Kennitölur um rekstrarhagkvæmni

6.2 Kennitölur um rekstrarhagkvæmni

Að þessum kafla loknum munt þú geta:

• Reiknað veltuhraða viðskiptakrafna og notað hann til að meta innheimtu viðskiptakrafna.
• Metið nýtingu eigna með veltuhraða heildareigna og veltuhraða birgða.
• Metið rekstrarhagkvæmni fyrirtækis með útreikningi á birgðadögum.

Kennitölur um rekstrarhagkvæmni sýna hversu vel fyrirtæki nýtir og stýrir eignum sínum. Sú nýting er mikilvægur þáttur í fjárhagslegri stöðu þess og ræðst meðal annars af stjórnun sölu, viðskiptakrafna og birgða. Rekstrarhagkvæmt fyrirtæki skapar tekjur með eignum sínum án óþarfrar bindingar fjármagns. Hér verða skoðaðar fjórar kennitölur: veltuhraði viðskiptakrafna, veltuhraði heildareigna, veltuhraði birgða og birgðadagar.

Veltuhraði viðskiptakrafna

Áður en viðskiptakröfur eru greindar þarf að skýra hvaða hringrásir og tímabil liggja að baki útreikningunum.

Rekstrarhringrás

Með tímabili er hér átt við eina rekstrarhringrás fyrirtækis. Hún nær frá því að fyrirtækið kaupir eða framleiðir birgðir þar til þær seljast og tekur bæði til birgðaferlisins og hringrásar viðskiptakrafna, sem fjallað er um hér á eftir. Gerum ráð fyrir að Clear Lake Sporting Goods fái sendingu af veiðitálbeitum 1. júní, setji þær í sölu og selji síðasta eintakið 15. júlí. Rekstrarhringrásin er þá 45 dagar.

Veltufjárhringrás handbærs fjár

Handbært fé fylgir þó hvorki reikningsskilatímabilum né rekstrarhringrás alltaf í beinni röð. Veltufjárhringrás handbærs fjár mælir tímann frá því að fé er varið í birgðir og framleiðslu þar til varan hefur selst og greiðsla borist frá viðskiptavini. Viðskiptakröfur mynda síðasta hluta hringrásarinnar. Hugsum aftur um tálbeiturnar sem bárust 1. júní og seldust fyrir 15. júlí. Sumir kaupendanna eru veiðileiðsögumenn sem eiga viðskipti í reikning og greiða ekki fyrr en 15. ágúst. Veltufjárhringrás handbærs fjár er þá 75 dagar.

Veltuhraði viðskiptakrafna hjálpar til við að meta þennan hluta veltufjárhringrásarinnar.

Veltuhraði viðskiptakrafna

Kennitölur um viðskiptakröfur sýna hversu vel innheimta gengur og hvaða áhrif lánastefna hefur á sölu. Veltuhraði viðskiptakrafna segir til um hversu oft á ári meðalstaða krafna innheimtist og breytist í handbært fé. Hár veltuhraði bendir yfirleitt til skjótrar innheimtu. Það bætir lausafjárstöðu og gerir fyrirtækinu kleift að endurfjárfesta féð fyrr, sem skiptir máli vegna tímavirðis peninga. Mjög hár veltuhraði getur þó bent til þess að lánskjör séu of ströng. Þá kunna lánshæfir viðskiptavinir að leita til keppinauta og möguleg sala tapast.

Lágur veltuhraði bendir á hinn bóginn til hægrar innheimtu. Greiðsluskilmálar kunna að vera of rúmir og stjórnendur gætu þurft að herða lánskjör eða fylgja útistandandi kröfum betur eftir. Handbært fé er þá lengur bundið í viðskiptakröfum og nýtist ekki til annarra skammtímaverkefna. Lágur veltuhraði getur einnig fylgt háu hlutfalli tapaðra krafna. Hvort veltuhraði telst hár eða lágur ræðst af viðmiðum atvinnugreinarinnar. Breytingar á lánskjörum fela alltaf í sér málamiðlun: rúmari kjör geta laðað að fleiri viðskiptavini en aukið kostnað vegna tapaðra krafna, en strangari kjör geta dregið úr hvoru tveggja.

Veltuhraði viðskiptakrafna er reiknaður þannig:

Nettósala með lánskjörum nær aðeins til sölu gegn greiðslufresti. Staðgreiðslusala er ekki talin með, enda myndar hún engar viðskiptakröfur. Þar sem mörg fyrirtæki sundurliða ekki þessar sölutegundir má nota nettósölu í stað nettósölu með lánskjörum. Meðalstaða viðskiptakrafna byggist á stöðu þeirra í upphafi og lok tímabilsins. Upphafsstaða yfirstandandi tímabils er sama fjárhæð og lokastaða fyrra tímabils.

Við útreikninginn fyrir Clear Lake Sporting Goods gerum við ráð fyrir að nettósala með lánskjörum nemi 100.000 Bandaríkjadölum af 120.000 Bandaríkjadala nettósölu yfirstandandi árs.

Clear Lake Sporting Goods þarf að bera niðurstöðuna saman við meðaltal atvinnugreinarinnar, helstu keppinauta og eigin fyrri kennitölur áður en ályktanir eru dregnar. Miðað við slíkan samanburð gætu stjórnendur ákveðið að herða lánaviðmið til að velja traustari lánaviðskiptavini og fylgja innheimtu útistandandi krafna betur eftir.

Veltuhraði heildareigna

Veltuhraði heildareigna sýnir hversu mikla nettósölu fyrirtæki skapar með eignum sínum. Markmiðið er að ná sem mestri sölu án þess að binda meira fjármagn í eignum en þörf krefur. Hærri veltuhraði bendir því almennt til hagkvæmari nýtingar heildareigna. Kennitalan er reiknuð þannig:

Meðalstaða heildareigna er meðaltal heildareigna í upphafi og lok tímabilsins samkvæmt efnahagsreikningi. Upphafsstaða yfirstandandi árs samsvarar lokastöðu fyrra árs.

Veltuhraði heildareigna Clear Lake Sporting Goods reiknast þannig:

Niðurstaðan 0,53 merkir að hver Bandaríkjadalur sem bundinn er í eignum skapar 0,53 Bandaríkjadali í nettósölu. Clear Lake Sporting Goods myndi að öðru óbreyttu vilja sjá kennitöluna hækka með tímanum.

Veltuhraði birgða

Veltuhraði birgða sýnir hversu oft á ári fyrirtæki selur og endurnýjar meðalbirgðir sínar og gefur þannig vísbendingu um gæði birgðastýringar. Hærri veltuhraði er yfirleitt hagstæður, en sé hann mjög hár kunna birgðir að vera of litlar til að mæta eftirspurn. Lágur veltuhraði getur á hinn bóginn bent til of mikilla birgða. Kennitalan er reiknuð þannig:

Kostnaðarverð seldra vara á yfirstandandi ári kemur fram í rekstrarreikningi. Meðalstaða birgða er meðaltal birgða í upphafi og lok tímabilsins samkvæmt efnahagsreikningi. Upphafsstaða yfirstandandi árs samsvarar lokastöðu fyrra árs.

Veltuhraði birgða Clear Lake Sporting Goods reiknast þannig:

Veltuhraðinn 1,6 virðist lágur fyrir Clear Lake Sporting Goods og gæti bent til þess að birgðir séu of miklar miðað við eftirspurn. Með því að minnka þær gætu stjórnendur losað handbært fé til annarra nota. Kennitöluna má þó ekki túlka eina og sér. Hana þarf að meta með öðrum kennitölum og viðbótarupplýsingum um fjárhag, rekstur og aðstæður fyrirtækisins.

Birgðastýring felur í sér svipaða málamiðlun og stjórnun viðskiptakrafna. Lágur veltuhraði og miklar birgðir draga úr hættu á vöruskorti og gera fyrirtækinu kleift að mæta fjölbreyttri eftirspurn, en binda jafnframt meira handbært fé. Hár veltuhraði losar fé úr birgðum en eykur hættu á vöruskorti og að viðskiptavinir leiti annað.

Birgðadagar

Birgðadagar sýna hve marga daga fyrirtæki þarf að jafnaði til að breyta birgðum í sölu. Færri dagar merkja að birgðir seljast hraðar, en fleiri dagar að fé er lengur bundið í þeim. Birgðadagar eru reiknaðir þannig:

Birgðadagar Clear Lake Sporting Goods reiknast þannig:

Hvort 243 birgðadagar teljast langur tími ræðst af atvinnugreininni, en svo hæg birgðavelta er líklega ekki sjálfbær til lengdar. Niðurstöðuna má þó ekki slíta úr samhengi. Meta þarf hana með öðrum kennitölum og fjárhagsgögnum. Samanburður á birgðadögum og veltuhraða viðskiptakrafna Clear Lake Sporting Goods við meðaltöl atvinnugreinarinnar gæti til dæmis gefið skýrari mynd af rekstrarhagkvæmni fyrirtækisins.