1313 Vestrið eftir fall Rómaveldis og krossferðahreyfingin
13.3 Patríarki og páfadómur: Kirkjan og ákall til krossferðar
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Hugmyndin um heilagt stríð hefur oft litað sögu miðalda. Líta má jákvætt á hana sem óeigingjarna baráttu stríðsmanna eða með neikvæðari augum sem átök sprottin af ofstæki og vanþekkingu. Þau sjónarmið sem réttlættu heilagt stríð voru til staðar í kristni löngu fyrir krossferðirnar, en krossferðirnar áttu þátt í að móta ákveðnar hugsjónir sem heimiluðu vopnuð átök á grundvelli trúarskoðana. Hugsjónirnar áttu bæði rætur að rekja til kristinnar Evrópu og urðu til sem viðbrögð við þróun í hinum íslamska heimi.
Klofningur austur- og vesturkirkjunnar
Óreiðan sem fylgdi hruni Karólíngaveldisins flækti samband veraldlegra valdhafa og kristnu kirkjunnar. Samkvæmt þýskum lögum áttu lénsherrar rétt á að ráða yfir öllu á landi sínu, þar á meðal kirkjum og klaustrum. Vald þeirra náði jafnvel til þess að skipa menn í kirkjuleg embætti á borð við ábóta- og biskupsembætti. Til að tryggja sér hollustu embættismanna kirkjunnar skipuðu lénsherrar ættingja sína í þessi embætti eða seldu þau hæstbjóðanda. Þannig gátu menn sem hvorki höfðu köllun til trúarlífs né þekkingu á kristnum kenningum komist til forystu í kirkjunni. Jafnvel embætti páfans, biskupsins í Róm, gat verið falt.
Óbeit á þessari meðferð kirkjulegra embætta varð kveikjan að umbótahreyfingu sem stefndi að því að koma í veg fyrir afskipti veraldlegra lénsherra af stjórn kirkjunnar. Hreyfingin er oft tengd klaustrinu í Cluny í Frakklandi, sem tókst að öðlast sjálfstæði undan aðalsmanninum á staðnum. Önnur klaustur víða um Frakkland sóttust eftir sömu réttindum og forréttindum og Cluny hafði öðlast og þannig varð til hreyfing sem nefndist Cluny-umbæturnar. Hreyfingin laðaði síðar að sér aðra klerka sem vildu að kirkjan réði biskupskjöri án veraldlegra afskipta. Þessi sjálfstæðisviðleitni náði loks til æðstu stjórnar kaþólsku kirkjunnar og embættis biskupsins í Róm (Mynd 13.16).
Umbótahreyfingin í Cluny hafði að lokum áhrif á biskupana í Róm og varð þeim hvatning til að endurbæta kirkjuna. Þeir fordæmdu sölu embætta sem synd sem nefndist símonía og kröfðust þess að klerkar kysu biskupa án afskipta lénsherrans. Vísa mátti úr embætti hverjum þeim klerki sem hafði keypt embætti sitt eða látið kaupa það fyrir sig. Til að binda enda á þá venju að fara með kirkjuleg embætti eins og lén sem gengju í arf til barna embættishafans var prestum gert að lifa skírlífi og þeim bannað að ganga í hjónaband. Skírlífi var ekki ný hugmynd innan kaþólsku kirkjunnar, en umbótasinnaðir munkar og páfar tóku að framfylgja því af krafti. Þessar breytingar leiddu til harðra átaka við valdhafa Evrópu og því lýsti kirkjan því yfir að konung sem reyndi að skipa biskup eða krafðist mútugreiðslu mætti bannfæra, það er setja utan kirkjunnar, samfélags hennar og sakramenta í þeirri von að hann bætti ráð sitt. Bannfæring gat ógnað stöðu konungsins og leitt til uppreisna.
Umbótasinnarnir vildu einnig skapa rækilega kristnað samfélag með því að greina á milli réttmæts og óréttmæts hernaðar. Kirkjan hélt því fram að kristnir hermenn, einkum riddarar, ættu að fylgja siðareglum sem endurspegluðu gildi hennar. Þeir skyldu til dæmis ekki ræna klaustur eða halda klerkum til lausnargjalds. Þeir skyldu vernda kirkjuna, konur og varnarlausa. Þeir skyldu virða tímabil opinberlega yfirlýstra vopnahléa og ekki berjast á helgum dögum á borð við páska. Þessar meginreglur áttu þátt í að móta hugsjónir riddaramennsku, siðareglur sem ætlað var að kristna ofbeldi og hegðun riddara. Þótt þeim tækist aldrei að draga úr ofbeldi var hugmyndin um kristnaðan hernað aðeins einn þáttur í víðtækari, veraldlegum áhuga á nýskilgreindri riddaramenningu. Ímynd kristinna riddara auðveldaði jafnframt páfum að réttlæta að þeir beindu þeim stéttum Evrópu sem báru vopn gegn þjóðum sem taldar voru óvinir kirkjunnar og þar með einnig óvinir Guðs.
Umbótahreyfingin jók siðferðislegt vægi kirkjunnar, en vaxandi vald páfans spillti einnig samskiptum austur- og vesturhluta kristninnar. Á miðöldum voru fimm fornar miðstöðvar kristninnar taldar virðingarmestar: Jerúsalem, Antíokkía, Alexandría, Róm og Konstantínópel. Biskup með heiðurstitilinn „patríarki“ stýrði hverri þeirra. Á tíundu öld voru aðeins Róm og Konstantínópel á landsvæðum sem múslimar réðu ekki.
Þótt páfinn í Róm og patríarkinn í Konstantínópel væru sammála um margt ýtti munur á tungumáli og menningu undir sundrungu þeirra. Vesturkirkjan notaði til dæmis latínu, krafðist skírlífis klerka og taldi páfann æðsta úrskurðarvald í öllum málefnum kirkjunnar hvarvetna. Austurkirkjan notaði grísku, leyfði prestum að ganga í hjónaband (þótt hefðin kvæði á um að biskupar skyldu vera ókvæntir) og taldi að aðrir patríarkar hefðu jafnmikið vald og páfinn. Umbótahreyfingin jók óviljandi á sundrunguna.
Árið 1054 sendi páfinn fulltrúa til patríarkans í Konstantínópel til að ræða ágreining austur- og vesturhluta kirkjunnar. Forsvarsmaður sendinefndar páfans taldi að patríarkinn vildi hvorki eiga samstarf við sendinefndina né viðurkenna hana og gaf því út bréf þar sem patríarkinn og fylgjendur hans voru bannfærðir. Skömmu síðar gaf patríarkinn út eigið bréf þar sem fulltrúar páfans voru bannfærðir. Eftir klofninginn mikla árið 1054 varð austurkirkjan þekkt sem rétttrúnaðarkirkjan en vesturkirkjan sem kaþólska kirkjan.
Klofningurinn mikli var ekki eina orsök sundrungarinnar, enda hafði spenna og ágreiningur magnast með tímanum. Hann dró þó skýrt fram hvernig ólík öfl mótuðu kristnina í mismunandi hlutum Evrópu. Upp frá þessu vonuðust páfarnir til að sameina kirkjuhlutana tvo á ný undir valdi sínu og fá rétttrúnaðarkirkjuna til að fylgja hugmyndum þeirra um endurbætta kirkju. Þótt rétttrúnaðarbiskupar gætu viðurkennt páfann sem „fyrstan meðal jafningja“ krafðist páfadómurinn þess að vera æðsta vald kirkjunnar.
Úrbanus II páfi og kirkjuþingið í Clermont
Árið 1095, þegar innrás vofði yfir úr öllum áttum, sendi Alexíos I, keisari Býsansveldisins, sendimenn til að biðja páfann um hjálp og leita færis á sáttum milli kirkjuhlutanna tveggja. Úrbanus II páfi studdi umbætur kirkjunnar og átti því í átökum við þýska keisarann Hinrik IV, sem krafðist réttar til að skipa biskupa, jafnvel biskupinn í Róm. Úrbanus forðaðist að dvelja á Ítalíu þegar Hinrik var þar og ferðaðist þess í stað um Vestur-Evrópu, þar sem hann boðaði iðrun og hlýðni við kirkjuna. Hann svaraði ákalli keisara Býsansveldisins um aðstoð, en líklega ekki með þeim hætti sem Alexíos hafði vænst.
Úrbanus II setti fram hugmynd sína um trúarstríð sem svar við beiðni Býsansmanna um aðstoð á kirkjuþingi í Clermont í Frakklandi árið 1095. Þótt þingið snerist að nafninu til um umbætur hvatti Úrbanus einnig kristið fólk úr öllum stéttum til að fara í „vopnaða pílagrímsferð“ og frelsa hið kristna Land helga (löndin við austanvert Miðjarðarhaf sem tengdust ævi Jesú og spámönnum Biblíunnar, þar á meðal Jerúsalem) undan „tyrkneskri“ stjórn. Markmið Úrbanusar á þessum tíma var að frelsa Landið helga undan ókristnum valdhöfum og verja kristið fólk sem þar bjó; hann veitti ekki ótakmarkað umboð til ofbeldis gegn múslimum. Síðar var slakað á þessum takmörkunum þegar páfarnir áttuðu sig á áhrifamætti þess að boða krossferðir hvað eftir annað til að efla umbótamarkmið kirkjunnar og keppa við pólitíska andstæðinga í Evrópu, svo sem þýsku keisarana.
Keisari Býsansveldisins óskaði eftir aðstoð við að verja ríki sitt, en Úrbanus sendi krossfarana þess í stað til Jerúsalem. Fyrirmæli hans um að „frelsa Jerúsalem“ og styðja kristið fólk í Mið-Austurlöndum voru snjöll. Fáir Evrópubúar þekktu eða létu sig varða vandamál Konstantínópels, en umbóta- og fræðslustarf kirkjunnar hafði gert ævi Jesú í Jerúsalem og frumkristna söfnuðinn þar að þungamiðju í hugarheimi fólks. Kaþólikkar mátu helgigripi dýrlinga mikils sem leið til að styrkja trúrækni sína og nálgast hið guðlega, og Jerúsalem var í raun einn gríðarstór helgigripur, hlið að sjálfum himninum. Prédikarar á borð við Pétur einsetumann æstu upp hópa karla og kvenna með hugmyndinni um dýrlega pílagrímsferð til helgustu borgarinnar (Mynd 13.17). Ákallið um krossferð hvatti kristna Vesturlandabúa til dáða, jafnt hermenn og riddara sem fátæka bændur og ofstækismenn.
Úrbanus vonaðist einnig til að endurreisa einingu kirkjunnar með því að bjóða Býsansveldinu aðstoð. Það sem vitað er um ræður hans sýnir hvernig hann tengdi þetta átak við umbótaáætlun sína. Ákallið um að frelsa Jerúsalem undan „hinum illu“ minnti á baráttukallið um að frelsa kirkjuna undan stjórn aðalsins. Úrbanus boðaði krossferðina í Frakklandi vegna þess að hann þurfti að takast á við keppinaut um páfaembættið. Sá naut stuðnings þýska keisarans og hafði hernumið Róm áður en Úrbanus varð páfi. Úrbanus hafði líklega einnig áhyggjur af vörnum landamæra kristninnar og krafðist þess þess vegna að kristnir Spánverjar færu ekki í þessa pílagrímsferð, því þeirra var þörf heima fyrir í linnulausri baráttu gegn íslam á Íberíuskaga.
Að lokum sýndi hæfni Úrbanusar til að hrífa fólk í Evrópu hve mikil áhrif hann hafði á kristið fólk almennt. Páfarnir réðu ekki yfir herjum og þurftu oft að treysta á óáreiðanlegan aðalinn sér til verndar þegar ágreiningur um stefnu kirkjunnar leiddi til vopnaðra átaka við fursta Evrópu. Ætluðu þeir að halda yfirráðum sínum yfir kirkjunni í átökum við konunga og keisara var gagnlegt að sjá hvað gerðist þegar páfi fylkti almennu kristnu fólki um trúarmálefni sem reyndi á trú þess. Þúsundir voru reiðubúnar að sauma kross á klæði sín til marks um að þær tækju þátt í þessari sérstöku pílagrímsferð; af því er orðið „krossferð“ dregið.
Orðræða hins heilaga stríðs
Að beita trúarbrögðum til að réttlæta stríð var hvorki nýtt í kristni né mannkynssögunni. Ofbeldisverk settu kristna guðfræðinga þó í þann erfiða vanda að trúað fólk drýgði alvarlega synd og stefndi sál sinni í hættu. Flestir kristnir hugsuðir, svo sem Ágústínus frá Hippó (354–430), höfðu haldið því fram að umbera yrði sumt ofbeldi í þágu samfélagsins, til dæmis refsingu glæpamanna og varnir gegn innrás. Umfram allt þurfti viðurkennt opinbert yfirvald á borð við konung að boða stríð opinberlega. Út frá þessu sjónarmiði höfðu kristnir menn reynt að skilgreina hvað gæti talist ásættanlegt eða „réttlátt stríð“, en hugmyndin um „heilagt stríð“ varð ekki til fyrr en á krossferðatímanum. Krossferð var því „réttlátt stríð“ sem páfinn boðaði og hét þátttakendum andlegum umbunum.
Þessi tæknilega skilgreining á krossferð merkir ekki að kristnir valdhafar hafi ætíð leitað blessunar páfans áður en þeir réðust á ókristna óvini sína. Fátt kom í veg fyrir að fyrri valdhafar héldu því fram að Guð styddi hernað þeirra, einkum gegn ókristnu fólki, eða tryðu að Guð samþykkti tiltekin ofbeldisverk. Karlamagnús hélt þessu fram í styrjöldum sínum gegn ókristnum þjóðum og neyddi Saxa til að taka kristna trú þegar hann bar sigur úr býtum. Hugmyndin um að heyja stríð gegn öðrum trúarbrögðum féll þó utan marka klassískrar kristinnar hugsunar. Samkvæmt kristnu viðhorfi bar að takmarka ofbeldi eins og kostur var og réttlæta það sem varnarviðbrögð. Krossferðirnar grófu undan þessari afmörkun og merking hugtaksins víkkaði þannig að það náði til múslimskra konungsríkja á Spáni eða annars staðar, ókristinna byggða í Evrópu og jafnvel landa pólitískra óvina páfans í Evrópu. Afleiðing krossferðanna var sú trú að hernaður í nafni Guðs væri „réttlátt stríð“, jafnvel þótt hann væri ekki háður í varnarskyni og nyti ekki samþykkis almennings.
Sú mynd sem Úrbanus, Pétur einsetumaður og aðrir drógu upp gaf til kynna að yfirráð múslima yfir Landinu helga væru óréttlát og kristni söfnuðurinn þar væri kúgaður. Hugmyndin um þjáningar kristinna manna var tengd fyrstu dögum kirkjunnar þegar Rómverjar ofsóttu þá sem fylgjendur bannaðs trúarsafnaðar.
Sumir sagnfræðingar hafa getið sér þess til að aðeins yngri synir aðalsmanna, sem gátu ekki vænst þess að erfa neitt eftir feður sína, hafi gengið af ákafa til liðs við krossferðina, en veruleikinn var flóknari. Almenningur, jafnvel fátækt fólk, konur, sjúkir og aldraðir tóku þátt ásamt riddurum og voldugir aðalsmenn svöruðu einnig kallinu. Margir fórnuðu eigin landi og eignum til að afla þeirra fjármuna sem þurfti til þátttöku í krossferðahreyfingunni. Ferðin til Konstantínópels ein og sér var erfið, enda var lítið um þjónustu og vegakerfið fábrotið. Sumir vonuðust ef til vill til að eignast land ef þeir settust að í Landinu helga. Aðrir vildu einfaldlega sjá hina jarðnesku Jerúsalem og upplifa þannig hina himnesku Jerúsalem sem beið þeirra að dauðanum loknum en sneru síðan heim.
Aðrir höfðu síður óeigingjarnar hvatir að leiðarljósi. Sá boðskapur sem fluttur var um ókristið fólk gerði samfélög gyðinga, svo sem í Rínarlöndum, berskjölduð fyrir árásum krossfara sem sóttust eftir herfangi og þvinguðu samfélögin til að greiða sér fé gegn því að láta þau í friði. Jafnvel þeir sem gengu greinilega trúarlegra erinda, svo sem Pétur einsetumaður, neyddu þýska gyðinga til að leggja krossfaraflokkum sínum til vistir. Þótt kirkjan fordæmdi ofbeldi marka krossferðirnar upphaf ótryggra tíma fyrir samfélög gyðinga í kristinni Evrópu, þar sem þau urðu fyrir illri meðferð, brottvísunum og skyndilegu ofbeldi.
Ólíkt klassískri kristni hafði íslam allt frá fyrstu tíð hugmynd um heilagt stríð sem nefndist jihad. Jihad merkir „barátta“ á arabísku, en hugtakið getur haft ólíka merkingu og verið notað með ýmsum hætti. Í augum súfískra dulspekinga gat baráttan gegn innri efasemdum og veikleika talist jihad. Við aðrar aðstæður beindist baráttan gegn hinu illa og kristnir menn, múslimar og gyðingar gátu tekið þátt í henni sem bandamenn. Vandinn við að skilgreina jihad svipar til vandans við að skilgreina krossferð og greina hana frá öðrum átökum. Í Kóraninum var múslimum gert að forðast átök við kristna menn og gyðinga nema þeir ögruðu múslimum með einhverjum hætti. Líkt og krossferð þurfti réttmætt yfirvald, svo sem kalífinn eða háttsettur múslimskur trúarleiðtogi, að boða jihad. Að sumu leyti svipar jihad því til hugmyndar kristninnar um „réttlátt stríð“. Í reynd gátu múslimskir valdhafar þó, rétt eins og kristnir valdhafar, háð stríð gegn vantrúuðum nágrönnum sínum án formlegrar yfirlýsingar um jihad og um leið haldið því fram að hernaður þeirra þjónaði íslam og nyti stuðnings Allah.
Samkvæmt kenningum íslams átti að umbera gyðinga og kristna menn vegna þess að þeir trúðu á einn guð. Í flestum tilvikum fól sú viðleitni að vinna að framgangi vilja Guðs þó í sér að vopnuð átök og landvinningar kæmu einnig til greina. Valdhafi sem lét sig baráttuna gegn öðrum en múslimum engu varða var talinn bregðast skyldum sínum. Svipaðar hugmyndir tóku að lita viðhorf kristinna manna til eigin átaka við íslam, einkum á stöðum á borð við Spán. Ein slík hugmynd var að landsvæði sem eitt sinn hefðu verið kristin ættu alltaf að tilheyra kristnum mönnum. Þetta var einkum talið eiga við um Landið helga, þótt svæðið hefði einnig mikla þýðingu fyrir múslima og gyðinga. Viðleitni til að framfylgja vilja Guðs gaf lítið svigrúm fyrir blæbrigði.