10.3 Konungsríkin Aksum og Himyar
10.3 Konungsríkin Aksum og Himyar
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Handan landamæra Býsanska ríkisins og Sasanídaveldisins blómstruðu nokkur smærri ríki. Þau mynduðu menningartengsl við stórveldin en tóku jafnframt þátt í langviðskiptum við Asíu. Tvö konungsríki, Aksum í norðausturhluta Afríku og Himyar á sunnanverðum Arabíuskaga, höfðu hvort sína afmörkuðu trúarlegu sjálfsmynd sem setti mark sitt á stjórnarfar þeirra og menningu. Trú gegndi mikilvægu hlutverki við mótun sjálfsmyndar fólks stóran hluta síðfornaldar og trúarbrögð þessara tveggja konungsríkja—kristni í Aksum og gyðingdómur í Himyar—voru engin undantekning frá því.
Konungsríkið Aksum
Aksum blómstraði sunnan Sahara sem mótvægi við Býsanska ríkið og Sasanídaveldið. Ríkið lá þar sem nú eru Eþíópía og Erítrea og gat nýtt sér legu sína við Rauðahafið með því að færa um tíma út kvíarnar þvert yfir hafið til suðurhluta Arabíuskaga. Líkindi í byggingarlist og fjölgyðistrúariðkun benda til þess að Aksum-menn kunni upphaflega að hafa verið afkomendur Saba-manna á sunnanverðum Arabíuskaga. Hvað sem því líður höfðu Aksum-menn búið í Austur-Afríku að minnsta kosti frá fyrstu öld BCE. Á hátindi sínum, frá þriðju öld til sjöttu aldar CE, var Aksum efnahagslegt stórveldi sem verslaði með munaðarvörur við Egyptaland, Arabíuskaga og austanvert Miðjarðarhaf (Mynd 10.15).
Samfélag Aksum-manna var stigskipt og konungur og aðall voru efst í stigveldinu. Neðst voru lægri stéttir sem störfuðu við handverk og landbúnað, en fáar heimildir um fjölskyldulíf Aksum-manna hafa varðveist sem geta staðfest þennan stéttamun. Nokkrar vísbendingar eru um að auðmenn hafi átt stórar landareignir. Samfélag Aksum-manna reiddi sig á þrælkað fólk við vinnslu landsins, líklega sakamenn eða útlendinga sem teknir höfðu verið til fanga í stríði. Ríkið var skipulagt umhverfis nokkra þéttbýliskjarna með stórbrotnum mannvirkjum, þar á meðal mikilfenglegum konungshöllum, en heimili lægri stétta voru úr steini eða leir og með stráþökum. Ritað semískt tungumál, Ge’ez, hefur varðveist í áletrunum frá þessu tímabili. Fyrir komu kristni aðhylltust Aksum-menn fjölgyðistrú og mörg helg vé og hof eru varðveitt frá þessu fyrra skeiði. Prestastétt hafði umsjón með ríkistrúnni og konungurinn kann að hafa gegnt áberandi hlutverki í hinu trúarlega stigveldi.
Ezana konungur komst til valda um miðja fjórðu öld og vitneskja okkar um kristnitöku Aksum er að miklu leyti frá valdatíð hans. Ezana háði árangursríkar hernaðaraðgerðir gegn Beja-fólkinu og Núbíumönnum og lagði undir sig ríkið Kús, sem hafði ríkt yfir sunnanverðu Egyptalandi í að minnsta kosti árþúsund þar á undan. Ezana lét reisa mikil mannvirki og líklegt er að hann hafi einnig látið reisa nokkra einsteina. Áletranir á stélum (minnishellum eða súlum) og einsteinum sem reistir voru í borgum Aksum-manna lýsa afrekum hans og trúarafstöðu, en á myntum sést hvernig kristni krossinn leysir önnur tákn smám saman af hólmi (Mynd 10.16).
Ezana aðhylltist upphaflega fjölgyðistrú en snerist til kristni fyrir tilstilli Frumentiusar, kristins manns frá sýrlensku borginni Týros. Frumentius kom til Aksum sem þræll en kaus að dvelja þar áfram eftir að honum var veitt frelsi til að styðja við hið vaxandi kristna samfélag. Athanasius, hinn kristni patríarki í Alexandríu, vígði hann til biskups eþíópísku kirkjunnar. Sú venja að patríarkar vígðu biskupa yfir erlendum borgum olli oft spennu í samskiptum þeirra við ráðamenn á staðnum. Hún sýndi þó að kristnu stórveldin utan Aksum vildu hafa áhrif á trúarstefnuna þar og kristnitaka Ezana kann að hafa auðveldað Aksum að bindast Rómaveldi nánari böndum.
Afskipti kristna samfélagsins erlendis náðu hámarki þegar trúboðar frá Rómaveldi komu á fjórðu og fimmtu öld til að breiða út boðskap trúar sinnar meðal nýrra þjóða. Kristni hafði að mestu náð fótfestu í þéttbýliskjörnum fyrir starf Frumentiusar en þessir síðari trúboðar gátu breitt trúna út í sveitir Aksum. Þeir stofnuðu einsetubú og klaustur á stöðum þar sem heiðin trú hafði jafnan verið iðkuð og sættu stundum ofsóknum heimamanna. Kristni hélt þó áfram að breiðast út og áletranir frá þessum tíma sýna að biblíutextar voru þýddir á Ge’ez. Vegna þess hve sjaldan patríarkarnir í Alexandríu höfðu eftirlit með kirkjunni þróaði eþíópísk kristni þó með sér einstök einkenni og fléttaði staðbundnar trúarhugmyndir inn í eigin kirkjusiði og hátíðir.
Gyðingahópurinn sem bjó í Aksum var þekktur sem Beta Israel. Samfélagið var líklega stofnað af handverksmönnum sem stunduðu viðskipti og heimsóttu Aksum á fyrstu öld og var einangrað frá öðrum samfélögum gyðinga utan ríkisins. Trúariðkun þess var því stundum frábrugðin því hvernig trúin var iðkuð annars staðar, rétt eins og kristni Aksum-manna. Samkvæmt ýmsum arfsögnum var Aksum ríki hinnar biblíulegu drottningar af Saba og þar var hin týnda sáttmálsörk, mikilvægur helgigripur sem Menelik, fyrsti keisari Eþíópíu, á að hafa flutt frá Jerúsalem. Samfélag eþíópískra gyðinga bjó þó ýmist við umburðarlyndi eða ofsóknir í Aksum.
Kristni hélt áfram að blómstra í Aksum fram á valdatíð Kalebs konungs á sjöttu öld. Þá voru kirkjur orðnar algengar í borgum Aksum-manna og margar hinna merkustu voru reistar á sjöttu öld. Áletranir herma að Kaleb hafi lagt sitt af mörkum til byggingar þeirra. Grunnmyndir kirkna Aksum-manna fylgdu yfirleitt fyrirmynd býsanskra kirkna eða basilíkna; þær voru aflangar með ávölu kórskoti í öðrum endanum. Sumar voru þó einstakar að gerð, með hringlaga grunnmynd sem kann að hafa byggst á staðbundnum húsagerðum.
Á sjöttu öld náði samfélag Aksum-manna hátindi sínum um leið og menningarleg og pólitísk áhrif ríkisins breiddust út til suðurhluta Arabíuskaga. Kaleb hafði þegar eflt tengslin handan hafsins og hafið silkiverslun við Kína. Á Arabíuskaga vildi hann styðja kristin samfélög á staðnum og fór í herferð gegn Dhu Nuwas, konungi Himyar. Aksum-menn töldu sig komna af biblíupersónunum Salómon konungi og drottningunni af Saba og það kann að hafa hvatt þá til að leggja undir sig hið biblíulega konungsríki Saba á sunnanverðum Arabíuskaga. Hinar augljóslega kristnu forsendur herferðarinnar gerðu þeim kleift að stofna til bandalags við Býsansmenn gegn ókristnum Himyar-mönnum. Með stuðningi Justins I keisara, föðurbróður Justinianusar, sigraði Kaleb Dhu Nuwas og Aksum réð yfir suðurhluta Arabíuskaga þar til Sasanídar lögðu svæðið undir sig árið 572.
Eftir valdatíð Kalebs tók Konungsríkið Aksum að hnigna enda hafði því ekki tekist að afla nægilegra afurða af landinu til að framfleyta íbúunum. Ekki er ljóst hvers vegna hnignunin varð svo hröð en loftslagið kann að hafa haft áhrif því svæðið virðist hafa orðið sérstaklega þurrt eftir miðja áttundu öld. Efnahagserfiðleikar ríkisins kunna einnig að hafa átt þátt í henni. Herför Kalebs á Arabíuskaga kann að hafa gengið of nærri fjárhag og herstyrk ríkisins og hernám Sasanída á svæðunum umhverfis Rauðahaf kann að hafa raskað verslunarneti Aksum. Óánægja virðist hafa farið vaxandi meðal valdastéttarinnar og áletranir benda til þess að uppreisnir hafi orðið í sumum borgum Aksum-manna. Vegna samverkandi áhrifa þessara þátta glataði Aksum stjórnmálalegu og menningarlegu vægi sínu um miðja sjöundu öld.
Konungsríkið Himyar
Konungsríkið Himyar blómstraði á sunnanverðum Arabíuskaga frá fyrstu öld BCE til sjöttu aldar CE, við strönd Jemens nútímans (Mynd 10.15). Himyarar áttu rætur að rekja til konungsríkis Sabeara, semískrar þjóðar sem hafði búið á sunnanverðum Arabíuskaga að minnsta kosti frá 1000 BCE. Himyarar gátu hins vegar stofnað eigið konungsríki eftir að arðbær verslunarleið var uppgötvuð meðfram strönd Rauðahafs. Frá fyrstu öld BCE til annarrar aldar CE innlimuðu Himyarar konungsríki Sabeara og Qataban auk nokkurra ættbálka á svæðinu og gerðu Zafar að höfuðborg sinni. Með þessari miðstýringu valds var allur suðurhluti Arabíuskaga sameinaður undir einni stjórn í fyrsta sinn.
Eftir sameiningu Himyar lagði ríkið áherslu á viðskipti með erlendar vörur til að viðhalda góðum samskiptum við nágranna sína. Ólíkt Sabeum, sem áður höfðu drottnað yfir verslun á svæðinu með landleiðum, beindu Himyarar sjónum sínum að sjóverslun. Þeir höfðu aðgang að höfn á suðurströndinni við mikilvæga siglingaleið frá Egyptalandi til Asíu og versluðu með munaðarvörur á borð við fílabein og krydd. Þannig varð ríkið viðkomustaður milli Rómaveldis, Austur-Afríku og Indlands.
Að fornum sið höfðu Himyarar aðhyllst fjölgyðistrú, en á síðfornöld urðu trúarleg umskipti í konungsríkinu þegar Abu Karib As’ad konungur snerist til gyðingdóms snemma á valdatíð sinni, um 390 CE. Íbúarnir fylgdu fordæmi hans og gyðingdómur breiddist fyrst út meðal yfirstéttar Himyara, ef til vill til að þóknast konunginum og afla sér velvildar hans í stjórnmálum. Sumir fræðimenn hafa þó leitt líkur að því að áhersla Himyar á gyðingdóm hafi átt sér pólitískar rætur, enda virðist töluverður fjöldi gyðinga þegar hafa búið á Arabíuskaga. Konunginum kann að hafa fundist hann knúinn til að stofna gyðingaríki þegar slíkt var ekki lengur mögulegt í Palestínu vegna yfirráða kristinna Býsansmanna. Líkt og keisarar Býsanska ríkisins, sem beittu sér fyrir trúarumbótum, sýndu konungar Himyar trúfesti sína opinberlega. Nokkrar áletranir frá þessum tíma eru helgaðar „hinum eina Guði himins og jarðar“. Konungarnir reistu einnig samkunduhús fyrir ört vaxandi samfélag gyðinga.
Kristnir trúboðar létu sífellt meira að sér kveða innan landamæra Himyar og nokkrar kirkjur voru reistar í borgum ríkisins á fjórðu og fimmtu öld. Fyrsti kristni trúboðinn sem vitað er um var stjórnarerindrekinn Theophilus, sem Constantius II Rómarkeisari sendi þangað sem sendiherra um 354. Vegna aðgangs Himyar að arðbærum verslunarleiðum reyndu Býsansmenn að hafa áhrif á heimamenn með því að snúa þeim til kristni, líkt og þeir höfðu gert í Aksum. Himyarar brugðust við þessum erlendu afskiptum af ríki sínu með ofbeldi gegn kristnum mönnum. Kristnir trúboðar, býsanskir kaupmenn og aðrir sem taldir voru utanaðkomandi voru handteknir og leiddir fyrir rétt. Réttarhöldin fóru fram undir umsjón konungsins og annarra trúarleiðtoga og leiddu til aftöku fjölda kristinna manna seint á fimmtu öld. Pólitískar fremur en trúarlegar ástæður lágu að baki stórum hluta ofbeldisins, en síðar breyttust forsendurnar og ofbeldið gegn kristnum mönnum færðist í aukana.
Árið 522 hóf Dhu Nuwas konungur herferð gegn Eþíópíumönnum í ríkinu og öllum sem studdu kristni. Prestar voru drepnir og kirkjur brenndar eða rifnar og þeim breytt í samkunduhús. Í Najran, þar sem stór kristinn hópur bjó, setti Dhu Nuwas borgina í herkví til að reyna að snúa íbúunum gegn kristnum borgarbúum. Að lokum lét hann taka hundruð kristinna manna af lífi þar og í Zafar. Dhu Nuwas vonaðist til að stofna stærra gyðingaríki og leitaði einnig bandalags við Sasanída og gyðinga í Palestínu. Eins og áður hefur komið fram vöktu ofbeldið og pólitíska ráðabruggið í Himyar áhuga stjórnenda Aksum. Ríkið var helsti keppinautur Himyar og lá skammt undan handan Rauðahafs.
Eftir að Aksum-menn lögðu Himyar undir sig á þriðja áratug sjöttu aldar tók Eþíópíumaðurinn Abraha við völdum, en hann hafði farið fyrir herliði Aksum. Abraha var einlægur kristinn maður og reyndi að uppræta gyðingdóm og önnur trúarbrögð í Himyar og útrýma skurðgoðadýrkun og þeim leifum heiðni sem enn fundust á svæðinu. Meðal helstu byggingarframkvæmda hans voru reisuleg kirkja og endurbygging Marib-stíflunnar. Stjórn hans stóð þó stutt og fylgismenn Sasanída réðu Himyar þar til íslam barst þangað á sjöundu öld.
Trúarleg áhrif við lok fornaldar
Tilkoma nýrra trúarhefða var eitt af megineinkennum síðfornaldar og ríkisstudd trú skipti sköpum fyrir samskipti heimsvelda innbyrðis og við eigin þegna. Sífellt fleiri á síðfornöld skilgreindu sig ekki lengur fyrst og fremst sem borgara tiltekins staðar eða heimsveldis, heldur sem hluta af samfélagi þeirra sem deildu trú þeirra.
Ólíkt heiðni var kristni trúboðstrú; kristnir leiðtogar stefndu að því að snúa öðrum til trúar sinnar. Kristnir menntamenn úr yfirstétt miðluðu trúarlegri þekkingu til fjölda fólks og lögðu sig fram um að móta eina sameiginlega frásögn af því hvað fælist í kristinni sjálfsmynd. Guðfræðirit, almenn kirkjuþing og túlkun kristinna helgisiða voru allt hluti af þessari markvissu viðleitni. Stöðug þátttaka í að skilgreina trú og trúariðkun átti ríkan þátt í útbreiðslu kristni á þessu tímabili.
Stjórnarhættir urðu einnig nátengdir trú og trúarstefnu, eins og stefna Justinianusar og annarra kristinna keisara og innleiðing Zaraþústratrúar í Sasanídaveldinu sýna. Aksum-menn og Himyarar notuðu einnig trúartákn í áletrunum sínum og stórbyggingum þótt þeir aðhylltust ólíka trú. Yfirstétt hvers ríkis studdi slíkan trúarlegan boðskap og fjölmargir úr henni snerust til nýju trúarinnar, en almenningur í samfélögum síðfornaldar bjó oft áfram við trúarlega fjölbreytni.
Gyðingdómur var ekki lengur bundinn við fastan landfræðilegan miðpunkt eftir að Rómverjar eyðilögðu annað musterið í Jerúsalem á fyrstu öld CE. Með dreifingu gyðinga er átt við það þegar trúaðir dreifðust í kjölfarið frá hinu hefðbundna heimalandi gyðinga í Ísrael og Palestínu. Fyrir vikið fundu gyðingahópar við Miðjarðarhafið fyrir rótleysi og þörf fyrir að mynda samfélag. Þótt einstakar trúarvenjur þeirra kynnu að vera ólíkar gátu hópar á jafn ólíkum stöðum og Spáni og sunnanverðum Arabíuskaga að mestu verið sammála um grundvallaratriði trúarinnar. Á síðfornöld varð afstaða kristinna guðfræðinga til gyðinga harðari og keisarar Býsanska ríkisins settu takmarkandi lög. Þrátt fyrir þennan fjandskap blómstraði menning gyðinga, einkum í Palestínu, og mörg ný samkunduhús voru reist og listaverk urðu til (Mynd 10.17).
Kristnir menn sýndu trúarhollustu sína með ýmsum hætti á þessu tímabili. Ein leiðin var meinlætalifnaður, sjálfsafneitun sem fólst meðal annars í að hafna líkamlegum nautnum, lifa skírlífi, varðveita meydóm sinn og segja skilið við hefðbundið samfélag. Klaustur sem hýstu hópa helgaða meinlætalífi breiddust út um heimsveldið, yfirleitt á afskekktum stöðum og oft í eyðimörkinni. Þrátt fyrir einangrunina tóku mörg þeirra þó á móti gestum svo orðspor ýmissa helgra manna gæti borist til kristinna manna víða. Margir meinlætamenn gegndu leiðandi hlutverki í samfélögum sínum og framganga þeirra fór stundum út fyrir mörk þess sem taldist siðlegt. Á síðfornöld jókst til dæmis mjög ofbeldi meinlætamunka gegn vantrúuðum í borgum heimsveldisins í því skyni að varðveita eins konar „hreina“ kristni.
Þrátt fyrir áframhaldandi viðleitni til að skilgreina rétttrúnað kristninnar hélst svæðisbundinn munur milli trúarhópa á þessum tíma. Skýr skil mynduðust til dæmis milli trúariðkunar í borgum og sveitum. Heilagur Antoníus var ef til vill frægastur hinna svokölluðu eyðimerkurfeðra, en á þriðju öld valdi hann að afsala sér eigum sínum og stunda meinlætalifnað í egypsku eyðimörkinni. Þessir meinlætamenn löðuðu að sér fylgjendur og því blómstruðu klaustur og einsetubústaðir á strjálbýlum og hrjóstrugum svæðum. Klaustur á borð við Kellia í egypsku eyðimörkinni hýstu samfélög munka sem bjuggu saman en áttu nokkur samskipti við nærliggjandi svæði. Einsetubústaðir buðu hins vegar upp á enn meiri einangrun fyrir hina heittrúuðu. Kirkjur og samkunduhús voru aftur á móti oft í þéttbýlum borgum þar sem guðsþjónustusókn var hluti af daglegu lífi leikmanna. Þessar trúarmiðstöðvar þurftu þó að keppa við önnur hugðarefni um athygli fólks. Gögn benda til þess að þættir trúariðkunar sem áttu rætur í fjölgyðisumhverfi fyrri alda hafi einnig haldið velli, svo sem helgidómar á heimilum, töfraþulur og aðrar einkareknar trúarvenjur.
Landfræðilegur aðskilnaður leiddi einnig til ólíkra trúariðkana. Vegna þess að Aksum í Eþíópíu var tiltölulega einangrað frá öðrum kristnum samfélögum varð þar til sérstakt afbrigði kristni. Við Miðjarðarhaf gat fólk sömu trúar einnig upplifað hana með ólíkum hætti. Nestorísk kristni varð til dæmis til á fimmtu öld í deilum um guðdóm Krists og hélt því fram að Jesús hefði verið tvær persónur—mannleg og guðleg. Þótt kirkjan hafnaði kenningunni formlega á almenna kirkjuþinginu í Kalkedon árið 451 blómstruðu kenningar Nestoríusar í Persíu og breiddust austur á bóginn fyrir tilstilli trúboða.