10.2 Býsanska ríkið og Persía
10.2 Býsanska ríkið og Persía
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Á síðfornöld náðu tvö mikil heimsveldi, sem kepptu hvort við annað, hápunkti sínum. Rómaveldi þróaðist yfir í Býsanska ríkið, en menning þess sótti bæði í rómverska fortíð sína og kristinn samtíma. Þessi tvíþætta arfleifð birtist í stjórnartíð Justinianusar keisara, sem leitaðist við að endurheimta hið forna heimsveldi. Á sama tíma reis Sasanídaveldið í austri með sína eigin þróttmiklu menningu og keppti við Býsansmenn um yfirráð. Þessar aðstæður bjuggu í haginn fyrir tilkomu smærri ríkja sem ollu engu að síður verulegu umróti á næsta tímabili.
Róm á síðfornöld
Sagnfræðingar hafa afmarkað tímabilið frá um 150 til 750 CE sem síðfornöld og líta á það sem tímabil róttækra umbreytinga við Miðjarðarhafið fremur en eingöngu hnignunar og falls Rómar. Tilfærsla þungamiðju menningarlífsins til austanverðs Miðjarðarhafs, uppgangur kristni og nýir stjórnarhættir Rómverja sýna meðal annars hvernig fólk á þessu tímabili taldi sig frábrugðið fólki fornaldar.
Rómverska ríkið starfaði þó áfram, að minnsta kosti í austri, og margir litu enn á sig sem hluta af hinu klassíska skipulagi Miðjarðarhafsheimsins. Síðara Rómaveldi var að mörgu leyti framhald fyrra tímabils og svipuð mynstur stjórnsýslu, menningar og jafnvel trúarbragða héldu þar áfram. Samspil þess sem hélst óbreytt frá fornöld og þess sem var gjörólíkt henni gerir síðfornöld að einstöku sögulegu tímabili.
Undir lok fimmtu aldar og í upphafi þeirrar sjöttu urðu djúpstæðar breytingar á menningu ríkisins eftir því sem áhrif kristni jukust. Samhliða samþjöppun keisaravaldsins óx skrifræði ríkisins hratt. Auðugar stéttir gátu nýtt kerfið til að ná undirtökum í stjórnsýslunni á kostnað hinna fátæku. Sérstaklega miklar breytingar höfðu orðið á stétt rómverskra öldungaráðsmanna. Á fyrri öldum hafði öldungaráðið gegnt mikilvægu stjórnsýsluhlutverki fyrir ríkið allt, en nú starfaði það að mestu sem eins konar „borgarráð“ aðalsmanna í sjálfri Rómaborg. Það tók fáar mikilvægar ákvarðanir umfram stjórn borgarinnar og margir fulltrúar þess kusu jafnvel að mæta ekki. Borgir héldu áfram að vaxa sums staðar þrátt fyrir ýmis áföll vegna stríðsátaka á austurlandamærunum, en almenningsrými í sumum borgum létu á sjá. Kristna kirkjan dafnaði hins vegar sem félagslegt og efnahagslegt afl í borgum við austanvert Miðjarðarhaf og áfram var unnið að byggingu klaustra og kirkna undir umsjón biskupa.
Í list og byggingarlist urðu sambærilegar breytingar. Nýbyggingar víða um ríkið voru að miklu leyti kirkjur og margar þeirra voru reistar úr efni sem bjargað var úr heiðnum hofum sem höfðu verið tekin niður. Kirkjur fylgdu yfirleitt grunnmynd rómverskrar basilíku, með miðskipi (gangi) og kórskál (lítilli kapellu) við annan enda byggingarinnar. Listin fékk einnig kristið yfirbragð og helgimyndir sýndu heilagt fólk eða helga staði. Málverk, mósaíkverk og síðar steindir gluggar voru hjálpartæki við tilbeiðslu og jafnframt leið til að fræða fólk, sem flest var ólæst, um þær frásagnir Biblíunnar sem voru kjarni trúar þess. Mósaíkverk, eitt af einkennum rómverskrar listar, urðu flóknari á þessu tímabili og listamenn gátu leikið sér með ljós og liti í verkum sínum (Mynd 10.11). Á svipaðan hátt hafði hin klassíska fortíð áhrif á bókmenntir síðfornaldar, enda héldu höfundar áfram að skrifa sagnarit og verk í bókmenntagreinum sem höfðu verið áberandi fyrr á tímum. Bókmenntir þessa tímabils endurspegluðu þó einnig kristinn samtíma, því guðfræðileg umræða var þar fyrirferðarmest.
Þessar menningarlegu og samfélagslegu tilhneigingar voru áberandi í stjórnartíð Justinianusar I, sem var keisari Austur-Rómaveldis frá 527 til 565. Justinianus var trúaður kristinn maður og lét trúrækni sína í ljós með því að semja lög sem fjölluðu sérstaklega um trúmál. Hann sýndi trúardeilum og guðfræði sérstakan áhuga og gaf út nokkur guðfræðirit á stjórnartíð sinni. Auk þess fjármagnaði hann byggingu fjölda kirkna í Konstantínópel. Glæsilegust þeirra var án efa Hagia Sophia, eða Kirkja hinnar heilögu visku. Kirkjan stóð við hlið keisarahallarinnar og skeiðvallarins (leikvangs fyrir hesta- og stríðsvagnakappreiðar) og var einn af miðpunktum borgarlífsins þar sem keisarinn gat gegnt embættisskyldum sínum (Mynd 10.12).
Justinianus lagði einnig áherslu á að viðhalda tengslum ríkisins við fortíð sína. Til að varðveita lög ríkisins réðist hann í ýmsar lagabætur. Lögbók Justinianusar var ætlað að safna saman lögum sem höfðu verið sett frá upphafi annarrar aldar. Ólíkt Theodosiusarlögbókinni samræmdi Lögbók Justinianusar þó keisaratilskipanir með því að leysa úr ósamræmi þeirra á milli. Þótt lög væru í auknum mæli gefin út á grísku á þessum tíma varðveitti Lögbók Justinianusar einnig eldri lög á frummáli þeirra, latínu. Gríska var því ríkjandi talmál í ríkinu, en latína var áfram tungumál löggjafar og hluti af menntun yfirstéttanna. Hún var einnig leið til að tengja ríkið við fortíð sína. Þótt notkun tungumálsins færi hægt og rólega minnkandi var góð latínukunnátta enn stöðutákn meðal auðugrar menntastéttar. Auk þess að taka saman keisaratilskipanir vann Justinianus að öðrum lagaverkefnum þar sem rituðum álitsgerðum lögspekinga, sérfræðinga í lögum Rómaveldis, var safnað.
Justinianus hafði einnig áform um að endurheimta vesturhlutann. Þótt Býsanska ríkið beindi nú sjónum sínum að austanverðu Miðjarðarhafi var honum kappsmál að ná aftur Ítalíu, fyrri miðpunkti ríkisins. Eftir að hafa náð Karþagó í Norður-Afríku úr höndum Vandala hugðist keisarinn ráðast inn á Ítalíu, sem þá var undir stjórn Austgota. Hann sendi Belisaríus, traustan herforingja sinn, til Ítalíu og þrátt fyrir tiltölulega fámennt lið hertók Belisaríus Róm árið 536. Honum varð ágengt við að endurheimta borgir Ítalíu, þar á meðal Mílanó og Ravenna, og hélt herför sinni áfram til 540 þegar hann var kallaður aftur austur til að stýra hernum gegn Persum. Justinianus lauk hertöku Ítalíu á sjötta áratug sjöttu aldar og náði einnig nokkrum árangri gegn Vestgotum í suðurhluta Spánar (Mynd 10.13).
Frá Persíu Parþa til Persíu Sasanída
Eftir að Alexander mikli lagði Persa undir sig á fjórðu öld BCE og ríki hans liðaðist í sundur réð Seleukídaættin yfir stórum hluta austurhluta ríkis hans. Á þriðju öld BCE lenti ættbálkur við austurströnd Kaspíahafs í átökum við Seleukída og jók völd sín á svæðinu næstu tvær aldir. Parþar, eins og þeir urðu kallaðir, lutu konungi en stjórnsýsla þeirra var dreifstýrð og byggðist á neti hálfsjálfstæðra héraða, svonefndra satrapía, sem mynduðu stjórnsýsluumdæmi ríkisins. Þeir ráku víðfeðmt verslunarnet, héldu við vegunum sem lagðir höfðu verið á tímum Seleukída og komu á fót siglingaleiðum um Kaspíahaf. Með öflugu riddaraliði sínu sigruðu Parþar Rómverja ítrekað. Á annarri öld CE höfðu Rómverjar þó lagt undir sig stóran hluta landsvæða Parþa, þar á meðal hin frjósömu lönd Mesópótamíu sem Trajanus keisari hafði unnið.
Þessi umbrot urðu Parþum hvati til að stofna nýtt heimsveldi árið 224. Ardashir var fyrsti konungur Sasanída, en heitið var dregið af ættarnafni valdhafans, Sasan. Sasanídar áttu alla tíð í sífelldum átökum við Rómverja og aðra hópa í tilraunum sínum til að verja landamæri ríkisins. Meðal markverðra atburða voru þegar Shapur I tók Valeríanus Rómarkeisara til fanga árið 260 og þegar Shapur II víggirti vestur- og austurlandamærin á fjórðu öld gegn ásókn, einkum af hálfu hirðingjahópa á borð við Húna. Á fimmtu öld höfðu prestar að mestu tekið við stjórnsýslu ríkisins eftir valdatíð nokkurra veikra konunga.
Valdhafi Sasanída bar titilinn „konungur konunganna“ og stýrði miðstýrðu ríki þar sem embættismenn héraðanna heyrðu beint undir hann. Sasanídar réðu yfir landsvæði hins forna Persaveldis, þar á meðal því svæði þar sem Íran er nú. Ríkið náði þó út fyrir þetta svæði, frá Georgíu nútímans í vestri að Indusfljóti í austri (Mynd 10.14). Þar voru bæði mjög þéttbýl svæði og ýmsir hirðingjaættbálkar, einkum á Íranshásléttunni. Sasanídar gátu nýtt sér legu sína milli Rómaveldis og Kína til að greiða fyrir viðskiptum. Verslunarnet ríkisins náði langt út fyrir landamæri þess og silkivegirnir færðu Sasanídum mestan ávinning, því þessar landleiðir tengdu ríkið við fjölmarga viðskiptaaðila víða um svæðið.
Vegna gríðarlegrar stærðar ríkisins var þar mikil fjölbreytni í tungumálum og menningu. Samskipti við Býsansmenn settu svip sinn á vesturhlutann, en áletranir í austri bera vott um fjölbreytni tungumála og menningar. Gríska var til dæmis áfram notuð sem arfleifð frá ríki Alexanders mikla og baktríska var írönsk tunga töluð á því svæði þar sem Afganistan er nú. Í borgum um allt ríkið ríkti stigskipt stéttaskipan. Efst var menntuð prestastétt, þar á eftir komu hermenn, bændur og handverksmenn og loks þrælkað fólk.
Réttarstaða kvenna var mjög bágborin líkt og í rómverska og býsanska heiminum og mörg lög takmörkuðu hegðun þeirra. Konur gátu þó erft eignir frá fjölskyldu sinni og stundað viðskipti í smáum stíl. Refsingar voru notaðar til að hafa stjórn á samfélagi Sasanída og tengdust oft því sem ríkistrúin taldi til synda. Vitað er um sifjaspell og jafnvel hjónabönd náinna ættingja, einkum innan trúarlegrar yfirstéttar, þótt lýsingar á sifjaspellum sem almennu fyrirbæri kunni að hafa verið tilraun síðari valdhafa til að gera lítið úr Sasanídum. Konur höfðu engin tækifæri til að taka þátt í stjórnmálum Sasanída, að einni undantekningu: Boran drottning komst um skamma hríð til valda rétt fyrir fall Sasanídaríkisins á sjöundu öld. Hún var dóttir fyrri valdhafans Khosrow II og var hyllt sem stjórnandi þrátt fyrir að vera kona vegna tengsla sinna við Khosrow, ekki vegna eigin hæfni eða þess að hún væri kona. Hún reyndi að koma á góðum samskiptum við Býsansmenn og skapa stöðugleika í Sasanídaríkinu en henni varð ekki ágengt áður en eigin þegnar myrtu hana. Það sýnir óstöðugleikann sem fylgdi ósigri Sasanída í stríðinu.
Ardashir, fyrsti konungurinn, gerði Zaraþústratrú, trúarbrögð Persa til forna, að ríkistrú og notaði trúariðkun til að efla hollustu við stjórnvöld og konungsættina. Zaraþústratrú boðar algildan sannleika og hefur bæði eingyðisleg og tvíhyggjuleg einkenni. Helgisiðir hennar og trúarkenningar byggjast á kenningum spámannsins Zóroasters, sem var uppi einhvern tíma á fyrsta árþúsundi BCE. Fylgjendur trúarinnar leggja í daglegu lífi áherslu á að vinna góð verk, hugsa gott og stunda hreinsunarathafnir til undirbúnings dómi sínum og upprisu eftir dauðann. Eldur og vatn eru áberandi tákn í tilbeiðslu Zaraþústrarsinna á skaparguðinum Ahura Mazda. Trúin gerir einnig ráð fyrir sífelldri baráttu hinna andstæðu afla góðs og ills. Samkvæmt kenningum Zaraþústratrúar lýkur þeirri baráttu að lokum með óhjákvæmilegum sigri hins góða.
Konungar Sasanída tóku mikinn þátt í trúmálum ríkisins, mótuðu trúarstefnu og héldu við eldhofum víðs vegar um ríkið. Meðal íbúanna voru þó einnig gyðingar og kristnir menn sem gátu sætt ámælum fyrir að sýna ríkistrúnni ekki hollustu. Stjórnvöld Sasanída töldu erfitt að hafa stjórn á íbúum vesturhluta ríkisins í trúarefnum. Ef til vill voru þeir taldir sérstaklega móttækilegir fyrir áhrifum Býsansmanna vegna þess að býsanskir valdhafar kröfðust yfirráða yfir öllum kristnum mönnum, einnig þeim sem bjuggu utan landamæra ríkis þeirra.
Síðustu stórveldi fornaldar
Á sjöttu og sjöundu öld stóð lengsta samfellda átakaskeið Býsansmanna og Sasanída. Þótt friður ríkti stundum og jafnvel bandalag væri gert einkenndust samskipti veldanna tveggja að mestu af hernaðarátökum. Khosrow I var sérlega fær herforingi og kom í veg fyrir nokkrar innrásir hirðingjaþjóða í Sasanídaveldið. Hann samdi einnig um frið við Býsansmenn árið 532. Friðurinn entist þó ekki og Khosrow hélt vestur á býsanskt landsvæði meðan Justinianus var önnum kafinn við að endurheimta Ítalíu. Í þessu langa stríði frá 541 til 557 náðu Sasanídar á sitt vald ýmsum svæðum sem Býsansmenn höfðu ráðið yfir, þar á meðal Armeníu og Sýrlandi. Vopnahlé var samið árið 557 en því lauk árið 565 við dauða Justinianusar og þá hófust átök á ný.
Khosrow II var síðasti konungur Sasanída sem háði langvinnt stríð við Býsansmenn. Í fyrstu átti hann vinsamleg samskipti við þá, enda hafði hann endurheimt hásæti sitt úr höndum keppinautar með hjálp Máritíusar, keisara Býsanska ríkisins. Þegar Máritíus var myrtur notaði Khosrow atburðinn þó sem átyllu til að ráðast inn á býsanskt landsvæði árið 602. Sasanídar hernámu Armeníu og Sýrland á ný, færðu síðan út kvíarnar til Palestínu og Egyptalands og voru jafnvel komnir til Líbíu árið 619. Býsansmenn svöruðu árásinni með góðum árangri og endurheimtu öll töpuð landsvæði sín. Í kjölfarið var Khosrow II steypt af stóli árið 628.
Þrátt fyrir fjandskapinn áttu Sasanídar og Býsansmenn ýmsa hirðsiði sameiginlega og skiptust á menningarlegum áhrifum. Fulltrúar hvors ríkis voru við hirð hins og þau áttu nær stöðug samskipti með sendinefndum, jafnvel á átakatímum. Hirðsiðirnir fólust meðal annars í gjafaskiptum, skrúðgöngum og leikum. Báðir menningarheimarnir beittu einnig svipuðum aðferðum til að sýna vald sitt með táknrænum hætti: Þeir gerðu höfuðborgir sínar, Konstantínópel og Ktesifon, að valdamiðstöðvum, vísuðu til fyrri dýrðar heimsveldis síns og sköpuðu list til að undirstrika lögmæti sitt. Hvort ríki viðurkenndi lögmæti hins sem keppinautaríkis, jafnvel þótt bæði kepptust um heimsyfirráð.
Á þessu tímabili, þegar svo virtist sem heimsveldin tvö ættu í eilífu stríði, beittu þau bæði smærri ríkjum fyrir sig í átökum. Þrátt fyrir trúarlegan ágreining við Sasanída leituðu kristnir Armenar oft aðstoðar þeirra og Býsansmenn gátu att ólíkum hirðingjahópum hverjum gegn öðrum. Smám saman drógust yfirráðasvæði stórveldanna tveggja saman. Ríkin á jaðarsvæðum þeirra gegndu mikilvægu hlutverki.