13.1 Vesturlönd eftir fall Rómaveldis á ármiðöldum
13.1 Vesturlönd eftir fall Rómaveldis á ármiðöldum
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Af öllum svæðum heimsins eftir fall Rómaveldis urðu líklega hvað mestar breytingar í Vestur-Evrópu. Stjórnskipan hennar sundraðist undir stjórn germanskra herhöfðingja sem byggðu vald sitt einkum á getu sinni til að afla fylgismönnum sínum herfangs. Í samfélagi þar sem hernaður skipaði svo stóran sess leitaði rómverska kirkjan, undir forystu páfans, hernaðaraðstoðar konunga og vann að kristnitöku ýmissa hópa. Kirkjan vildi tryggja að eigin túlkun á kristinni trú og trúariðkun yrði öðrum trúarstefnum yfirsterkari. Þar á meðal voru aríukristnir menn, sem véfengdu þá grundvallarkenningu rómversku kirkjunnar að Jesús væri guðdómlegur. Samruni þessara tveggja ólíku menningarheima, kirkjunnar og hermennskunnar, lagði grunn að nýrri siðmenningu. Hún mótaðist á tímabilinu milli endaloka Rómaveldis og upphafs nútímans og við köllum hana miðaldamenningu.
Evrópa eftir Rómaveldi
Engin ein dagsetning markar fall Rómaveldis og austurhluti þess hrundi ekki fyrr en á fimmtándu öld. Germönsku þjóðirnar sem settust að í fyrrum Rómaveldi voru raunar ekki andsnúnar menningu þess og sums staðar entist rómversk menning því lengur en pólitísk yfirráð Rómverja. Latína var til dæmis áfram tungumál menntamanna og germanskar þjóðir tóku smám saman upp latneska stafrófið fyrir eigin tungumál, þar á meðal ensku. Samkvæmt hefð er lokum veldisins þó miðað við árið 476, þegar germanskur herforingi að nafni Odoacer steypti Romulus Augustulus keisara af stóli. Hann tók sér ekki titil rómversks keisara heldur gerðist konungur Ítalíu. Sú tímasetning kann einnig að vera valin af nokkru handahófi, en undir lok fimmtu aldar voru hefðbundin rómversk yfirráð hætt að vera undirstaða pólitísks valds víða í Vestur-Evrópu.
Germönsk arftakaríki
Pólitískt vald arftakaríkjanna tók við af yfirráðum Rómverja (Mynd 13.4). Germönsku þjóðirnar og rómversku íbúarnir sem þær lögðu undir sig mótuðu nýtt samfélag með því að blanda saman menningarhefðum. Sú þróun nefnist menningaraðlögun og birtist á þrjá vegu. Í fyrsta lagi dró kristnitaka úr muninum á hópunum tveimur. Í öðru lagi sóttu arftakaríkin fyrirmyndir að stjórnsýslu og erindrekstri til kristnu kirkjunnar og rómversku aðalsstéttarinnar. Loks ruddi hnignun rómversks samfélags brautina fyrir nýtt samfélag miðalda. Þótt fleiri germönsk konungsríki hafi verið til sýna ríki Franka, Austgota og Vestgota þessar þrjár gerðir menningaraðlögunar hvað skýrast.
„Germani“ var heitið sem Rómverjar notuðu um allar þjóðir handan norðurlandamæra sinna. Í þeirra augum var það sama og „barbari“, það er maður sem ekki hafði tileinkað sér rómverska menningu, þótt mikil menningarsamskipti ættu sér stað milli hópanna tveggja. Tengsl heitisins „Germani“ við þjóðirnar sem það hefur verið notað um eru flókin. Sumir þeirra sem réðust inn í Rómaveldi töluðu alls ekki germanskt mál, til dæmis Húnar og Avarar. Lítið var um skýr þjóðernismörk milli hópanna og í herjum leiðtoga voru oft stríðsmenn úr öðrum ættbálkum.
Germönsku þjóðirnar kunnu almennt hvorki að lesa né skrifa og miðluðu þess í stað upplýsingum og hefðum munnlega. Frægar sögur sem síðar voru færðar í letur, svo sem Hildebrandsljóðið og Niflungaljóð, áttu upphaf sitt í munnlegum hetjukvæðum. Frásagnir af stríðsmönnum sem mættu örlögum sínum á vígvellinum og drottningum sem brugguðu hefndir endurspegluðu raunveruleika þessa samfélags.
Í öllum germönskum samfélögum var hernaður mikilvæg leið til að öðlast virðingu og upphefð. Engin formleg stigveldi voru til staðar og því gat hver sá sem var reiðubúinn að þjóna valdamiklum höfðingja eða konungi komist til metorða. Í staðinn lofuðu leiðtogarnir herfangi og tækifæri til stórvirkja. Konungur sem gat hvorki tryggt efnisleg verðmæti né félagslega stöðu að launum missti fylgismenn sína og gat ekki vænst hlýðni. Þótt gull og frægð knýðu jafnt stríðsmenn sem konunga reyndu germönsk lög og siðir að rjúfa vítahring ofbeldis með því að koma á „blóðgjaldi“, eða wergild. Samkvæmt því fengu þeir sem urðu fyrir skaða bætur í samræmi við félagslega stöðu sína. Þessi lög segja okkur margt um germanskt samfélag. Blóðgjald fyrir höfðingja og menn á bardagaaldri var til dæmis hærra en fyrir eldri menn og konur á barneignaraldri voru metnar hærra en eldri konur.
Konur báru oft ábyrgð á heimilishaldi og unnu meginhluta landbúnaðarstarfanna, einkum þegar karlarnir þurftu að fara í hernað eða ferðast. Karlar stunduðu ef til vill veiðar, en þeir lögðu oftast herfang til búsins. Þar á meðal var fólk sem hafði verið hneppt í ánauð í bardaga og vann síðan á heimilinu. Germanskt samfélag var strangt feðraveldi og ættbálkar á borð við Alemanna börðu konur ef klæðnaður þeirra var talinn ósæmilegur, til dæmis ef sást í fótlegg ofan við hné. Fjölkvæni var einnig algengt meðal Germana. Karlar gátu átt margar eiginkonur samtímis og skilið við þær að vild, en réttindi kvenna voru afar takmörkuð.
Germanir voru fjölgyðistrúar og tilbáðu ýmsa guði, svo sem Wodan, guð stríðs, visku og dauða, og maka hans Frigg, gyðju móðurhlutverks, hjónabands og galdra. Þegar á þriðju öld tóku einstakir Germanir kristna trú. Margir, svo sem Gotar og Vandalar, tóku upp aríska kristni og fylgdu kenningunni um að Jesús og faðirinn væru ekki sami aðilinn. Eftir að þeir komu inn fyrir landamæri Rómaveldis kynntust þeir öðrum greinum kristninnar. Ágreiningurinn milli þeirra gat ýtt undir frekari átök, bæði við kristna og ókristna.
Þjóðrekur mikli, konungur Austgota, var einn atkvæðamesti leiðtogi heimsins eftir daga Rómaveldis og gott dæmi um menningaraðlögun. Þegar hann varð konungur Ítalíu árið 493 studdist hann við rómverska aðalsmenn við stjórn ríkis síns, svo sem fræðimanninn og rithöfundinn Cassiodorus og sagnfræðinginn og heimspekinginn Boethius. Þjóðrekur lét einnig gera við rómverska innviði, þar á meðal vatnsveitur og borgarmúra ríkisins. Með stjórnarerindrekstri tryggði hann bandalög við aðra germanska konunga, oft með hjónaböndum. Til að mynda bandalag við Franka kvæntist hann til dæmis Audofledu, systur Klóvisar I, konungs Franka, og gifti dætur sínar öðrum germönskum konungum. Hann leit á sig sem arftaka rómverskra yfirráða í vestri, hélt tengslum við austrómversku keisarana og reyndi að endurvekja viðskipti við austanvert Miðjarðarhaf. Þótt erfitt væri að halda uppi reglu reyndu flestir valdhafar að tengjast fjarlægum siðmenningum og lærðu af þjóðunum umhverfis sig.
Til að treysta bönd Rómverja og Germana lét Þjóðrekur Austgota setjast að meðal rómversku íbúanna, þótt trúarágreiningur kæmi í veg fyrir að hóparnir sameinuðust að fullu. Trúarlegt umburðarlyndi var mögulegt og jafnvel eftirsóknarvert á fyrri hluta miðalda, en vantraust milli trúarhópa gat leitt til opins ofbeldis og ofsókna. Þótt Þjóðrekur væri aríukristinn umbár hann kaþólska íbúa Ítalíu og reyndi að draga úr átökum milli hópanna tveggja. Seint á valdatíma hans varð vantraust hans á kaþólikkum þó til þess að hann ofsótti þá. Eftir dauða hans árið 526 áttu Austgotar í erfiðleikum á Ítalíu og innrásir Býsansmanna og nýrra innrásarmanna, Langbarða, lögðu landið í rúst og sundruðu því.
Farsælasta ríki germanskra þjóða var ríki Franka. Klóvis I, af Meróvingaætt, stofnaði ríkið snemma á sjöttu öld og var sláandi ólíkur Þjóðreki. Þótt Klóvis væri miskunnarlaus og ofbeldisfullur var hann slunginn leiðtogi sem sá kosti erindrekstrar og stuðnings kaþólsku kirkjunnar. Hann sýndi ólíkum trúarbrögðum umburðarlyndi þar til hann tók kaþólska trú. Hann starfaði einnig með galló-rómverskum aðalsmönnum og klerkum að því að styrkja stjórnsýslu ríkis síns og tryggja að rómverskar stofnanir störfuðu áfram þar sem því varð við komið. Skömmu fyrir andlát sitt kallaði hann saman fyrsta kirkjuþing kaþólskra biskupa í Orléans. Ályktanir þess voru bindandi fyrir bæði galló-rómversku íbúana og Franka. Í þessu tilviki sameinaði trúin hópana tvo.
Með tímanum lentu valdhafar af Meróvingaætt í blóðugum innbyrðis átökum og ungir synir þeirra eða systkinabörn tóku við, oft án þess að reynast starfinu vaxin. Ein helsta orsök átakanna var sú regla að skipta arfi jafnt milli sona. Eignirnar minnkuðu því með hverri kynslóð nema ný lönd væru lögð undir ríkið, oft á kostnað systkina, tengdafólks eða frændfólks. Konungar sem höfðu hvorki lönd né aðrar auðlindir til að veita að launum gátu ekki lengur laðað að sér stríðsmenn. Raunveruleg völd voru í höndum aðalsmanna og að lokum náði ný konungsætt, Karólíngar, yfirráðum yfir ríki Franka. Með stuðningi páfans varð Pépin le Bref (Pippin the Short) fyrsti konungur Franka af Karólíngaætt og steypti keppinauti sínum af Meróvingaætt af stóli. Í staðinn staðfesti hann landgjöf á Ítalíu til páfans. Gjöfin, sem nefnist Gjöf Pippins, lagði lagalegan grundvöll að stofnun Páfaríkisins. Hún tryggði jafnframt að páfadómurinn, stjórnsýslukerfið sem tengdist stjórn kaþólsku kirkjunnar, yrði ekki aðeins trúarstofnun heldur einnig veraldlegt landsveldi (Mynd 13.5).
Bandalag þeirra við páfana gerði valdhöfum af Karólíngaætt kleift að starfa óháð Býsanska ríkinu. Það efldi áform þeirra um að leggja undir sig ný landsvæði og endurvekja hugmyndina um heimsveldi. Bandalagið sýnir einnig að erindrekstur, trúarhreyfingar, átök og ný tækifæri tengdu Miðjarðarhafsheiminn og Vestur-Evrópu áfram saman, jafnvel á umbrotatímanum eftir fall rómverskra yfirráða.
Karl, sonur Pippins, varð þekktur sem Karl mikli. Hann var áhrifamesti valdhafi ármiðalda í Evrópu og einn þekktasti maður tímabilsins. Líkt og faðir hans naut Karl þeirrar gæfu að þurfa ekki að berjast við systkini sín um yfirráð yfir ríkinu. Hann var hávaxinn og kraftmikill, hafði djúpstæða trú á hlutverki sínu sem kristinn valdhafi og vildi leggja aðra undir sig og snúa þeim til kaþólskrar kristni. Nær árlega hélt hann í herför, lagði undir sig lönd og þjóðir víðs vegar um Mið-Evrópu. Hann endurskipulagði stjórnkerfi sitt, reyndi að efla menntun, endurbæta kirkjuna og færa áhrif sín út fyrir eigið ríki. Víðlent heimsveldi hans náði að lokum frá Frakklandi nútímans til Þýskalands, Norður-Ítalíu og hluta Norður-Spánar og Mið-Evrópu. Þar með sameinaðist Vestur-Evrópa í fyrsta sinn frá falli rómverskra yfirráða. Á jóladag árið 800 krýndi Leó III páfi Karl keisara Rómverja. Krýningin reitti býsanska valdhafa til reiði og lagði grunn að átökum austurs og vesturs um upphefð og landsvæði. Hún skapaði einnig skilyrði fyrir bæði samvinnu og átökum milli páfa og keisara, enda sáu báðir aðilar hag í að berjast saman gegn sameiginlegum óvinum.
Líkt og Þjóðrekur var Karl mikli meira en landvinningamaður. Hann vonaðist til að endurvekja rómverskar stofnanir, endurbæta kirkjuna og snúa fólki til kristni. Tímabil fræðistarfs og endurskipulagningar mennta- og trúarstofnana sem hófst á valdatíma hans er oft kallað karólínska endurreisnin, það er „endurvakning“ menningar og lærdóms. Heitið „karólínsk“ vísar til Karls mikla. Aðalsmenn af Karólíngaætt studdu byggingu nýrra halla og klaustra og hvöttu listamenn til að skreyta byggingarnar og lýsa handrit. Aukin áhersla á menntun tryggði jafnframt að við hirð Karólínga væru hámenntaðir ráðgjafar og samstarfsmenn (Mynd 13.6).
Menntamenn og munkar flykktust að hirð Karls mikla. Þar nýttu þeir hæfileika sína til að afrita klassísk verk forngrískra og rómverskra höfunda og gegna störfum í stjórnsýslu keisarans. Einn helsti fræðimaðurinn var Alcuin frá York, Engilsaxi sem fullkomnaði karólínska lágstafaletrið. Þessi staðlaða rithönd var skýrari og auðlesnari en eldri rómverskar og meróvíngskar leturgerðir. Fræðimenn Karólíngatímans stuðluðu einnig að útbreiðslu greinarmerkja á borð við punkt í lok setningar. Þessar nýjungar auðvelduðu fólki að læra latínu og stuðluðu að endurreisn klassískrar menntunar.
Karl mikli hugsaði einnig á heimsvísu. Hann átti í bréfaskiptum við býsanska valdhafa, þáði gjafir frá kalífa Abbasída og stuðlaði að verslun við Al-Andalus, Spán nútímans, með fólk sem hafði verið hneppt í þrældóm á austurlandamærum ríkis hans.
Hrun Karólíngaveldisins og uppgangur lénssamfélagsins
Veldi Karls mikla varð ekki langlíft. Sonur hans, Loðvík guðhræddi, tók við keisaratigninni, hélt áfram að efla menntun og vann ötullega að umbótum kirkjunnar. Fulltrúar í stigveldi kirkjunnar, svo sem munkurinn Benedikt frá Aniane, töldu að bæði trúarlífi og stjórnsýslu hefði hnignað. Loðvík fól því Benedikt að endurbæta öll klaustur í Frankaveldi, meðal annars með því að framfylgja ströngum reglum um mataræði, vinnu og bænahald munka. Umbótamenn Karólíngatímans sóttu fyrirmyndir til írskra munka, sem fluttu með sér meinlætalega trúariðkun og fallega afrituð rit klassískra höfunda. Umbætur klaustranna stuðluðu þannig að varðveislu menningarafreka Karólíngatímans og klassísks lærdóms.
Trúar- og fræðastarf Loðvíks hafði mikil áhrif, en veikleikar Karólíngaríkisins veiktu stöðu hans. Hann þótti ekki jafn tilkomumikill stríðsmaður og faðir hans og því leituðu hermenn annað eftir frægð og herfangi. Synir hans voru auk þess óþreyjufullir að taka við völdum og gerðu uppreisn gegn honum meðan hann lifði. Að lokum neyddu þeir hann til að segja af sér og árið 843 skiptu þeir veldinu sín á milli samkvæmt reglunni um skiptan arf. Samkomulagið nefnist Verdun-sáttmálinn.
Frankaveldi skiptist í þrjú landsvæði: konungsríki Vestur-Franka vestan Rínarfljóts, konungsríki Austur-Franka austan Rínar og miðsvæðið Lotaringíu, sem náði meðal annars yfir Ítalíu. Enginn sona Loðvíks sætti sig við samkomulagið og þörf þeirra fyrir meira land til að launa stuðningsmönnum sínum leiddi óhjákvæmilega til frekari átaka. Þegar þeir létust fengu synir þeirra enn minni eignarlönd í arf og sívaxandi hernaðarþörf veikti stöðugleika konungsríkjanna. Viðleitni Karls mikla og Loðvíks til að endurreisa Rómaveldi sem kristið ríki undir stjórn germanskra leiðtoga rann þannig út í sandinn.
Ytri ógnir juku enn á þessa innri erfiðleika, einkum þegar nýir innrásarmenn færðust í aukana eftir hrun veldis Karólínga. Úr austri komu Magýarar, ógermönsk hirðingjaþjóð sem fluttist af steppum Mið-Asíu og fór í ránsferðir. Í lok níundu aldar settust þeir að þar sem nú er Ungverjaland og þaðan héldu þeir í skelfilegar ránsferðir til Þýskalands. Það var ekki fyrr en árið 955 sem þýska konunginum Ottó mikla tókst að brjóta veldi Magýara í orrustunni við Lechfeld. Í suðri varð sundrung hins íslamska stjórnmálaheims til þess að smáfurstar réðust á varnarlitlar strendur kristinnar Evrópu. Norður-afrískar konungsættir á borð við Aghlabída sóttu inn á Sikiley á níundu öld og árið 846 rændu múslimskir ránsmenn kirkjur í útjaðri Rómar.
Víkingar, norrænir ránsmenn sem héldu frá Skandinavíu til Norður-Evrópu, eru ef til vill þekktari nú en Magýarar og múslimskir ránsmenn. Þjóðir Skandinavíu töluðu germönsk mál og menning þeirra líktist menningu germönsku þjóðanna sem settust að í Rómaveldi. Skandinavar aðhylltust til dæmis fjölgyðistrú og tilbáðu guði á borð við Óðin og Freyju, sem líktust eldri germönskum goðum á borð við Wodan og Frigg. Aðallinn stundaði fjölkvæni og höfðingjar á hverjum stað launuðu fylgismönnum sínum með landi og gjöfum. Fólksfjölgun á áttundu öld og skortur á ræktanlegu landi í Skandinavíu knúðu hópa Dana, Norðmanna og Svía til að leita herfangs. Sumir héldu austur á bóginn á grunnristum skipum sem gátu siglt um ár og komu á viðskiptasamböndum meðfram Dnjeprfljóti. Þeir stofnuðu byggðir við Kænugarð og þar varð að lokum til eitt af fyrstu rússnesku ríkjunum. Þeir komust til Konstantínópel og sumir þjónuðu sem persónulegir lífverðir býsanska valdhafans. Þessir víkingar voru nefndir væringjar og settust að í Austur-Evrópu. Þótt þeir beittu ofbeldi voru þeir einnig kaupmenn og ruddu brautina fyrir nýjar byggðir og tengsl utan Vestur-Evrópu.
Í vestri hafði koma norrænu ránsmannanna alvarlegri afleiðingar. Þeir gerðu árásir í litlum hópum sem gátu siglt langt upp eftir ám, komið byggðum að óvörum, eyðilagt þær og horfið á braut áður en hægt var að skipuleggja varnir. Þeir beindu árásum sérstaklega að kirkjum og klaustrum, ekki aðeins vegna verðmætanna sem þar var að finna heldur einnig vegna þess að staðirnir voru varnarlausir. Víkingar lögðu klaustrið á Lindisfarne í engilsaxneska konungsríkinu Norðymbralandi í rúst, en það hafði verið rómuð miðstöð lærdóms. Kirkjulegir höfundar kunna að hafa ýkt grimmd þeirra, en skyndilegar og ofbeldisfullar árásirnar, ásamt getuleysi frankverskra og engilsaxneskra herja til að sigra þá, vöktu ótta meðal íbúa Vestur-Evrópu.
Að lokum tóku norrænu ránsmennirnir að nema land í stað þess að láta sér nægja ránsferðir. Árið 865 réðst fjölmennur víkingaher inn í Bretland og lagði flest engilsaxnesku konungsríkin í rúst, að Wessex undanskildu. Árið 911 settust víkingar að í Norður-Frakklandi og stofnuðu hertogadæmið Normandí. Í lok tíundu aldar höfðu víkingar einnig stofnað byggðir víða um Bretlandseyjar, meðal annars á Írlandi og í Skotlandi, vestar á Íslandi og Grænlandi og jafnvel um skamma hríð í Norður-Ameríku. Þeir voru ekki aðeins ránsmenn heldur efldu einnig verslun um Norður-Evrópu og víðar og víkkuðu viðskiptanet sitt til Býsanska ríkisins og kalífadæmis Abbasída. Líkt og germönsku þjóðirnar á undan þeim snerust þeir að lokum til rómverskrar kristni og konungar þeirra tóku að byggja upp miðstýrðari konungsríki sem gerðu þeim kleift að hemja ofbeldi ránsmannanna. Trúskiptin þýddu þó ekki að þeir yfirgæfu að fullu menningu sína og hefðir. Fyrstu kirkjur Skandinava voru skreyttar myndum af hetjum og illmennum úr norrænni goðafræði. Þetta samspil hefðar og nýjunga endurspeglar áframhaldandi menningarsamskipti germanskra þjóða við gríska og rómverska menningu, sem lögðu grunninn að samfélagi miðalda.
Eftir hrun Karólíngaveldisins þróaðist í Evrópu samfélagsskipan sem nefndist lénsskipulag. Hún spratt af þörfinni fyrir öryggi og einkenndist af ójöfnum valdatengslum. Til að vernda landsvæði sín og bændur tóku lénsherrar að veita stríðsmönnum land að léni. Stríðsmennirnir gátu notið afraksturs þess svo lengi sem þeir þjónuðu lénsherranum. Þeir urðu lénsmenn hans og sóru að þjóna honum í skiptum fyrir landið. Þjónustan var fyrst og fremst hernaðarleg en gat einnig falist í öðrum skyldum, svo sem að ráðleggja lénsherranum og mæta við hirð hans þegar hann kallaði þá til. Biskupsdæmi og klaustur fylgdu sama fyrirkomulagi. Ábótar og abbadísir gátu verið lénsherrar sem áttu þjónustu annarra inni en þjónuðu jafnframt sjálf æðri lénsherrum.
Lénsskipulag var ekki stjórnmálakerfi, en stríðsmenn þjónuðu lénsherrum sem aftur þjónuðu konunginum. Að nafninu til var konungurinn stærsti landeigandi ríkisins og ábyrgðarmaður réttinda og forréttinda. Sem dæmi veitti Karl einfaldi, konungur af síðari Karólíngaætt, víkingaleiðtoganum Rolló hertogadæmið Normandí gegn því að Rolló verndaði Norður-Frakkland fyrir öðrum víkingum. Til að halda góðum tengslum við lénsherrana urðu konungar þó að láta af hendi lönd og forréttindi. Það veikti þá oft og knúði þá til að leita leiða til að nýta eignir sínar betur. Þeir gátu til dæmis stofnað til hagstæðra hjónabanda þar sem ætlast var til að konur kæmu með heimanmund í formi eigna eða peninga. Í öðrum tilvikum gátu þeir endurheimt nauðsynlegt land með því að brjóta uppreisnargjarna lénsmenn á bak aftur.
Á lénum sínum höfðu stríðsmennirnir umsjón með störfum landbúnaðarverkafólks. Sumir verkamenn áttu eigið land og réðu sér sjálfir, en flestir í Vestur-Evrópu voru ófrjálsir ánauðarbændur sem bundnir voru landinu. Þeir voru ekki þrælar og ekki mátti kaupa þá eða selja, en þeir skipuðu neðsta þrep samfélagsstigans. Lénsherrann gat beitt þeim líkamlegu ofbeldi, þeir voru neyddir til að leggja honum til vinnu og afurðir og áttu sjaldnast nokkur réttindi sem honum bar að viðurkenna. Allar þessar takmarkanir voru við lýði þótt ánauðarbændur væru fjölmennasta stéttin í evrópsku samfélagi á þessum tíma (Mynd 13.8).
Lénsherranum bar að vernda ánauðarbændurna, leysa úr deilum þeirra og stjórna vinnu þeirra. Ánauðarbændur skulduðu lénsherranum ákveðinn, og oft mikinn, fjölda vinnudaga á ári og máttu hvorki yfirgefa landið, ganga í hjónaband né taka að sér önnur störf án leyfis hans. Í lénsbúskap, eða herragarðskerfinu sem kennt var við herragarðinn þar sem lénsherrann bjó, var ánauðarbændum og öðru ófrjálsu vinnufólki safnað saman í þorp svo það gæti unnið í sameiningu. Fólkið annaðist bæði eigið land og land lénsherrans og deildi dráttardýrum og búverkfærum við sáningu og uppskeru. Konur önnuðust smærri búfénað og matjurtagarða nærri heimilum sínum. Þótt strandborgir héldu oft viðskipta- og samskiptatengslum sín á milli var Vestur-Evrópa fyrst og fremst dreifbýl og framleiðslan að mestu til sjálfsþurftar. Fólk framleiddi mest til eigin neyslu en afgangurinn rann til lénsherrans eða kirkjunnar sem skylduskattur, yfirleitt tíu prósent. Skatturinn nefndist tíund.
Þetta kerfi samfélagslegra skyldna og tengsla milli ánauðarbænda og lénsherranna annars vegar og lénsherranna og konunganna hins vegar mótaði efnahags- og stjórnmálaheim miðalda. Á tíundu öld var almenningur að mestu búinn að gleyma hinu forna Rómaveldi. Konungar og aðalsmenn miðalda höfðu hins vegar endurskapað hugmyndina um Rómaveldi í þágu eigin markmiða og notað hana til að lögmæta völd sín. Nýtt samfélag tók að myndast á grunni samspils rómverskra, kristinna og germanskra hefða.
Trúarbrögð og samfélag í Evrópu á miðöldum
Þótt kristni hefði þróast í andstöðu við rómverska ríkið var kirkjan á fimmtu öld orðin helsti varðveitandi klassískra grískra og rómverskra laga, bókmennta og heimspekihugmynda. Tungumála- og menningarmunur var á kirkjunum í austri og vestri og á áttundu öld urðu pólitísk og guðfræðileg tengsl þeirra spennuþrungin. Ein deilan snerist um notkun mynda við kristna tilbeiðslu, sem páfarnir studdu en sumir keisarar höfnuðu. Páfarnir höfðu jafnframt rökstutt tilkall sitt til æðsta valds yfir kirkjunni, að hluta með vísun í ritninguna og að hluta í hefðina. Páfar ármiðalda á borð við Leó I lögðu grunninn að valdi biskupanna í Róm, en kirkjurnar í austri höfnuðu því að mestu eða virtu það að vettugi. Eftir að páfarnir gerðu bandalag við konunga Franka bundu þeir framtíðarvonir kirkjunnar við Vestur-Evrópu.
Páfadómurinn var ekki eina kirkjustofnunin í Evrópu; staðbundnar hefðir og þarfir mótuðu margvísleg kristin trúarviðhorf og trúariðkun á ármiðöldum. Kirkjan stuðlaði með þrennum hætti að umbreytingu hins gamla rómverska heims í hinn nýja. Í fyrsta lagi vann kirkjan sem stofnun, oft undir leiðsögn páfanna, að því að snúa germönskum þjóðum til kristni. Í öðru lagi varðveitti hún klassíska arfleifð. Loks vann hún með nýju valdhöfunum að því að lögmæta völd þeirra og kristna þegna þeirra.
Karlar og konur sem helguðu sig kristinni trú og vildu leiða nýjar þjóðir inn í samfélag kristinna þjóða sinntu trúboði. Gregoríus páfi, einnig þekktur sem Gregoríus mikli, fól munkum frá Ítalíu, undir forystu Ágústínusar frá Kantaraborg, að kristna Engilsaxa. Munkar eru ókvæntir karlar sem búa oft saman í samfélagi og helga líf sitt þjónustu við Guð; konur sem lifa sams konar trúarlífi nefnast nunnur. Leikmenn, það er fólk utan klerkastéttar, tóku oft þátt í trúboði og eiginkonur konunga höfðu sérstaklega mikil áhrif á kristnitöku. Samtímamenn sögðu frá því hvernig Clothilde tókst að telja eiginmann sinn, Klóvis konung, á að taka kristna trú. Bertha, eiginkona Ethelberts konungs af Kent, hvatti eiginmann sinn sömuleiðis til trúskipta. Báðar studdu starf Ágústínusar frá Kantaraborg, sem var trúboði og síðar biskup. Trúboðar unnu oft náið með kristnum valdhöfum, enda gátu trúskipti þeirra skipt sköpum við að færa út mörk kaþólskrar kristni.
Munklífi, það er lífshættir munka og samfélagsstofnanir þeirra, hafði þróast í heimi Miðjarðarhafsins og blómstraði meðal trúaðra karla og kvenna í Vestur-Evrópu. Áhrifamesti leiðtogi munklífisins var Benedikt frá Núrsíu. Hann samdi leiðarvísi, eða „reglu“, um munklífi þar sem lögð var áhersla á hófsemi, jafnvægi milli bænahalds og gagnlegra starfa, sjálfsbjargargetu klaustranna og næga menntun munka til að þeir gætu afritað bækur á latínu. Mörg samfélög voru „tvöföld klaustur“, þar sem bæði karlar og konur bjuggu í aðskildum samfélögum, oft undir stjórn abbadísar. Munklífið skapaði konum stöðu í samfélaginu sem byggðist ekki á tengslum við föður eða eiginmann og sumar þeirra nutu umtalsverðra áhrifa sem abbadísir. Radegund var drottning Franka sem flúði hirðina eftir að eiginmaður hennar myrti bróður hennar. Hún varð fræg sem stofnandi og abbadís Heilagskrossklaustursins í Poitiers og var víða dýrkuð sem dýrlingur eftir dauða sinn. Konur á borð við Radegund töldu trúarlíf ákjósanlegra en ráðabrugg hirðarinnar og duttlunga ofbeldisfulls eiginmanns (Mynd 13.9).
Klaustursamfélög gegndu oft lykilhlutverki við varðveislu lærdóms í heiminum eftir fall Rómaveldis. Þar skrifuðu munkar bækur upp til að styðja starf trúboða og varðveita þá þekkingu fornaldar sem þeir töldu gagnlega. Klaustur þjónuðu einnig sem athvarf á kreissutímum og gátu orðið mikilsmetnar stjórnsýslumiðstöðvar og mikilvægir hlekkir í samskiptanetum. Þau voru oft einu staðirnir þar sem prestar hlutu þjálfun til að þjóna nýkristnuðum þjóðum. Biskupar fóru með óskorað vald, einkum biskupinn í Róm, páfinn, en munklífið skipti ekki síður sköpum fyrir trúboðsstarf og mótun kristins samfélags.
Að lokum stuðlaði kristni að því að lögmæta vald nýrra valdhafa. Germanskir konungar féllu betur inn í samfélag rómverskra þegna sinna eftir að þeir tóku upp þá kaþólsku kristni sem þegnarnir iðkuðu. Biskupar gátu gegnt stjórnsýslustörfum og klaustur voru menntastofnanir fyrir nýju yfirstéttina. Ferill Karls mikla vakti þó spurningar um tengsl valdhafa og páfadómsins. Leó III hafði krýnt Karl og klerkar smurðu konunga oft við embættistöku þegar þeim voru fengin embættistáknin.
Auk deilna kirknanna í austri og vestri gegndi gyðingdómur mikilvægu hlutverki sem trú utan kristni. Rómverjar höfðu veitt gyðingum svigrúm vegna þess hve forn trú þeirra var. Eftir fall Rómar og með vaxandi yfirráðum kaþólskrar kristni stóðu samfélög Gyðinga þó frammi fyrir nýjum áskorunum þegar klerkar og konungar settu lífsháttum þeirra og trúariðkun skorður. Kristnir menn litu oft á Gyðinga sem utangarðsfólk, óháð því hve lengi þeir höfðu búið á tilteknu svæði. Sú ranghugmynd að Gyðingar bæru ábyrgð á dauða Jesú leiddi til orðróms um að þeir vildu gera kristnum mönnum mein. Sums staðar, eins og á Spáni Vestgota, var íbúum af gyðingatrú gert að taka kristna trú ellegar yfirgefa ríkið. Andúðin var þó misjöfn og konungar á borð við Loðvík guðhrædda veittu Gyðingum töluvert frelsi. Valdhafar gátu einnig talið sig knúna til að vernda samfélög Gyðinga vegna tengsla þeirra, einkum viðskiptatengsla, við önnur samfélög víða um Miðjarðarhaf. Staða samfélaga Gyðinga á miðöldum var engu að síður oft ótrygg.
Íberíuskaginn og heimur Al-Andalus
Líkt og Austgotar reyndu vestgotneskir valdhafar að líkja eftir rómverskum stofnunum á Spáni með því að setja skriflega lagabálka. Samband þeirra við rómansk-spænska þegna sína var þó að mestu stirt og ólíkt Þjóðreki og Klóvis héldu þeir sig gjarnan aðskildum frá þeim. Vestgotar voru aríukristnir og sýndu öðrum þegnum sínum trúarlegt umburðarlyndi. Þörfin fyrir að samlagast íbúunum betur varð þó að lokum til þess að Recared konungur tók kaþólska trú og aflaði sér stuðnings kirkjunnar. Árið 711 fóru herir Úmajadakalífadæmisins yfir Gíbraltarsund og lögðu ríkið undir sig.
Herjum Úmajada sem réðust inn á Spán tókst aldrei að ná yfirráðum yfir öllum skaganum, fremur en Vestgotum hafði tekist það. Kristin konungsríki héldu velli í norðri þótt þau væru veikburða og ættu oft í innbyrðis átökum. Önnur ástæða var sú að hermenn sem voru ekki Arabar, svo sem Amazigh-fólkið (Berbar) frá Norður-Afríku, töldu sig ætíð bera skarðan hlut frá borði þegar arabískir leiðtogar skiptu herfanginu. Þessi átök milli þjóðernis- og svæðishópa áttu mikilvægan þátt í falli Úmajadaættarinnar en urðu jafnframt til þess að grein ættarinnar festi rætur á Spáni.
Múslimar kölluðu svæðið Al-Andalus og þar ríktu meðlimir Úmajadaættarinnar sem höfðu flúið undan valdatöku Abbasída. Abd al-Rahman I flúði Sýrland eftir að fjölskyldu hans hafði verið tortímt og nýtti sér óánægju hermanna sem voru ekki Arabar eftir landvinninga á Spáni. Með hjálp þeirra myndaði hann bandalög, sigraði óvini sína og varð valdhafi Al-Andalus. Hann gerði Kordóba að höfuðborg sinni og hóf að móta nýtt samfélag sem byggðist á íslömskum lögum og stefndi að útþenslu inn á kristin landsvæði. Abd al-Rahman og eftirmenn hans sköpuðu einstakt samfélag margra trúarbragða og þjóðerna sem hélt uppi stjórnarerindis- og viðskiptatengslum um allan Miðjarðarhafsheiminn og víðar. Það bar víðfeðmum tengslum ármiðalda glöggt vitni. Kordóba keppti brátt við Konstantínópel og Bagdad sem miðstöð verslunar, lærdóms og lista. Tengsl við Norður-Afríku og Mið-Austurlönd leiddu til endurvakningar verslunar og þar með borgarlífs (Mynd 13.10).
Margir kristnir menn á svæðinu tileinkuðu sér íslamska menningu, hvort sem þeir tóku íslam eða ekki. Þeir töluðu arabísku, klæddust að hætti Amazigh- og arabískra valdhafa og tóku upp siði þeirra. Því eru þeir kallaðir „mósarabíar“. Að sumu leyti er þetta tímabil, þegar kristnir menn, múslimar og gyðingar bjuggu og störfuðu í nánu sambýli, gott dæmi um umburðarlyndi á miðöldum. Ofbeldi af hálfu ráðandi hópsins var þó alltaf mögulegt, eins og fram hefur komið í umfjölluninni um átök aríukristinna manna og kaþólikka.
Al-Andalus náði hátindi sínum á tíundu öld. Samfélagið var blómlegt og síbreytilegt, íbúarnir döfnuðu og sköpuðu eigin sambræðslumenningu úr siðum þeirra þjóðernis- og trúarhópa sem bjuggu á Íberíuskaga. Í valdatíð Abd al-Rahman III náði verslun suður fyrir Sahara og um Miðjarðarhaf. Tengslin við hinn víðari Miðjarðarhafsheim opnuðu samskiptaleiðir sem germönsku konungsríkin nutu sjaldan og fluttu nýjar landbúnaðarafurðir á borð við sítrusávexti, sykur og bómull alla leið frá Indlandi til skagans. Kordóba varð rómuð fyrir appelsínu-, súraldins- og sítrónulundi sína.
Vöxtur verslunar stuðlaði einnig að endurreisn borga, ólíkt þróuninni í germönsku konungsríkjunum. Um árið 1000 bjuggu til dæmis nærri 100.000 manns í Kordóba og var hún því ein fjölmennasta borg Evrópu. Náin tengsl hennar við Miðjarðarhafsheiminn drógu til sín meiri fjölda fræðimanna, handverksmanna, kaupmanna og innflytjenda en til germönsku ríkjanna í norðri. Germanskir kaupmenn mynduðu þó einnig tengsl við ríkin á Spáni, bæði þau sem kristnir menn réðu og þau sem múslimar réðu.
Kalífarnir stofnuðu skóla í íslamskri lögfræði og réðu fræðimenn og málvísindamenn til að aðstoða við stjórn ríkisins. Þessir fræðimenn leituðu um allan Spán að eldri grískum og latneskum handritum til að þýða. Fræðimenn af gyðinga- og kristinni trú sóttu einnig til kalífadæmisins til náms og þar blómstruðu trúarhugsun og ljóðlist Gyðinga. Samkvæmt íslömskum lögum nutu kristnir menn og Gyðingar „verndar“. Þar sem þeir trúðu einnig á einn Guð mátti ekki þvinga þá til trúskipta svo lengi sem þeir véfengdu ekki trú múslima. Sumir sagnfræðingar hafa litið á þetta umburðarlyndistímabil, sem nú er kallað convivencia („samvistir“), sem sérstakt dæmi um friðsamlega sambúð fólks af ólíkri trú. Fjandskapur kristnu konungsríkjanna í norðri og vaxandi áhrif heittrúaðra íslamskra leiðtoga í Norður-Afríku sýna þó enn á ný að umburðarlyndi var háð því að við völd væru leiðtogar sem vildu frið. Þegar átök kristinna manna og múslima hörðnuðu dró úr vilja til umburðarlyndis. Íslamskar konungsættir og kristnir valdhafar sem beittu trúarlegri sjálfsmynd til að blása stríðsmönnum baráttuanda grófu til dæmis undan convivencia.
Þótt valdhafar af einni trú gætu sýnt þegnum annarrar trúar umburðarlyndi héldu átök milli valdhafa af ólíkri trú áfram. Íslömskum valdhöfum Al-Andalus tókst að halda kristnu konungsríkjunum á norðanverðum skaganum í skefjum fram á elleftu öld. Á 990-áratugnum lagði hinn valdamikli herforingi al-Mansur til dæmis borgirnar Barselóna á austurströndinni og León í norðvestri í rúst, en báðar voru mikilvægar miðstöðvar kristins stjórnmálavalds. Þrátt fyrir velgengnina í norðri hrundi kalífadæmið í Kordóba vegna innbyrðis átaka eftir dauða al-Mansur. Svæðisbundnir aðalsmenn rufu einingu Al-Andalus og stofnuðu smærri arftakaríki. Þau börðust ekki síður hvert gegn öðru, stundum með stuðningi kristinna hermanna, en gegn kristnum ríkjum. Átök elleftu aldar snerust enn að miklu leyti um að riddarar, hraðskreiðir og þungvopnaðir hermenn á hestbaki, öfluðu sér herfangs og frægðar. Þar með voru þó komnar forsendur fyrir landvinningastríðum milli menningarheima og baráttu um trúarleg yfirráð. Eyðing kristnu ríkjanna á Spáni hafði vakið athygli páfanna og stuðlaði að því að kirkjan hvatti til baráttu gegn íslam í nafni trúarinnar.