Samantekt kafla

Samantekt kafla

10.1 Færsla til austurs

Eftir stjórnmálaólgu þriðju aldar glæddi Konstantínus keisari Rómaveldi nýju lífi með því að stofna nýja höfuðborg í Konstantínópel og taka kristni. Konstantínus og kristnu keisararnir sem tóku við af honum reyndu að hafa stjórn á kirkjunni og móta rétttrúnað kristninnar með því að boða til almennra kirkjuþinga, setja ný lög og auka skriffinnsku í stjórnsýslu Rómaveldis. Hin nýja trúarmenning varð til þess að hefðbundin rómversk fjölgyðistrú vék til hliðar, en tilfærsla valdamiðju heimsveldisins austur á bóginn kom niður á vesturhlutanum. Í vesturhluta Rómaveldis urðu germanskar þjóðir bæði bandamenn og óvinir rómverska ríkisins. Keisarastjórninni tókst um tíma að hafa hemil á þeim, en á fimmtu öld hafði vesturhluti Rómaveldis brotnað upp í nokkur konungsríki germanskra þjóða.

10.2 Býsanska ríkið og Persía

Tvö helstu stórveldi síðfornaldar, Býsanska ríkið og Sasanídaveldið, kepptust um yfirráð á fimmtu og sjöttu öld. Þótt Sasanídar væru Býsanska ríkinu sérlega öflugir andstæðingar náði býsönsk menning hátindi sínum á valdatíma Justinianusar. Justinianus réðst í stórfenglegar byggingarframkvæmdir, lét taka rómversk lög saman í lögbók og hafði yfirumsjón með endurheimt hluta vesturhluta Rómaveldis. Á sama tíma treystu Sasanídar tök sín á víðfeðmu svæði í Mið-Asíu, héldu uppi umfangsmiklu verslunarneti og gerðu Zaraþústratrú að ríkistrú. Samskipti heimsveldanna tveggja einkenndust af hernaðarátökum, þótt einnig kæmu tímabil friðar og menningarsamskipta.

10.3 Konungsríkin Aksum og Himyar

Tvö konungsríki blómstruðu á jaðri Býsanska ríkisins og Sasanídaveldisins á síðfornöld. Í Austur-Afríku stýrði Aksum víðfeðmu verslunarneti. Kristnitaka Ezana konungs á fjórðu öld markaði þáttaskil fyrir ríkið, sem gat þá réttlætt herför sína til sunnanverðs Arabíuskaga með trúarlegum rökum. Þar innlimaði Himyarveldið samfélög svæðisins, sameinaði þau í eitt ríki og snerist til gyðingdóms einhvern tíma á fimmtu öld CE.

Konungsríkin tvö sýna fjölbreytileika samfélaga síðfornaldar, enda þurfti hvort þeirra að stjórna ólíkum hópum íbúa og eiga samskipti við ýmis nágrannaveldi. Saga þeirra sýnir einnig pólitísku hvatana að baki trúarstefnu stjórnvalda. Á síðfornöld var algengt að trú væri beitt til að réttlæta stjórnsýslu- og hernaðaraðgerðir, en almenningur iðkaði trú sína með margvíslegum hætti.

10.4 Jaðrar heimsveldisins

Kúsanveldið í Mið-Asíu er dæmi um þann fjölbreytileika sem einkenndi samfélög handan Miðjarðarhafs á síðfornöld. Kúsanveldið réð yfir verslun á silkivegunum, íbúar þess aðhylltust ólík trúarbrögð og ríkið stuðlaði að útbreiðslu búddisma innan landamæra sinna og utan þeirra. Borgin Palmýra gat um skamma hríð keppt við Rómaveldi um yfirráð á austanverðu Miðjarðarhafssvæðinu á þriðju öld. Zenóbía drottning nýtti sér ólgusamt stjórnmálaástand til að stækka veldi sitt og Palmýra blómstraði sem miðpunktur viðskipta á svæðinu. Á Arabíuskaga fyrir tíma íslams bjuggu þjóðir og ættbálkar sem áttu sömuleiðis samskipti við helstu stórveldi síðfornaldar. Skaginn var menningarlega fjölbreyttur; þar voru iðkuð margvísleg trúarbrögð og búsettir fjölmargir ólíkir ættbálkar.