1010 Heimsveldi trúarbragðanna

Inngangur

Myndin sýnir vegg með rétthyrndri, drapplitri steinlágmynd. Í miðjunni situr maður á hesti sem er með höfuðbúnað með blómum og böndum, skreyttan hnakk og slaufu í taglinu. Íburðarmikið mynstur er höggvið um allan bol og fætur mannsins. Hann er með kórónu á höfði, skegg, liðað hár sem fellur niður og sverð við vinstri hlið sem hann heldur um. Hann teygir hægri handlegginn yfir höfuð hestsins og heldur á hlut í hendinni. Bæði maðurinn og hesturinn horfa niður á mann sem krýpur á jörðinni fyrir framan hestinn. Hann klæðist síðri skikkju og brynju, er skeggjaður og heldur handleggjunum fram fyrir sig. Milli mannsins og hestsins stendur skeggjaður maður í brynju og höfuð hans er í skugga lágmyndarinnar. Bak við hestinn sést efri hluti mannslíkama höggvinn í vegginn. Umhverfis rétthyrndu lágmyndina er hrjúfur steinveggur. — **Mynd 10.1.** Þessi lágmynd, sem höggvin er í klett við Naqsh-e Rostam í Íran nútímans, sýnir sigur Sasanída á Rómverjum í orrustunni við Edessa árið 260 CE. Til hægri horfir Shapur I konungur niður af hesti sínum á Valerianus keisara sem krýpur; Valerianus var fyrsti rómverski keisarinn sem tekinn var til fanga í orrustu. (credit: modification of work “Naqsh i Rustam. Shapour” by Unknown/Wikimedia Commons, CC BY 2.5)

Yfirlit kaflans

Inngangur

Á síðara skeiði Rómaveldis urðu djúpstæðar menningarlegar, stjórnmálalegar og trúarlegar umbreytingar. Ýmsar kreppur í rómverska stjórnkerfinu, ásamt uppgangi kristninnar, knúðu þær áfram. Herleiðing Valerianusar keisara af hendi Sasanída á þriðju öld CE sýndi hve ótrygg yfirburðastaða Rómaveldis var og hve auðveldlega ríkið gat klofnað (Mynd 10.1). Rómaveldi náði frá eyjunni Britanníu (Bretlandi) í vestri til Sýrlands í austri en samskipti þess við erlenda hópa á austur- og vesturlandamærunum voru sífellt erfið. Ógnin af Sasanídum og öðrum ríkjum á jaðri Miðjarðarhafssvæðisins, þar á meðal ýmsum germönskum konungsríkjum í vestri og Palmýru í austri, bar vott um breytta skipan mála.

Ríkið beindi sjónum sínum austur á bóginn og sú þróun kom skýrast fram þegar ný höfuðborg þess, Konstantínópel (Istanbúl í dag), varð þungamiðja ríkisins. Völd Rómverja og áhrifasvæði færðust einnig austur. Úr varð Býsanska ríkið, sem hélt velli við austanvert Miðjarðarhaf. Kristnum íbúum fjölgaði en landamæri þess drógust saman. Ríkið þurfti þó að takast á við fólksflutninga ólíkra hópa um landsvæði sitt og upplausn vesturhluta heimsveldisins í lítil sjálfstæð ríki. Auk þess efldust á þessu tímabili smærri ríki á borð við Aksum í Afríku sunnan Sahara og Kúsanveldið í Mið-Asíu. Þau byggðu upp blómleg samfélög fjarri Miðjarðarhafinu en tengdust um leið nágrannaríkjum sínum með viðskiptum. Tengsl þessa mikla fjölda ríkja endurspegla flóknar aðstæður í heimi síðfornaldar.

Tímalínan sýnir atburði úr þessum kafla. 100 BCE: Konungsríkin Aksum og Himyar stofnuð. 200 BCE: Kúsanveldið stofnað; við færsluna er mynd af steinstyttu í síðum klæðum. 260 CE: Sasanídar sigra Rómverja við Edessa; við færsluna er mynd af steinlágmynd á vegg sem sýnir mann á hesti. 267 CE: Zenóbía verður keisaraynja Palmýruríkisins; mynd sýnir tvær kringlóttar myntir, andlitsmynd konu á annarri og mynd af manneskju á hinni. 284 CE: Díókletíanus stofnar rómverska fjórveldið; við færsluna er steinmynd af fjórum manneskjum. 313 CE: Mílanótilskipunin gefin út. 330 CE: Konstantínópel stofnuð; mynd sýnir stóra, margskipta byggingu með háum turnspírum. 390 CE: Abu Karib tekur gyðingatrú. 410 CE: Vestgotar ræna Róm; mynd sýnir menn klifra upp og reyna að draga niður styttu af manni með reipum. 578 CE: Ghassanídar ná al-Hirah á sitt vald. — **Mynd 10.2.** (credit “200 BCE”: modification of work “Buddha” by Purchase, Denise and Andrew Saul Gift, in honor of Maxwell K. Hearn, 2014/The Metropolitan Museum of Art, Public Domain; credit “260 CE”: modification of work “Naqsh i Rustam. Shapour” by Unknown/Wikimedia Commons, CC BY 2.5; credit “267 CE”: modification of work “Zenobia” by Classical Numismatic Group Wikimedia Commons, Public Domain; credit “284 CE”: modification of work “Portrait of the Four Tetrarchs” by Jean-Pol Grandmont/Wikimedia Commons, CC BY 4.0; credit “330 CE”: modification of work “Lithography of the Hagia Sophia, Istanbul, 1857” by Dmitry Makeev/Wikimedia Commons, Public Domain; credit “410 CE”: modification of work “The Sack of Rome in 410 by the Barbarians” by *Das Königreich der Vandalen* /Wikimedia Commons, Public Domain)

Kortið sýnir landfræðilega skiptingu Rómaveldis í gulmerktan vesturhluta og fjólubláan austurhluta. Ríkið nær yfir hluta Evrópu, Norður-Afríku og Mið-Austurlanda. — **Mynd 10.3.** (credit: modification of work “World map blank shorelines” by Maciej Jaros/Wikimedia Commons, Public Domain)