Emperor Sigismund” by Germanisches Nationalmuseum/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “910”: modification of work Consécration de Cluny III par Urbain II” by Bibliothèque Nationale de France/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “1095”: modification of work “Peter the Hermit Preaching the First Crusade” by Cassell’s History of England, Vol. 1 (of 8)/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “1200”: modification of work “Franz Wilhelm Schiertz Borgunds Kirke i Lærdal i Sogn” by Norge fremstillet i Tegninger fra Digitalarkivet/Wikimedia Commons, Public Domain)

Mynd 13.3. (credit: modification of work “World map blank shorelines” by Maciej Jaros/Wikimedia Commons, Public Domain)