1010 Heimsveldi trúarbragðanna
10.4 Jaðrar heimsveldisins
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Á silkivegunum sem tengdu Evrópu og Asíu á síðfornöld gegndu nokkur smáríki mikilvægu milligönguhlutverki fyrir vörur og fólk sem barst inn í heim Miðjarðarhafsins. Þau voru jafnframt viðskiptafélagar, hernaðarandstæðingar og bandamenn stórveldanna tveggja, Býsanska ríkisins og Sasanídaveldisins. Kúsanveldið var mikilvægur hlekkur á verslunarleiðinni sem tengdi Miðjarðarhafið og Austur-Asíu, en þjóðernisleg og trúarleg fjölbreytni íbúanna skiptir einnig máli þegar meta á hlutverk veldisins á síðfornöld. Palmýra var mikilvægur viðskiptaaðili í heimi Miðjarðarhafsins, en stjórn Zenóbíu drottningar sýnir hve skjótt borgríki gat nýtt sér landfræðilega legu sína og ólgusamt stjórnmálaástand til að stækka yfirráðasvæði sitt. Að lokum skapaði fjölbreytileiki samfélagshópa á Arabíuskaga forsendur fyrir uppgangi íslams á næsta tímabili. Þjóðirnar sem fjallað er um í þessum hluta sýna hve flókinn hinn víðari heimur síðfornaldar var. Þær mynduðu tengsl langt út fyrir landamæri sín og samfélög þeirra náðu oft yfir mörg landsvæði og höfðu menningarlega fjölbreytta íbúa.
Kúsanveldið
Kúsanveldið var í norðvesturhluta Indlands og blómstraði frá annarri öld BCE til þriðju aldar CE. Veldið varð upphaflega til þegar Yuezhi-fólkið sameinaði nokkra hirðingjaættbálka í eitt ríki. Ríkið var síðar nefnt Kúsan eftir ríkjandi konungsætt og tók smám saman landsvæði af austurhluta Parþaveldis. Einhvern tíma á fyrstu öld BCE héldu Kúsanar suður á bóginn og komu á fót tveimur höfuðborgum, Kapisa og Pushklavati, nærri borgunum Kabúl og Peshawar í dag. Undir stjórn Kanishka keisara, sem réð yfir veldinu um miðja aðra öld CE (nákvæm ártöl eru óviss), náði Kúsanveldið mestri útbreiðslu og menningarlegum áhrifum. Kanishka fór í herleiðangra og færði yfirráð Kúsanveldisins inn í miðhluta Kína og norðurhluta Indlands. Að lokum náði veldið yfir hluta Pakistan, Afganistan og Úsbekistan auk norðurhluta Indlands (Mynd 10.18).
Gandhara-héraðið í Kúsanveldi lá á flatlendi í dal þar sem nokkur fljót runnu saman. Þar blómstraði sérlega öflug menning og áhrif hennar náðu handan Indusfljóts til annarra hluta Kúsanveldisins. Íbúar Gandhara mótuðu einstakan liststíl sem bar grísk-rómversk einkenni en beindist að búddískum viðfangsefnum. Fjölbreyttur uppruni íbúanna endurspeglaði sama samruna menningarheima. Vegna margvíslegra landvinninga fyrir tíma Kúsanveldisins töldu íbúar Gandhara sig eiga ættir að rekja til makedónískra Grikkja á tímum Alexanders, Parþa og indverskra þjóða.
Kúsanveldið gegndi lykilhlutverki á silkivegunum og var tengiliður milli Kína og Rómaveldis í viðskiptum. Tengsl þess við Róm sjást bæði á rómverskum myntum sem fundist hafa á landsvæði Kúsanveldisins og í rituðum heimildum um sendinefndir sem Kúsanar sendu til rómverskra keisara. Aftur á móti bárust Rómverjum ýmsar munaðarvörur frá Asíu um Kúsanveldið, þar á meðal skartgripir, loðfeldir og silki. Auk þess gætti Kúsanveldið fjallaskarðs sem tengdi ríkið við miðhluta Kína og auðveldaði fólki og vörum að komast inn á svæðið. Verslunar- og menningartengsl þess í Kína náðu allt til Mongólíu. Indusdalurinn veitti ríkinu leið að hafinu í suðri og gerði því kleift að tengja saman verslunarleiðir á sjó og landi. Munir frá Kúsanveldi hafa fundist allt frá Skandinavíu til Eþíópíu.
Trúarbrögð íbúa svæðisins voru sömuleiðis fjölbreytt; þar voru meðal annars iðkendur búddisma og Zaraþústratrúar. Umburðarlyndi gagnvart ólíkum trúarbrögðum einkenndi Kúsanveldið og ráðamönnum þess kann að hafa þótt nauðsynlegt að veita ýmsum trúarbrögðum brautargengi til að vinna fólk á sitt band sem nýlega hafði orðið hluti af veldinu. Á sumum myntum ráðamanna Kúsanveldisins sést til dæmis eldsaltari sem svipar mjög til myndmáls Zaraþústratrúar. Búddismi virðist þó hafa skipt ráðamenn Kúsanveldisins miklu máli og þeir sýndu honum sérstaka velvild. Kanishka keisari greip til dæmis til ýmissa aðgerða til að efla búddisma. Hann gerði búddísk rit aðgengilegri og lét þýða mörg þeirra á önnur innlend tungumál, svo sem sanskrít. Um 100 CE boðaði hann til fjórða búddistaþingsins í Kasmír. Þingið ákvað að viðurkenna tvær greinar búddisma, Mahayana og Hinayana, og tók saman Sarvastivadin Abhidharma-ritin, kerfisbundna framsetningu búddískra kenninga. Kanishka stuðlaði einnig að listsköpun í Kúsanveldi. Fyrstu myndirnar af Búdda í mannsmynd birtust í list Kúsanveldisins, hugsanlega sem frekari tilraun til að sætta ólík trúarviðhorf (Mynd 10.19).
Fjallaskarðið sem tengdi Kúsanveldið og Kína gerði búddamunkum einnig kleift að boða trú sína í Kína á annarri öld. Helsta dæmið um þessa útbreiðslu trúarinnar var starf Kúsanmunksins Lokaksema, sem ferðaðist til Kína einhvern tíma á níunda áratug annarrar aldar. Lokaksema var búddískur fræðimaður frá Gandhara og dvaldi við hirð Han-ættarinnar í Kína, þar sem hann þýddi Mahayana-búddísk rit ásamt nemendum sínum. Þegar þessar sútrur, sem eru sérstök grein búddískra helgirita, voru orðnar tiltækar á kínversku gátu þær náð til fleiri lesenda. Tengsl Kúsanveldisins stuðluðu þannig að útbreiðslu búddisma, bæði með markvissri boðun og með eðlilegum samskiptum fólks, enda hefur nærvera búddista á víðfeðmum verslunarleiðum svæðisins vafalaust stuðlað að útbreiðslu trúarinnar.
Eftir dauða Vasudeva I keisara snemma á þriðju öld skiptist Kúsanveldið í austur- og vesturhluta sem stjórnað var sitt í hvoru lagi. Vesturhluti veldisins, með miðstöð í Afganistan nútímans, komst undir stjórn Sasanída árið 248. Þeir settu trygga höfðingja, sem nú eru nefndir Indó-Sasanídar, í stað ríkjandi konungsættar. Konungsríki Indó-Sasanída fengu sjálfstjórn að hluta og stjórnuðu sér því sjálf um tíma en greiddu jafnframt Sasanídum skatt. Starfsemi búddískra klaustra og listsköpun virðast hafa haldið áfram þrátt fyrir stjórnmálabreytingar þessa tímabils.
Guptaveldið herjaði á austurhluta Kúsanveldisins, sem hafði miðstöð sína í Punjab-héraði í norðurhluta Indlands nútímans, og um 375 var hann innlimaður í Guptaveldið. Heftalítar (Hvítu Húnarnir) lögðu loks undir sig síðustu leifar Kúsanveldisins á fimmtu öld.
Palmýra sem keppinautur Rómaveldis
Palmýra, sem lá í sunnanverðum miðhluta Sýrlands, varð áhrifameiri á þriðju öld BCE vegna nálægðar við nýlagðan austur-vesturveg. Borgin tengdist þannig víðtæku viðskiptaneti milli rómverska ríkisins og austursins, bæði um silkivegina og Persaflóa. Með því að miðla vörum til rómverska ríkisins vakti borgin sérstaka athygli Rómverja á fyrstu öld BCE. Þótt heimildir bendi til þess að rómverskir embættismenn og hermenn hafi verið í borginni á þessum tíma var stjórn Palmýru áfram hálfsjálfstæð allt tímabilið.
Palmýra varð hluti af rómverska héraðinu Sýrlandi á fyrstu öld CE og fékk að lokum stöðu rómverskrar nýlendu. Sú staða þýddi að íbúar hennar voru rómverskir borgarar og að rómversk menning setti, að minnsta kosti á yfirborðinu, svip sinn á opinbert líf. Borgin naut áfram hylli keisaranna og nokkrir rómverskir keisarar heimsóttu hana. Palmýra var prýdd nokkrum merkum minnisvörðum og mannvirkjum. Þar á meðal voru súlnagöngin miklu, aðalgata borgarinnar, og frægt hof tileinkað guðinum Baal. Nokkrar ólíkar siðmenningar í Mesópótamíu tilbáðu Baal, sem talinn var æðsti guð veðurs og frjósemi.
Keisarinn Trajanus innlimaði Nabatíuríkið, þar sem semísk þjóð frá norðanverðum Arabíuskaga bjó, í Rómaveldi árið 106 CE. Við innlimunina virðist viðskiptanet Nabatíumanna hafa liðast í sundur og kom það Palmýrumönnum mjög til góða, enda þurftu þeir ekki lengur að keppa við Nabatíumenn. Vaxandi máttur Parþaveldis á þessum tíma varð þó til þess að lokað var fyrir sumar viðskiptaleiðir til austurs. Til að bregðast við slíkum ógnum við viðskiptanet Palmýru treysti borgin bandalag sitt við Rómaveldi. Árið 267 var leiðtogi Palmýru, Septimius Odaenathus, myrtur þegar hann barðist gegn Parþum sem bandamaður Rómaveldis. Ekkja hans, Zenóbía, tók við sem ríkisstýra Palmýruríkisins og lýsti sig keisaraynju.
Árið 269 sleit Zenóbía tengslum við rómverska ríkið og færði út landamæri ríkis síns; fyrst lagði hún undir sig Anatólíu og síðan Egyptaland. Vegna óreiðunnar í kreppu þriðju aldar, þegar heimsveldi Rómverja klofnaði um skeið í þrjú aðskilin ríki, höfðu þeir skilið þessi svæði eftir nær varnarlaus. Palmýra naut mikils góðs af þessu og tengdist nú víðfeðmum viðskiptanetum um Rauðahaf. Sjálfstæði ríkis hennar varð þó skammvinnt því rómverski keisarinn Árelíanus lagði Palmýru undir sig árið 272 og tók Zenóbíu til fanga. Heimildum ber ekki saman um endanleg örlög hennar, en þekkt frásögn segir að hún hafi verið leidd um Róm í gullkeðjum til marks um auðinn sem hún hafði safnað sem leiðtogi þessa blómlega ríkis (Mynd 10.20).
Eftir handtöku Zenóbíu dvínuðu áhrif Palmýru á svæðinu. Borgin var áfram undir stjórn Rómverja, enda hafði Árelíanus skilið þar eftir varðsveit og hermenn hennar mynduðu stóran hluta borgarbúa. Seint á þriðju öld var austurlandamærum heimsveldisins endurskipað og breytt skipan virkja og vega dró úr möguleikum Palmýru til að taka þátt í viðskiptum. Sumir keisarar sýndu borginni þó nokkurn áhuga; Díókletíanus lét reisa almenningsbaðhús og Jústiníanus er sagður hafa látið endurbyggja borgarmúrana. Kristnum íbúum Palmýru virðist einnig hafa fjölgað á þessu tímabili. Fyrsta kirkjan þar er frá fjórðu öld og kristnir menn yfirtóku Baalshofið á fimmtu öld. Þrátt fyrir áframhaldandi búsetu hafði Palmýra nú minni áhrif á svæðinu og nálæga borgin Nisibis varð helsta verslunarmiðstöð svæðisins.
Arabísku ættbálkarnir
Hirðingjaættbálkar eiga sér langa sögu á Arabíuskaga. Frá því að minnsta kosti snemma á fyrsta árþúsundi BCE komust þeir af í þessu fremur hrjóstruga umhverfi með kvikfjárrækt og héldu meðal annars sauðfé og geitur til mjólkur- og ullarframleiðslu og annarra nytja. Þeir nefnast bedúínar, af arabíska orðinu badawī, sem merkir „eyðimerkurbúar“, og hirðingjalíf þeirra var mikilvægur þáttur í arabískri sjálfsmynd. Ættbálkar bedúína skiptust í ættflokka og samfélagsskipan þeirra var feðraveldisskipuð, þannig að karlmenn réðu, og bæði ættir og arfur voru rakin í föðurlegg. Vegna fjölskyldutengslanna voru ættbálkarnir samheldnir hópar sem voru tortryggnir í garð utanaðkomandi og lentu stundum í vopnuðum átökum við aðra ættbálka (Mynd 10.21).
Þegar hernaðarátök höfðu leitt arabaættbálka inn í austurhluta Rómaveldis á fyrstu öld BCE leyfðu Rómverjar höfðingjum þeirra að fara með sjálfstjórn, hvort sem ættbálkarnir bjuggu í föstum byggðum eða tilheyrðu hirðingjahópum bedúína. Á annarri öld CE var Rómaveldi þó farið að leggja undir sig norðurhluta Arabíuskaga, eins og sést af undirokun Nabatíumanna og því að Trajanus keisari stofnaði héraðið Arabíu. Rómverjum varð þó aldrei verulega ágengt á svæðinu; þeir hernámu aðeins norðvesturjaðar Arabíuskaga og það í tiltölulega skamman tíma. Arabískir ættbálkar héldu þess í stað áfram að valda Rómaveldi vandræðum við landamærin þegar þeir fluttust að útjaðri Sýrlands á þriðju öld.
Arabarnir voru skjólstæðingar Sasanída, eins konar bandamenn, einkum á fimmtu og sjöttu öld, og jafnframt foederati Býsanska ríkisins í langvarandi átökum þess við Sasanída. Ríki Lakhmída í norðanverðri Arabíu stóð til dæmis í mestum blóma á þessu tímabili. Sem bandamaður Sasanídaveldisins beitti ríki Lakhmída hernaðarmætti sínum til að ráða yfir ættbálkum í norðanverðri Arabíu. Persneski Sasanídakonungurinn Khosrow I átti auk þess samstarf við Lakhmída um landvinninga í Jemen á sjöttu öld. Á svipaðan hátt var ríki Ghassanída í bandalagi við Býsansmenn og myndaði stuðpúða milli Býsanska ríkisins og Sasanída. Ghassanídar áttu oft í átökum við Lakhmída, sem þeir sigruðu árið 554, og náðu að lokum höfuðborg þeirra (Al-Hirah) á sitt vald árið 578.
Þar sem nokkrir arabískir hópar bjuggu á svæðinu var menning þeirra fyrir tilkomu íslams fjölbreytt og margþætt. Talið er að Ghassanídar, sem voru orðnir mest áberandi hópurinn undir lok sjöttu aldar, hafi stuðlað að myndun nokkuð samstæðrar arabískrar sjálfsmyndar. Hún náði meðal annars til ættartengdra samfélagshátta, vaxtar menningarhefða á borð við ljóðlist og notkunar tungumála sem síðar þróuðust í arabísku. Ghassanídar bjuggu hugsanlega þegar föstu búi á þessum tíma; þeir reistu stórbrotin mannvirki í þéttbýliskjörnum sínum og stjórnuðu fjölbreyttu arabísku samfélagi.
Trúarlíf á Arabíuskaga var fjölbreytt. Á skaganum bjó fólk sem aðhylltist kristni, gyðingdóm, Zaraþústratrú og fjölgyðistrú. Hefðbundnar hugmyndir fjölgyðistrúar tóku meðal annars til andatrúar, þeirrar hugmyndar að náttúrufyrirbæri á borð við plöntur, dýr og ár búi yfir anda. Fjölgyðistrúarmenn á Arabíuskaga tilbáðu skurðgoð og tótem, efnislegar birtingarmyndir guðlegra anda. Kaaba-helgidómurinn í Mekka geymdi ýmis trúarleg skurðgoð. Hann var pílagrímsstaður á þessu tímabili og kann þannig að hafa lagt grunn að íslömskum pílagrímsferðum á næstu öldum. Gyðingar úr dreifðum samfélögum höfðu tekið að flytjast til Arabíuskaga á fyrstu öld CE. Fólk sem tók gyðingatrú á svæðinu og áhrif Himyar urðu til þess að þar myndaðist fjölmennt samfélag gyðinga. Á síðfornöld hafði kristni einnig náð fótfestu, einkum í norðri, þar sem áhrif Býsanska ríkisins og starf trúboða stuðluðu að fjölgun kristinna íbúa.
Ljóðagerð var veigamikill þáttur menningar fyrir tilkomu íslams og hluti af munnlegri hefð sem miðlaði ljóðum milli kynslóða. Flytjendur lærðu oft löng ljóð utan að til að fara með þau fyrir almenna áheyrendur og í einkasamkvæmum. Þessi verk tjá sjálfsmynd ættbálka því efni þeirra fjallar oft um lífshætti hirðingja og lýsir náttúrunni. Samhliða þessari munnlegu hefð var á síðfornöld í auknum mæli farið að skrá bókmenntir frá tímanum fyrir tilkomu íslams og notkun arabísks leturs færðist í vöxt á sjöttu öld. Papýrusskjöl sem varðveist hafa frá borgum á borð við Petru sýna arabískt letur ásamt grísku og latnesku letri og bera vitni um fjölbreytileika svæðisins og umbreytingarskeið þess.