13.4 Krossferðahreyfingin
13.4 Krossferðahreyfingin
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Ákallið um krossferð hafði víðtækar afleiðingar fyrir íslömsk og kristin samfélög. Múslimar og kristnir menn fylgdust jafnt grannt með gengi krossfaranna í hernaði. Þótt sigur fyrstu krossferðarinnar kæmi öllum á óvart var hann í augum kristinna manna einnig skýrt merki um velþóknun Guðs. Með tímanum komu annmarkar krossferðahreyfingarinnar þó æ betur í ljós. Færra kristið fólk tók þátt í síðari krossferðum, jafnvel þótt helgisagnir og ævintýrablær framtaksins nytu sívaxandi vinsælda í hugarheimi Evrópubúa.
Jerúsalem og Landið helga
Gyðingdómur, kristni og íslam eiga öll sína hefð pílagrímsferða. Fólk getur lagt upp í helga ferð til að styrkja tengsl sín við Guð, sem yfirbótarverk eða í þakkarskyni. Slíkum ferðum er á margan hátt ætlað að umbreyta ferðalanginum.
Jerúsalem laðaði að sér pílagríma úr eingyðistrúarbrögðunum þremur. Pílagrímsferð hafði verið skylda gyðinga þar til annað musterið var lagt í rúst árið 70 CE, en borgin gegndi áfram sérstöku hlutverki í lífi þeirra eftir þann tíma. Á fyrstu áratugum fyrstu aldar varð hún einnig vettvangur sumra dramatískustu og mikilvægustu atburðanna í ævi Jesú og sögu frumkristna safnaðarins. Á valdatíma Konstantínusar var kirkja reist yfir staðnum þar sem gröf Jesú var talin vera. Kirkjan nefndist Kirkja hinnar heilögu grafar. Jerúsalem tengdist innstu kjarnaatriðum kristinnar trúar sem staðurinn þar sem talið er að Jesús hafi verið krossfestur og risið upp frá dauðum. Kristnir menn fóru jafnvel í fornöld í pílagrímsferðir til þessarar allra helgustu borgar (Mynd 13.18).
Mekka á Arabíuskaga er helgasta borg íslams og áfangastaður árlegrar pílagrímsferðar sem nefnist hajj. Al-Aqsa-moskan, sem var reist á gömlu Musterishæðinni í Jerúsalem, er þriðji helgasti staður trúarinnar. Talið er að í Kóraninum sé hún nokkrum sinnum nefnd „fjarlægasti helgidómurinn“. Sagt er að Múhameð hafi farið í sérstaka ferð til að geta beðist fyrir í Jerúsalem og fengið að bera Guð augum eitt andartak áður en hann hélt áfram því ætlunarverki sínu að snúa öðrum til íslams. Annar helgidómur, Klettahvelfingin, var einnig reistur nærri Al-Aqsa-moskunni. Hann tengist ferð Múhameðs og Abraham, sem sagt er frá í Biblíunni og er mikilvæg persóna í augum múslima, kristinna manna og gyðinga. Jerúsalem var því ólík öðrum borgum vegna hins andlega aðdráttarafls sem hún hafði fyrir fólk af ólíkri trú.
Í kristinni Evrópu lögðu umbætur kirkjunnar áherslu á jarðneska ævi Jesú. Hugmyndin um að geta séð og snert sjálft landið sem hann hafði gengið um fyllti hugarheim jafnt klerka sem leikmanna. Sú mynd af himnaríki sem birtist í ritum munka og nunna — „hin himneska Jerúsalem“ — jók almenna löngun til að sjá hina jarðnesku Jerúsalem. Fréttir af því að al-Hakim, kalífi Fatímída, hefði eyðilagt Kirkju hinnar heilögu grafar vöktu reiði kristinna manna, þótt sonur hans leyfði að hún yrði endurreist. Það er því engin tilviljun að hugtakið sem miðaldafólk tengdi oftast við krossferðahreyfinguna, áður en orðið „krossferð“ var myndað, var pílagrímsferð eða, nánar tiltekið, vopnuð pílagrímsferð.
Fyrsta, önnur og þriðja krossferðin
Sagnfræðingar hafa flokkað hinar ýmsu krossferðir og tölusett þær til hægðarauka og til að greina á milli ólíkrar þróunar innan krossferðahreyfingarinnar (Mynd 13.19). Krossferðirnar voru þó sjaldan vel skipulagðar og ein af áskorunum þeirra allra var að flytja fólk frá einum enda Evrópu til annars. Í fyrstu krossferðinni komu fylgjendur Péturs einsetumanns til dæmis fyrstir til Konstantínópels. Þeir biðu ekki eftir að aðrir hópar kæmu og Alexíos, valdhafi Býsansveldisins, lét ferja þá yfir til Anatólíu (Asíuhluta Tyrklands nútímans). Tyrkir gjöreyddu þessum her og örfáir lifðu af og komust aftur til Konstantínópels. Síðari krossfarar gerðu sér grein fyrir að upplýsingaöflun í Konstantínópel skipti sköpum til að forðast örlög Péturs.
Meginhluta fyrstu krossferðarinnar stýrðu voldugir aðalsmenn sem réðu yfir betur skipulögðum og bardagabúnari herjum en her Péturs, þótt flestir þátttakendanna væru ekki úr hópi æðstu aðalsmanna vestræns samfélags. Alexíos lofaði þeim aðstoð gegn því að Býsanska ríkið fengi aftur landsvæði sín úr höndum múslima og flestir samþykktu það í fyrstu. Krossfararnir fóru yfir Anatólíu og náðu hafnarborginni Antíokkíu, fornri miðstöð kristninnar í Landinu helga, eftir blóðugt umsátur þar sem þeir nutu lítillar aðstoðar Býsansmanna. Eftir sigurinn töldu þeir að Alexíos ætti hvorki borgina né hollustu þeirra skilið. Borgin var því fengin normönskum krossfara sem ætlaði sér alls ekki að afhenda Alexíosi hana og það spillti samskiptum krossfaranna og Býsansveldisins.
Fyrsta krossferðin náði loks til Jerúsalem sumarið 1099. Áður en krossfararnir réðust á borgina föstuðu þeir og gengu iðrandi umhverfis múra hennar, athöfn sem sýnir hvernig pílagrímsferð og vopnuð átök runnu saman. Krossfararnir tóku síðan borgina og frömdu fjöldamorð á íbúum hennar sem voru múslimar eða gyðingar, verknað sem olli jafnt múslimum sem kristnum mönnum áfalli. Krossfaraherirnir tóku því næst aðrar mikilvægar borgir á svæðinu og stofnuðu fjögur krossfararíki til að tryggja yfirráð sín: greifadæmið Edessa, furstadæmið Antíokkíu, greifadæmið Trípólí og konungsríkið Jerúsalem. Frakkar nefndu þessi ríki einnig Outremer (bókstaflega „handan hafsins“) og þau gerðu Jerúsalem að höfuðborg sinni (Mynd 13.20). Af öllum krossferðunum var þetta sú eina sem náði markmiði sínu.
Þrátt fyrir óvæntan árangur fyrstu krossferðarinnar glímdi Outremer frá upphafi við alvarleg vandamál. Krossfararnir höfðu gert Býsansveldið sér fráhverft með því að skila því hvorki mikilvægum borgum á borð við Antíokkíu né löndum í Mið-Austurlöndum eins og þeir höfðu lofað. Evrópskir aðalsmenn og riddarar vildu ólmir eignast lönd fyrir sjálfa sig og börðust því oft sín á milli, jafnvel þegar þeir stóðu frammi fyrir sameiginlegum óvini. Þótt stöðugt bættist lítill hópur stríðsmanna við í Outremer skorti valdastéttina sárlega hermenn til að verja nýju landsvæðin.
Óvissa múslima um eðli og markmið krossfaranna, ásamt innbyrðis átökum múslima, dró í fyrstu úr pólitískum og hernaðarlegum viðbrögðum þeirra. Múslimar aðlöguðust þó fljótt, einkum Seljúkar, sem komu í veg fyrir að margir nýkomnir riddarar næðu nokkurn tíma til Outremer. Tyrkneskur aðalsmaður að nafni Imad al-Din Zengi tók að byggja upp ímynd sína sem heilags stríðsmanns gegn krossförunum. Þótt hann hefði stærstan hluta starfsævinnar háð miskunnarlausa valdabaráttu við aðra múslimska valdhafa tókst honum að taka borgina Edessa í nyrsta krossfararíkinu. Honum var hampað sem verjanda íslams, en hann var myrtur áður en hann gat haldið herferð sinni gegn krossförunum áfram. Missir Edessa ógnaði þó hinum krossfararíkjunum alvarlega og varð til þess að páfinn boðaði aðra krossferðina.
Ný kynslóð prédikara, svo sem Bernharður frá Clairvaux, boðaði aðra krossferðina á árunum 1147–1149 og hvatti trúað fólk til að „taka upp krossinn“. Bernharður samdi einnig reglur musterisriddarareglunnar, einnar af nýju trúarreglunum sem helguðu sig vernd kristinna pílagríma og baráttu til stuðnings Outremer. Voldugir valdhafar leiddu þessa krossferð, þar á meðal Loðvík VII, konungur Frakklands, og Konráð III, konungur Þýskalands (Mynd 13.21). Herir annarrar krossferðarinnar biðu ósigur í aðskildum orrustum í Anatólíu og fáir hermenn komust til Landsins helga. Konungarnir áorkuðu sáralitlu og margir kenndu keisara Býsansveldisins um ófarirnar, en hann hafði lært að vantreysta evrópskum herjum. Bernharður frá Clairvaux var niðurlægður, bað páfann afsökunar og hélt því fram að syndir krossfaranna hefðu valdið ósigrinum. Þetta var hamfaraför sem virtist jafn alger og fyrsta krossferðin hafði virst kraftaverki líkust.
Eftir þennan ósigur varð staða Outremer enn alvarlegri. Eftirmenn Imad al-Din Zengi nutu vinsælda, jafnvel meðal krossfara, og reyndu að sameina fursta múslima í jihad. Frægastur þessara eftirmanna var Salah al-Din, eða Saladin eins og hann nefndist í hinum kristna heimi. Hann var þekktur fyrir mannúð, sanngirni og, á mælikvarða kristinna manna, riddaramennsku. Hann færði út kvíarnar frá Sýrlandi til Egyptalands og stofnaði nýja Ayyubídaætt á rústum sjía-kalífadæmis Fatímída. Hann tók einnig að sinna trúarlegri köllun sinni um að heyja jihad gegn krossförunum. Árið 1187, eftir að hafa safnað bandamönnum árum saman og grafið undan hernaðarmætti Outremer, gjöreyddi hann her krossfaranna í orrustunni við Horn Hattins (í Ísrael nútímans). Innan fárra mánaða féll Jerúsalem í hendur Saladins.
Svar kristinna manna var þriðja krossferðin (1189–1192). Bæði óttinn við að Outremer yrði þurrkað út og löngunin til að endurheimta Jerúsalem urðu kveikjan að ferðinni. Konungar frá Englandi, Heilaga rómverska ríkinu og Frakklandi, ásamt öðrum voldugum furstum, svöruðu kallinu. Þegar þeir komu til síðustu útvarða kristinna manna í Mið-Austurlöndum tóku þeir fljótt að deila sín á milli og við aðalinn í Outremer. Af þeim sökum gátu kristnir menn lagt undir sig Kýpur og strönd Landsins helga en komust ekki lengra inn í landið. Að lokum samdi Ríkharður I Englandskonungur, sem í vinsælum frásögnum er þekktur sem Ríkharður ljónshjarta, við Saladin um sáttmála. Samkvæmt honum var Jerúsalem áfram undir stjórn múslima en kristnum pílagrímum var heimilað að heimsækja borgina frjálst. Bæði Saladin og Ríkharður hlutu lof í Evrópu sem fyrirmyndir riddaralegra dyggða og hetjur, hvor í sinni trú. Þetta var þó einn af síðustu sigrum krossfaranna í Landinu helga.
Reynslan af krossferðunum
Þótt krossfararíkin hafi aðeins staðið um skamma hríð sýndu þau hvernig kristnir menn, múslimar og gyðingar gátu búið og starfað saman í kristnu konungsríki sem fjandsamleg ríki umkringdu. Í fyrstu leiddi vanþekking og trúarofstæki krossfaranna þó til þess að þeir ráku hópa múslima eða gyðinga frá helgum stöðum eða hernaðarlega mikilvægum stöðum. Í nokkrum tilvikum beittu þeir ofbeldi við brottreksturinn og drápu óbreytta borgara.
Kaþólikkar frá Evrópu fundu einnig kristin samfélög heimamanna sem aðhylltust ólíkar trúarjátningar á herteknu svæðunum. Í flestum tilvikum fengu þau að vera um kyrrt. Með tímanum urðu þó átök um trúarlegt vald þegar kaþólskir biskupar, skipaðir af páfanum eða latneska patríarkanum í Jerúsalem, voru settir yfir samfélög þar sem fáir kaþólikkar bjuggu. Kristið fólk í Mið-Austurlöndum hafði jafnframt mótast af aldalangri búsetu undir stjórn múslima og því var kristni austursins mjög ólík þeirri sem iðkuð var í Evrópu. Í sumum samfélögum talaði kristið fólk arabísku, klæddist eins og múslimskir nágrannar þess og stundaði trú sína með öðrum hætti en kaþólikkar í Evrópu. Grísk-rétttrúnaðarkirkju Býsansmanna mislíkaði að vel skipulagður trúarlegur keppinautur hefði fest rætur í Landinu helga. Mörg samfélög heimamanna vantreystu krossförunum, ekki vegna þess að þeir væru annarrar trúar heldur vegna þess að þeir beittu grimmd og fylgdu ekki menningarvenjum svæðisins.
Þrátt fyrir upphaflegt ofbeldi krossfaranna, sem olli sumum samfélögum gyðinga og múslima djúpum sárum og tvístraði þeim, varð til stefna um umburðarlyndi og vernd. Hún stafaði síður af auknum kynnum krossfaranna af trúar- og þjóðernishópum Outremer en skorti á landnemum frá Evrópu. Lénsherrar þurftu verkafólk. Fengist það ekki annars staðar varð að varðveita samfélög heimamanna í stað þess að beita þau grimmd. Jafnvel þegar Evrópubúar tóku að tileinka sér staðbundna menningarhætti og kynntust venjum múslima var vantraust á hið framandi áfram algengt hjá öllum aðilum. Múslimska skáldið og stríðsmaðurinn Usama ibn Munqidh gat til dæmis talið kristna menn meðal vina sinna, en brýndi fyrir lesendum sínum að treysta aldrei „Frökkunum“, það er nýkomnum krossförum, og í ritum sínum vakti hann athygli á vanþekkingu þeirra.
Krossfararnir skipulögðu stjórn sína samkvæmt lénsskipulagi, en íbúar svæðisins urðu aldrei ánauðugir leiguliðar með vinnuskyldu við lénsherrana. Þess í stað greiddu þeir skatta í reiðufé eða vörum. Þetta greiðslufyrirkomulag byggðist á eldri venjum og að mörgu leyti létu krossfararnir landbúnaðarframleiðslu sveitanna óbreytta. Kristnir landeigendur beittu svipuðum skattheimtu- og þorpsstjórnunaraðferðum og múslimskir fyrirrennarar þeirra. Vegna fjölbreytileika fólks og tungumála á svæðinu reiddu þeir sig á múslimska skrifara og túlka. Samfélög múslima og gyðinga héldu eigin skólum og réttarstofnunum. Þrátt fyrir fyrra ofbeldi og áframhaldandi trúarlega og þjóðernislega spennu drógu sameiginlegir viðskipta- og velsældarhagsmunir úr spennu milli krossfaranna og samfélaga heimamanna.
Vegna skorts á landnemum frá Evrópu voru hermenn í Outremer fáir. Þess vegna studdi kirkjan krossfarareglurnar og krossfararnir reistu mikilfengleg virki og kastala, svo sem hið fræga Krak des Chevaliers í Sýrlandi, sem tiltölulega fáir hermenn gátu varið (Mynd 13.22). Sumar evrópskar fjölskyldur, einkum aðalsættir með fjölskyldutengsl við krossferðahreyfinguna, héldu áfram að senda krossfara. Hertogarnir af Búrgund, sem studdu hreyfinguna áfram, eru dæmi um það. Margir krossfarar skrifuðu ástvinum bréf og lýstu hernaðaraðgerðum sem þeir höfðu tekið þátt í. Oft notuðu þeir ögrandi orðalag til að draga upp neikvæða mynd af múslimum. Þeir bjuggust gjarnan við að snúa aftur heim og margir pílagrímar og krossfarar gerðu það í stað þess að setjast að í Landinu helga.
Þótt evrópskir landnemar í Outremer væru fáir héldu aðrir Evrópubúar borgum og höfnum annasömum, bæði á tíma krossfararíkjanna og eftir fall þeirra. Auk pílagríma, embættismanna og fræðimanna högnuðust kaupmenn frá ítölskum borgríkjum á borð við Feneyjar og Genúa á krossferðahreyfingunni. Þeir græddu á að flytja pílagríma og bardagamenn til Outremer og knúðu fram arðbær réttindi til að stofna verslunarútstöðvar í borgum á borð við Konstantínópel, Antíokkíu og Akkó. Samskipti þeirra við verslunarmiðstöðvar Mið-Austurlanda tengdu Evrópu við verslunarleiðir sem lágu þvert yfir Afró-Evrasíu og juku neyslu Evrópubúa á kryddi, silki, lakkvörum og leirvörum frá Kína.
Þessi viðskiptatengsl voru ekki eini ávinningurinn sem ítölsku kaupmennirnir mátu mikils. Þeir sóttust einnig eftir betri þekkingu á þjóðum og landafræði svæðanna til að geta komið á beinum viðskiptatengslum við fjarlæg menningarsamfélög sem framleiddu munaðarvörur er Evrópubúar voru farnir að sækjast eftir. Besta dæmið er kaupmaðurinn og landkönnuðurinn Marco Polo á fjórtándu öld, sem fylgdi landleiðum til Kína. Ítölsku kaupmennirnir héldu áfram viðskiptum og samskiptum við ýmis íslömsk konungsríki. Auðlegð verslunarborga þeirra varð konungum Evrópu hvatning til að styrkja eigin kaupmenn og landkönnuði svo þeir gætu hagnast á auðæfum heimsins sem streymdu inn á Miðjarðarhafssvæðið. Reynsla Evrópubúa af krossferðunum flýtti fyrir þessu skeiði landkönnunar og viðskipta.
Síðari krossferðir
Krossferðahreyfingin hélt áfram eftir þriðju krossferðina, en áhuginn dvínaði. Innocentius III páfi, einn valdamesti páfi miðalda, boðaði nýja krossferð árið 1202. Krossfararnir vildu forðast landleiðirnar um Anatólíu sem höfðu valdið vandræðum frá upphafi. Þeir vonuðust einnig til að komast hjá Býsansveldinu, því trúardeilur og ásakanir um svik höfðu aukið spennu milli leiðtoga krossfaranna og keisara Býsansveldisins. Krossfararnir sömdu við ítalskar borgir um skip sem flyttu þá beint til Landsins helga. Í staðinn bað leiðtogi Feneyinga þá um að ráðast á hafnarborgina Zara á Dalmatíuströndinni. Borgin var kristin en keppinautur Feneyja. Þegar krossfararnir samþykktu varð páfinn æfur og bannfærði þá.
Krossfararnir héldu áfram til Konstantínópels. Þar blönduðu þeir sér í innanríkisstjórnmál Býsansveldisins, réðust á borgina og rændu hana eftir flókna tilraun til að koma keisara hliðhollum krossförunum í hásætið. Borg sem hafði staðið gegn ótal óvinum í nær þúsund ár hafði verið brotin á bak aftur. Atburðurinn fól í sér alvarleg svik við gríska kristna menn og hugsjónir krossferðanna. Kaþólikkarnir stofnuðu skammlíft latneskt keisaradæmi Konstantínópels, en krossferðahreyfingin og samskipti grísk-rétttrúnaðarkirkjunnar og kaþólsku kirkjunnar höfðu beðið verulegan skaða.
Síðari ákalli um krossferðir var tekið af nokkrum áhuga, en Egyptaland varð nú skotmark hernaðarins enda talið mikilvæg bækistöð til að stjórna Landinu helga. Frakkar urðu sífellt fyrirferðarmestir í síðari krossferðum, sem náðu markmiðum sínum æ sjaldnar, að minnsta kosti hvað varðaði kristin yfirráð yfir Landinu helga. Franski krossfarakonungurinn Loðvík IX leiddi sjöundu og áttundu krossferðina gegn múslimskum valdhöfum í Norður-Afríku og lést þar úr veikindum. (Hann var síðar tekinn í dýrlingatölu sem heilagur Loðvík.) Þegar hafnarborgin Akkó í Ísrael nútímans féll árið 1291 féll síðasta krossfararíkið með henni.
Framkvæmd og reynsla umbreyttu einnig hugsjón krossferðanna. Páfarnir boðuðu nú heilög stríð ekki aðeins til að frelsa Jerúsalem heldur einnig til að berjast gegn óvinum kirkjunnar. Krossferðir voru boðaðar gegn ókristnu fólki á Eystrasaltssvæðinu, gegn villutrúarmönnum í Frakklandi og jafnvel gegn persónulegum óvinum páfans á Ítalíu (Mynd 13.23). Krossfarar tóku að vænta fastra forréttinda á borð við aflát, leið til að draga úr yfirbót vegna synda með því að gefa kirkjunni fé beint eða greiða fyrir messur eða aðra þjónustu klerka. Þeir gátu einnig treyst á vernd eigna sinna og undanþágu frá lénsskyldum eða sköttum. Á þrettándu öld voru krossferðir orðnar algengar og kynslóðir sömu fjölskyldna gerðu þátttöku í þeim að fjölskylduhefð. Páfarnir kölluðu kristna riddara og aðalsmenn oft til baráttu gegn múslimum í átökum sem nú virtust háð alls staðar, ekki aðeins í Mið-Austurlöndum, og gegn fólki af öðrum trúarbrögðum. Átök voru aldrei eina einkenni samskipta kristinna manna, múslima og gyðinga á miðöldum. Sú ímynd sem mótaðist á krossferðatímanum af múslimum og gyðingum sem ævarandi óvinum kristinnar menningar hafði þó langvarandi neikvæð áhrif í Evrópu og annars staðar, allt til okkar daga.
Undir lok miðalda dró úr vinsældum krossferðahugsjónarinnar. Það stafaði annars vegar af minnkandi valdi páfadómsins og hins vegar af endurreisn konungsvalds á fjórtándu öld. Vinsælir páfar, sem litið var á sem umbótamenn og dyggðuga menn, höfðu boðað krossferðirnar. Með tímanum virtust þeir láta sér eigin völd og virðingu meira varða og líkjast síður iðjusömum klerkum sem höfðu barist við konunga fyrir frelsi kirkjunnar. Snemma á fjórtándu öld sakaði konungur Frakklands musterisriddarana, eina vinsælustu krossfararegluna, um glæpi á borð við guðlast og fráhvarf (höfnun kristinnar trúar). Leiðtogar reglunnar voru teknir af lífi sem villutrúarmenn og páfarnir leystu regluna upp, að mestu til að þóknast konungi Frakklands.
Kristin konungsríki stækkuðu við Eystrasalt og á Íberíuskaga, en uppgangur voldugra íslamskra ríkja í Mið-Austurlöndum, svo sem mamlúka í Egyptalandi og síðar Ottómana-Tyrkja í Anatólíu, gerði krossferðir til að ná yfirráðum yfir Jerúsalem óframkvæmanlegar. Konungar og aðalsmenn sneru athygli sinni að uppbyggingu þjóðríkja og styrjöldum við keppinauta úr öðrum konungsættum heima fyrir. Orðræða krossferðanna litaði enn átök kristinna manna og ókristinna, en þau þjónuðu oft pólitískum markmiðum konunga og þjóðhöfðingja sem voru fúsir að semja við páfadóminn gegn blessun hans.