11.9 Persónuleikamat

11.9 Persónuleikamat

Roberto, Mikhail og Nat eru háskólavinir og vilja allir verða lögreglumenn. Roberto er hljóðlátur og feiminn, skortir sjálfstraust og fylgir yfirleitt öðrum. Hann er góð manneskja en skortir áhugahvöt. Mikhail er hávær og fyrirferðarmikill og tekur gjarnan forystu. Hann vinnur hörðum höndum en er hvatvís og drekkur of mikið um helgar. Nat er yfirvegaður og vel liðinn. Hann er traustur en mjög kerfisbundinn og á því erfitt með að taka skjótar ákvarðanir. Hver þessara þriggja yrði besti lögreglumaðurinn? Hvaða eiginleikar og persónuleikaþættir gera einhvern að góðum lögreglumanni? Hvað gerir einhvern að slæmum eða hættulegum lögreglumanni?

Starf lögreglumanns er mjög streituvaldandi og löggæslustofnanir vilja tryggja að þær ráði rétta fólkið. Persónuleikapróf eru oft notuð í þessum tilgangi, til að skima umsækjendur fyrir ráðningu og starfsþjálfun. Persónuleikapróf eru einnig notuð í sakamálum og forræðisdeilum og til að meta geðraskanir. Þessi hluti fjallar um þekktustu tegundirnar af mörgum mismunandi gerðum persónuleikaprófa.

Sjálfsmatskannanir

Sjálfsmatskannanir eru tegund hlutlægra prófa sem notuð eru til að meta persónuleika. Þær nota venjulega fjölvalsspurningar eða tölusetta kvarða sem ná frá 1 (mjög ósammála) til 5 (mjög sammála). Slíkir kvarðar eru oft kallaðir Likert-kvarðar eftir höfundi þeirra, Rensis Likert (1932) (Mynd 11.16). Sjálfsmatskannanir eru almennt auðveldar í fyrirlögn og hagkvæmar. Einnig eru meiri líkur á að próftakar svari á hátt sem er, viljandi eða óviljandi, félagslega æskilegri, ýktur, hlutdrægur eða villandi. Til dæmis mun sá sem sækir um starf líklega reyna að sýna sig í jákvæðu ljósi, jafnvel sem betri umsækjanda en hann er í raun.

Ein mest notaða persónuleikakönnunin er Minnesota fjölþrepa skapgerðarkönnunin (MMPI), sem kom fyrst út árið 1943 með 504 satt/ósatt-spurningum og var uppfærð í MMPI-2 árið 1989 með 567 spurningum. Upprunalega MMPI byggðist á litlu og takmörkuðu úrtaki, að mestu bændum í Minnesota og geðsjúklingum; endurskoðaða könnunin byggðist á dæmigerðara landsúrtaki til að bæta stöðlun. Það tekur 1-2 klukkustundir að ljúka MMPI-2. Svör eru stiguð og mynda klínískan prófíl úr 10 kvörðum: heilsukvíða, þunglyndi, sefbrigðum, andfélagslegri hegðun, karlmennsku á móti kvenleika, vænisýki, geðveiklun, geðklofa, ólmhug og félagslegri innhverfu. Einnig er til kvarði sem metur áhættuþætti áfengismisnotkunar. Árið 2008 var prófið aftur endurskoðað með þróaðri aðferðum og varð þá MMPI-2-RF. Sú útgáfa tekur um helming tímans í fyrirlögn og hefur aðeins 338 spurningar (Mynd 11.17). Þrátt fyrir kosti nýja prófsins er MMPI-2 rótgrónara og enn meira notað. Prófin eru yfirleitt lögð fyrir í tölvu. Þótt MMPI hafi upphaflega verið þróað til að styðja klíníska greiningu geðraskana er það nú einnig notað við starfsmannaval, til dæmis í löggæslu, og í háskóla-, starfs- og hjónabandsráðgjöf (Ben-Porath & Tellegen, 2008).

Auk klínískra kvarða hafa prófin einnig réttmætis- og áreiðanleikakvarða. (Rifjaðu upp hugtökin áreiðanleiki og réttmæti úr námi þínu í sálfræðirannsóknum.) Einn réttmætiskvarðanna, lygakvarðinn (eða L-kvarðinn), samanstendur af 15 atriðum og er notaður til að kanna hvort svarandinn sé að „fegra sig“, það er að gera lítið úr sálrænum vandamálum til að virðast heilbrigðari. Til dæmis gæti sá sem svarar „já“ við mörgum óraunhæft jákvæðum atriðum, svo sem „Ég hef aldrei sagt ósatt“, verið að reyna að „fegra sig“ eða virðast betri en hann er í raun.

Áreiðanleikakvarðar prófa stöðugleika mælitækis yfir tíma og eiga að tryggja að ef þú tekur MMPI-2-RF í dag og aftur fimm árum síðar verði stigin þín svipuð í bæði skiptin. Beutler, Nussbaum og Meredith (1988) lögðu MMPI fyrir nýráðna lögreglumenn og síðan aftur fyrir sömu lögreglumenn tveimur árum síðar. Eftir tvö ár í starfi bentu svör lögreglumannanna til aukinnar berskjöldunar fyrir áfengissýki, líkamlegum einkennum (óljósum, óútskýrðum líkamlegum kvörtunum) og kvíða. Þegar prófið var lagt fyrir aftur tveimur árum síðar (fjórum árum eftir að þeir hófu störf) bentu niðurstöðurnar til mikillar áhættu á áfengistengdum erfiðleikum.

Frávarpspróf

Önnur aðferð við persónuleikamat er frávarpsprófun. Þessi tegund prófa byggir á einum af varnarháttunum sem Freud lagði til, frávarpi, sem leið til að meta ómeðvituð ferli. Í slíkri prófun er röð margræðra spjalda sýnd próftakanum og hann hvattur til að varpa tilfinningum sínum, hvötum og löngunum yfir á spjöldin með því að segja sögu, túlka mynd eða ljúka setningu. Mörg frávarpspróf hafa verið stöðluð (til dæmis Exner, 2002) og má nota til að meta hvort einstaklingur hafi óvenjulegar hugsanir, mikinn kvíða eða líkur á sveiflukenndri hegðun. Dæmi um frávarpspróf eru Rorschach-blekblettaprófið, Thematic Apperception Test (TAT), Contemporized-Themes Concerning Blacks-prófið, TEMAS (Tell-Me-A-Story) og Rotter Incomplete Sentence Blank (RISB). Frávarpspróf eru síður háð viljandi afbökun; erfitt er að „fegra sig“ því ekki er augljóst hvað telst „gott“ svar. Frávarpspróf eru tímafrekari fyrir matsmanninn en sjálfsmatskannanir. Ef matsmaður skorar Rorschach-prófið með Exner-stigakerfinu er prófið talið réttmætur og áreiðanlegur mælikvarði. Réttmæti annarra frávarpsprófa er hins vegar umdeilanlegt og niðurstöðurnar eru oft ekki nothæfar í dómsmálum (Goldstein, n.d.).

Rorschach-blekblettaprófið var þróað árið 1921 af svissneskum sálfræðingi að nafni Hermann Rorschach (borið fram „Ror-sjokk“). Það er röð samhverfra blekblettaspjalda sem sálfræðingur sýnir skjólstæðingi. Þegar hvert spjald er sýnt spyr sálfræðingurinn skjólstæðinginn: „Hvað gæti þetta verið?“ Það sem próftakinn sér afhjúpar ómeðvitaðar tilfinningar og togstreitu (Piotrowski, 1987; Weiner, 2003). Rorschach-prófið hefur verið staðlað með Exner-kerfinu og nýtist við að mæla þunglyndi, geðrof og kvíða.

Annað frávarpspróf er Thematic Apperception Test (TAT), sem Henry Murray, bandarískur sálfræðingur, og Christiana Morgan, sálgreinandi, bjuggu til á fjórða áratug 20. aldar. Einstaklingi sem tekur TAT-prófið eru sýndar 8-12 margræðar myndir og hann beðinn um að segja sögu um hverja mynd (Mynd 11.18). Sögurnar veita innsýn í félagslegan heim hans og leiða í ljós vonir, ótta, áhugamál og markmið. Sagnaformið hjálpar til við að draga úr mótstöðu einstaklingsins við að gefa upp ómeðvituð persónuleg atriði (Cramer, 2004). TAT-prófið hefur verið notað í klínísku umhverfi til að meta sálræna erfiðleika. Stöðlun á fyrirlögn prófsins er nánast engin meðal klínískra sálfræðinga og prófið hefur yfirleitt miðlungs til lítið réttmæti og áreiðanleika (Aronow, Weiss, & Rezinkoff, 2001; Lilienfeld, Wood, & Garb, 2000). Þrátt fyrir þessa annmarka hefur TAT verið eitt mest notaða frávarpsprófið.

Þriðja frávarpsprófið er Rotter Incomplete Sentence Blank (RISB), sem Julian Rotter þróaði árið 1950 (rifjaðu upp kenningu hans um stjórnrót, sem fjallað var um fyrr í þessum kafla). Til eru þrjú form prófsins fyrir mismunandi aldurshópa: skólaform, háskólaform og fullorðinsform. Prófin innihalda 40 ófullgerðar setningar sem fólk er beðið um að ljúka eins fljótt og auðið er (Mynd 11.19). Meðaltími til að ljúka prófinu er um 20 mínútur, þar sem svör eru aðeins 1-2 orð að lengd. Prófið líkist orðatengslaprófi og, líkt og önnur frávarpspróf, er gert ráð fyrir að svörin afhjúpi langanir, ótta og togstreitu. RISB er notað við skimun háskólanema fyrir aðlögunarvandamálum og í starfsráðgjöf (Holaday, Smith, & Sherry, 2010; Rotter & Rafferty 1950).

Í marga áratugi hafa þessi hefðbundnu frávarpspróf verið notuð við persónuleikamat þvert á menningarheima. Hins vegar kom í ljós að prófskekkja takmarkaði notagildi þeirra (Hoy-Watkins & Jenkins-Moore, 2008). Erfitt er að meta persónuleika og lífsstíl fólks úr mjög ólíkum þjóðernis- og menningarhópum með persónuleikamælitækjum sem byggja á gögnum úr einni menningu eða frá einum kynþætti (Hoy-Watkins & Jenkins-Moore, 2008). Til dæmis voru sögur þátttakenda af afrískum uppruna oft styttri þegar TAT-prófið var lagt fyrir þá, og menningarleg samsömun var lítil (Duzant, 2005). Þess vegna þurfti að þróa önnur persónuleikamatstæki sem könnuðu þætti á borð við kynþátt, tungumál og stig menningaraðlögunar (Hoy-Watkins & Jenkins-Moore, 2008). Til að mæta þessari þörf þróaði Robert Williams fyrsta menningarsértæka frávarpsprófið sem hannað var til að endurspegla daglega lífsreynslu Bandaríkjamanna af afrískum uppruna (Hoy-Watkins & Jenkins-Moore, 2008). Uppfærð útgáfa mælitækisins er Contemporized-Themes Concerning Blacks Test (C-TCB) (Williams, 1972). C-TCB inniheldur 20 litmyndir sem sýna sviðsmyndir úr lífsstíl Bandaríkjamanna af afrískum uppruna. Þegar C-TCB var borið saman við TAT hjá Bandaríkjamönnum af afrískum uppruna kom í ljós að notkun C-TCB leiddi til lengri sagna, meiri jákvæðra tilfinninga og sterkari samsömunar við C-TCB (Hoy, 1997; Hoy-Watkins & Jenkins-Moore, 2008).

TEMAS Multicultural Thematic Apperception Test er annað mælitæki sem hannað er til að vera menningarlega viðeigandi fyrir minnihlutahópa, sérstaklega ungmenni af rómönsk-amerískum uppruna. TEMAS stendur fyrir „Tell Me a Story“ en er einnig orðaleikur með spænska orðið temas (þemu); prófið notar myndir og vísbendingar til sögugerðar sem tengjast menningu minnihlutahópa (Constantino, 1982).