10.1 Færsla til austurs
10.1 Færsla til austurs
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Frá þriðju öld og fram á sjöundu öld CE tók menning Rómaveldis djúpstæðum grundvallarbreytingum. Uppgangur kristninnar markaði þáttaskil og frá dögum Konstantínusar keisara á fjórðu öld boðuðu stjórnvöld eingyðistrú, þar sem einn Guð er tilbeðinn en öðrum guðum hafnað. Býsanska ríkið spratt upp úr hinu forna rómverska ríki með kristinni stjórn og nýrri höfuðborg í Konstantínópel við austanvert Miðjarðarhaf. Um leið leiddi sundrung stjórnkerfis Rómaveldis til nýrra bandalaga og deilna milli svæða. Germönsk konungsríki blómstruðu í vestri en Býsantínumenn reyndu að halda uppi lögum og reglu meðal sívaxandi kristins íbúafjölda innan landamæra sinna.
Færsla Rómaveldis til austurs var skýrt dæmi um þær miklu menningarbreytingar sem urðu á þessu tímabili. Síðfornöld, sem stóð frá um 150 til 750 CE, hefur því verið lýst sem umskiptatímabili milli fornaldar og miðalda. Annars vegar var menning síðfornaldar áfram undir áhrifum menningararfs fornaldar og tiltekin forn stofnanagildi lifðu áfram. Býsantínumenn kölluðu sig enn „Rómverja“ en reyndu jafnframt að varðveita kristinn rétttrúnað. Hins vegar leiddu nýjar trúarlegar sjálfsmyndir og upplausn rómverska ríkisins til átaka milli ólíkra svæðis- og menningarhópa. Landamæri heimsveldisins breyttust sífellt og yfirráðasvæði þess minnkaði smám saman þegar mörg veldi kepptust um yfirráð á einstökum svæðum.
Konstantínópel og austurhluti Rómaveldis
Þriðja öldin var tímabil umróts og breytinga í rómverska stjórnkerfinu og er oft nefnd kreppa þriðju aldar. Á aðeins fjörutíu og níu árum, frá 235 til 284, ríktu rúmlega tuttugu og sex ólíkir tilkallsmenn til keisarastólsins yfir heimsveldinu. Rómverskir hermenn lýstu oft yfir nýjum keisurum og studdu þá. Borgarastyrjaldir voru því nær látlausar, auk styrjalda á austurlandamærunum. Efnahagsvandinn varð greinilegri þegar sífellt verðminni mynt frá stjórnvöldum leiddi til ört hækkandi vöruverðs. Ör keisaraskipti leiddu til umbótaskeiða og tilrauna til að koma á stöðugleika í stjórnkerfi og efnahag, en lítill árangur náðist við að tryggja stöðu heimsveldisins.
Árið 284 lýstu hermenn Díókletíanus, herforingja frá Illyríu á Balkanskaga, keisara. Ólíkt umbótum fyrirrennara hans höfðu umbætur Díókletíanusar varanleg áhrif á heimsveldið og á síðari tilfærslu valds þess austur á bóginn. Díókletíanus deildi völdum með samkeisara sem bar, líkt og hann, titilinn augustus og með tveimur yngri keisurum sem hlutu titilinn caesar. Sameiginleg stjórn keisaranna fjögurra nefndist fjórveldi. Þótt stjórninni væri ekki skipt formlega eftir landsvæðum hafði hver keisari, eða fjórveldisstjóri, sitt áhrifasvæði. Hver þeirra hafði einnig höfuðborg nærri landamærum heimsveldisins og stjórnaði þaðan og skipulagði hervarnir. Fjölskyldu- og lagatengsl voru milli fjórveldisstjóranna og þeir notuðu myndræna framsetningu til að undirstrika styrk sinn (Mynd 10.4). Díókletíanus reyndi einnig að rétta efnahag heimsveldisins við og gaf út nokkrar tilskipanir til að draga úr verðbólgu og efla viðskipti innan þess. Árið 301 gaf hann til dæmis út tilskipun um hámarksverð sem hafði tvö markmið. Í fyrsta lagi setti hún efri mörk á söluverð tiltekinna vara til að draga úr verðbólgu. Í öðru lagi ákvað hún fast verðgildi fyrir myntir sem stjórnvöld gáfu út til að vinna gegn rýrnun gjaldmiðilsins.
Óljóst er hvort Díókletíanus hafi þegar hann stofnaði fjórveldið gert ráð fyrir að segja síðar af sér til að skapa fastari reglur um valdatöku keisara. Hvað sem því líður tóku hinir tveir fjórveldisstjórarnir við af honum og samkeisaranum Maximíanusi eftir að þeir létu formlega af embætti árið 305 og tveir nýir yngri keisarar bættust við. Borgarastyrjaldir tóku fljótlega að geisa um heimsveldið og innbyrðis átök keisaranna ruddu Konstantínusi, syni Konstantíusar Klórusar keisara, til valda. Við dauða föður síns gerði Konstantínus tilkall til keisarastólsins árið 306. Hann lagði af stað frá borginni York í Britanníu, náði fyrst yfirráðum yfir vesturhéruðunum og kom til Ítalíu árið 312. Í Rómaborg sigraði hann Maxentíus, síðasta keppinaut sinn um keisarastólinn, í orrustunni við Milvíubrú.
Á valdatíma sínum þakkaði Konstantínus hinum kristna Guði sigurinn á Maxentíusi. Samkvæmt Evsebíusi, opinberum ævisagnaritara keisarans, hafði Konstantínus séð labarum-merkið á himni, myndað úr grísku stöfunum „kí“ og „ró“, fyrstu stöfunum í gríska heitinu Christos („Kristur“), ásamt boðunum: „Með þessu tákni skaltu sigra.“ Deilt er um hvort þessi boðskapur hafi verið sérstaklega ætlaður kristnum íbúum heimsveldisins, en Konstantínus var augljóslega hliðhollur kristni. Frá upphafi valdatíma síns gætti hann þess þó að höfða jafnt til kristinna manna og hefðbundinna fjölgyðistrúarmanna. Hönnun og áletrun Konstantínusarboga í Róm sýna til dæmis nýja sambræðslu rómverskrar hefðar og kristni sem samræmdi ólíka hagsmuni keisarans. Á boganum eru myndir úr eldri rómverskum minnismerkjum en áletrunin um guðlega veru er vísvitandi tvíræð (Mynd 10.5).
Til að halda enn frekar upp á valdatíð sína endurreisti Konstantínus borgina Býsans (Istanbúl nútímans), nefndi hana Konstantínópel árið 330 CE og gerði hana síðar að nýrri höfuðborg heimsveldisins. Staðsetning borgarinnar á austurlandamærum heimsveldisins var hagstæð vegna nálægðar við verslunarleiðir og mörg helstu átakasvæði herferða Rómverja (Mynd 10.6).
Konstantínus ríkti til dauðadags árið 337 og arfleifð hans festist í sessi á valdatíma sona hans, sem tóku við af honum. Þeir háðu herferðir til að verja landamæri heimsveldisins, efldu kristni og settu lög gegn heiðnum siðum. Aðeins Júlíanus, bróðursonur Konstantínusar, reyndi að endurvekja heiðni um skamma hríð í rómverska stjórnkerfinu á valdatíma sínum, frá 361 til 363. Hann kom á röð umbóta, skrifaði nokkur heimspekirit og fór í herferð gegn Sasanídum. Eftir að her Júlíanusar náði til persnesku höfuðborgarinnar Ktesífón var hann hins vegar á undanhaldi þegar keisarinn særðist til bana af spjóti. Allar hugmyndir um endurreisn fjölgyðislegs heimsveldis dóu með honum. Konstantínus hafði því í reynd markað upphaf nýs tímabils kristinnar stjórnar. Eftir það voru allir valdhafar heimsveldisins yfirlýst kristnir, gegndu í reynd hlutverki yfirmanna kirkjunnar og réðu stefnu hennar.
Yfirráð rómverskrar kristni
Kristna kirkjan laðaði að sér mikinn fjölda nýrra fylgjenda á valdatíma Konstantínusar. Mílanótilskipunin, sem gefin var út árið 313, heimilaði borgurum að tilbiðja hvaða guðdóm sem þeir kusu, en henni var fyrst og fremst ætlað að koma til móts við kristna menn í ríkinu. Þeir fengu nú aftur eignir sem höfðu verið gerðar upptækar og lagaleg réttindi sín. Kristni var ekki gerð að opinberri trú, en tilskipunin batt í reynd enda á allar ofsóknir gegn fylgjendum hennar innan landamæra ríkisins sem fram fóru með samþykki stjórnvalda. Hin nýja forréttindastaða trúarinnar olli róttækum breytingum á stofnunum hennar og tengslum þeirra við keisarastjórnina.
Keisarar höfðu almennt ekki afskipti af sjálfsstjórn kirkjunnar, nema þegar kom að trúarkenningum. Þeir beittu þessu valdi einkum með því að boða til almennra kirkjuþinga, funda biskupa þar sem trúarkenningar voru ræddar. (Orðið „almennur“ í þessu samhengi er dregið af gríska orðinu oikoumene, sem merkir allan hinn byggða heim.) Á almennum kirkjuþingum komu saman biskupar frá austur- og vesturhluta Rómaveldis og tóku ákvarðanir sem ætlað var að gilda alls staðar. Þar voru álitamál um rétttrúnað kristninnar útkljáð, spurningar um guðdóm Jesú teknar fyrir og upprennandi villutrúarhreyfingar innan kirkjunnar kveðnar niður.
Árið 325 boðaði Konstantínus til fyrsta almenna kirkjuþingsins, kirkjuþingsins í Níkeu, til að útkljá spurninguna um guðlegt eðli Jesú og samband hans við Guð. Biskupunum var mest í mun að taka á kenningum aríana, fylgjenda prestsins Aríusar, sem héldu því fram að Jesús hefði verið skapaður úr engu og ætti sér því upphaf. Biskuparnir á þinginu óttuðust að þessi hugsun drægi úr guðdómi Jesú og höfnuðu kenningum aríana eftir miklar rökræður. Þeir samþykktu Níkeujátninguna, trúarjátningu sem lýsti því yfir að Jesús væri „getinn, ekki skapaður“ og af sama eðli og Guð og staðfesti þannig beinlínis guðdóm hans. Trúarlegar rökræður af þessu tagi voru áfram þungamiðja hinna fjölmörgu almennu kirkjuþinga sem síðar voru haldin og keisarar notuðu þau stundum til að ná stjórn á málefnum kirkjunnar. Þótt keisararnir teldu sig gegna hlutverki prestkonunga véfengdu biskuparnir það stundum og þá þurftu keisararnir að keppa við þá um trúarlegt vald.
Stöðug skrifræðisvæðing ríkisins gerði stjórn þess flóknari vegna þess að nú var unnt að sölsa undir sig vald á ýmsum stjórnsýslustigum. Ein leið keisaranna til að skapa jafnvægi milli valds á staðar-, héraðs- og ríkisvísu var að skrá lögin formlega í lagabálka. Árið 429 skipaði Theodosius II keisari til dæmis nefnd til að taka saman það sem síðar varð þekkt sem Theodosiusarlögbókin, eitt rit sem hafði að geyma öll lög sem gefin höfðu verið út víðs vegar um ríkið eftir 312 CE. Lögbókin var fyrsta tilraunin frá dögum lýðveldisins til að koma á samræmdu stjórnkerfi fyrir ríkið. Hún styrkti stöðu kristninnar enn frekar í rómversku samfélagi þar sem hún innihélt lög sem samræmdust kristinni trú og trúariðkun. Hún olli einnig umbreytingu á siðferðisviðmiðum samfélagsins og færði kirkjunni vald til að hafa eftirlit með siðferði, en slíkt hafði ekki tíðkast í fornöld.
Theodosiusarlögbókin endurspeglaði þá tilhneigingu keisara að reyna að leysa trúarleg álitamál með lögum og tilskipunum. Konstantínus virðist til dæmis hafa bannað dýrafórnir, mikilvægan þátt hefðbundinna rómverskra trúarbragða, þótt þær hefðu þegar verið á undanhaldi á þessum tíma. Með nokkrum keisaratilskipunum, einkum Þessaloníkutilskipuninni frá 380 sem gerði kristni samkvæmt Níkeujátningunni að ríkistrú Rómaveldis, reyndi Theodosius I að bæla niður trúardeilur utan kirkjunnar og leit á heiðingja og villutrúarmenn, þá sem aðhylltust óhefðbundnar trúarskoðanir, sem ógn við keisararíkið. Fyrsta kirkjuþingið í Konstantínópel, sem kallað var saman árið 381, staðfesti Níkeujátninguna að nýju og fjallaði um heilagan anda. Það bendir til þess að vandinn vegna fylgismanna Aríusar hafi ekki horfið að fullu. Litið var einnig á Gyðinga með tortryggni á þessum tíma en þeir vöktu þó ekki miklar áhyggjur keisarayfirvalda. Að lokum lokaði Justinianus keisari heimspekiskólum Aþenu árið 529 að beiðni kristinna íbúa borgarinnar. Niðurrif heiðinna hofa, brottnám stytta af heiðnum guðdómum og afnám hefðbundinnar trúariðkunar og prestastétta um allt ríkið voru einkennandi fyrir valdbeitingu á þessum tíma (Mynd 10.9).
Samskipti heiðingja og kristinna manna voru tvímælalaust stirð. Heiðingjar úr yfirstétt gátu þó enn átt sér starfsframa og gegnt opinberum embættum, líkt og hinir þekktu menntamenn Libanios og Symmachus. Þessir opinberu áhrifamenn töldu kristna starfsbræður sína, svo sem guðfræðinginn Gregoríos frá Nazianzos, ganga út frá sömu almennu heimspekilegu forsendum og þeir sjálfir og gátu því rökrætt trúmál við þá. Samt kom einnig til ofbeldisverka í borgum ríkisins þar sem biskupar fóru bæði með trúarlegt og pólitískt vald. Morðið á hinum áhrifamikla heiðna fræðimanni og kennara Hypatíu í Alexandríu árið 415 sýnir hvernig biskup gat beitt valdi utan laga. Kýril biskup leit á Hypatíu, sem átti víðtækt tengslanet bæði meðal kristinna manna og heiðingja, sem pólitíska ógn og tókst að æsa kristna borgarbúa til að ráðast á hana og drepa. Þannig tryggði hann eigin stöðu sem öflugur pólitískur og trúarlegur valdhafi í borginni.
Fall Rómaveldis í vestri
Theodosius I var síðasti keisarinn sem ríkti yfir sameinuðu heimsveldi. Eftir dauða hans árið 395 tóku synir hans tveir við völdum; Arcadius stjórnaði austurhluta heimsveldisins frá Konstantínópel en Honorius vesturhlutanum frá Ravenna á Norður-Ítalíu. Landfræðilegar aðstæður hvors svæðis réðu örlögum þess. Austurhlutinn þurfti að verja styttri hluta Dónár gegn erlendum innrásarmönnum og gat því dafnað með því að greiða hópunum fé gegn því að þeir réðust ekki inn á yfirráðasvæði hans. Vesturhlutinn varð fyrir ýmsum áföllum við lengri og ótryggari landamæri sín sem ollu bæði pólitískri og félagslegri upplausn. Þar þurfti einfaldlega að takast á við fleiri erlenda hópa og hin hefðbundna varnarlína Rínar og Dónár var löng og germanskir hópar fóru hvað eftir annað yfir hana á þessu tímabili. Vesturhlutinn var einnig síður borgvæddur en austurhlutinn og því var félagsleg samheldni minni sums staðar þar. Þetta gerði erlendum menningarhópum kleift að ryðja sér til rúms og umbreyta honum (Mynd 10.10).
Eftir því sem samskipti vesturhluta heimsveldisins við þessa aðkomuhópa jukust brást ríkið við þeim með ýmsum hætti. Það skilgreindi marga germanska hópa sem foederati, það er að segja hópa sem voru bundnir sáttmála er veitti þeim sjálfstjórn að hluta gegn herþjónustu í þágu Rómaveldis. Málaliðar komu því úr ýmsum ættbálkum og erlendum ríkjum sem voru í bandalagi við heimsveldið og þjónuðu við hlið Rómverja í sífellt fjölbreyttari her. Að herþjónustu lokinni gafst erlendum hermönnum kostur á að taka þátt í borgaralegu lífi Rómverja, búa á rómversku yfirráðasvæði og samlagast rómversku samfélagi. Sumir Germanir fengu einnig að setjast að á rómversku yfirráðasvæði og af því leiddi stundum friðsamleg sambúð og samvinna. Aðrir voru ekki jafn lánsamir því þeir voru teknir höndum í átökum og hnepptir í þrældóm á rómverskum heimilum. Þegar Germanir aðlöguðust rómverskum menningarheimi með ólíkum hætti röskuðu deilur metnaðarfullra aðkomumanna, sem nýlega höfðu öðlast þar sess, oft rómversku samfélagi.
Í upphafi fimmtu aldar héldu germanskir hópar inn í Gallíu og Ítalíu, sömdu við Rómverja og börðust við þá. Vandalar áttu uppruna sinn í Mið-Evrópu, umhverfis Pólland nútímans, og fóru yfir Rín árið 406. Þeir settust að í Gallíu áður en þeir voru hraktir til Spánar og stofnuðu loks konungsríki í Norður-Afríku. Stilicho var þekktur rómverskur herforingi af vandölskum uppruna og var skipaður verndari hins unga keisara Honorius. Stilicho ætlaði sér sjálfur að stjórna vesturhluta heimsveldisins; hann hafði gifst inn í keisaraættina og öðlast vinsældir vegna hersigra sinna.
Stilicho féll þó í ónáð vegna þess hvernig hann hélt á málum Vestgota. Þeir voru einn af nokkrum gotneskum hópum frá Austur-Evrópu. Samskipti Vestgota við Rómverja höfðu aukist eftir að þeir fóru yfir Dóná á fjórðu öld og loks sigruðu þeir Rómverja í orrustunni við Adrianópel árið 378. Í upphafi fimmtu aldar hafði Alaric, leiðtogi Vestgota, gert ýmsa samninga við rómversk stjórnvöld um að þjóð hans fengi að setjast að á rómversku yfirráðasvæði. Stilicho hvatti rómverska öldungaráðið til að virða samningana og greiða Alaric fé gegn því að hann héldi friðinn. Öldungaráðið gerði það þótt það kysi fremur hernaðarlausn gegn Vestgotum. Þegar ástandið fór versnandi var Stilicho kennt um óhagstæð málalok og sífellt stirðara samband hans við öldungaráðið leiddi að lokum til aftöku hans. Alaric réðst þá inn í Ítalíu og rændi Róm í þrjá daga árið 410. Ránið á Róm hefur verið talið lykilatburður í hnignun heimsveldisins. Það olli litlu efnislegu tjóni en ræningjarnir höfðu mikið af auðæfum borgarinnar á brott með sér og orðspor hinnar gömlu og tignarlegu borgar beið enn frekari hnekki. Skömmu síðar lést Alaric og Vestgotar settust að lokum að í Gallíu sem foederati Rómaveldis.
Margir fólksflutningar germanskra þjóða á þessu tímabili stöfuðu af ásókn Húna. Húnar voru hirðingjahópur upprunninn á Evrasíusteppunni og héldu vestur frá Mið-Asíu í átt til Evrópu um 450. Þegar þeir náðu jaðri Evrópu lögðu þeir undir sig landamærasvæði Rómaveldis og hertóku þau. Þannig neyddu þeir hópa sem þar voru fyrir til að hörfa innar í álfuna. Þessir fólksflutningar hröktu germanska hópa og aðra að lokum inn á rómverskt yfirráðasvæði. Atilla stýrði Húnum og öðlaðist meðal Rómverja orðspor fyrir miskunnarleysi þegar hann rændi víða um Evrópu. Atilla réð yfir víðáttumiklu veldi og lagði undir sig og innlimaði ýmsar þjóðir þegar Húnar héldu vestur á bóginn. Húnaveldið náði allt til Gallíu en hrundi að lokum eftir dauða Atilla árið 454.
Aðrir farandhópar settust að í Gallíu á þessu tímabili, þar á meðal Frankar. Frankar höfðu eitt sinn verið bandamenn Rómaveldis en konungsríki þeirra rak Rómverja að lokum á brott og réð yfir svæðinu í einni eða annarri mynd fram á 9. öld. Rómverskar hersveitir voru sömuleiðis hraktar frá Bretlandi í síðasta sinn þegar germanskar þjóðir, þar á meðal Englar og Saxar, réðust inn í landið. Þær komu frá Suður-Danmörku og Norður-Þýskalandi nútímans og hertóku Suður-Bretland seint á 5. öld. Upphaflega voru þetta tveir aðskildir hópar en oftar eru þeir nefndir Engilsaxar. Það heiti var tekið upp á 8. öld til að greina þá frá germönskum hópum með svipuð heiti á meginlandi Evrópu.