3.4 Vextir

3.4 Vextir

Markmið kaflans

Að loknum þessum kafla átt þú að geta:

• Útskýra samband nafnvaxta og verðbólgu.
• Reikna raunvexti.
• Útskýra samband vaxta og áhættu.

Markaður fyrir lánsfé

Vextir eru leiguverð peninga. Líkt og á öðrum mörkuðum ráðast verð og magn á markaði fyrir lánsfé af framboði, eftirspurn og jafnvægi.

Framboð lánsfjár kemur frá heimilum, fyrirtækjum og öðrum aðilum sem hafa tímabundið meira fé til ráðstöfunar en þeir hyggjast verja. Þeir geta lagt afganginn til hliðar til síðari nota. Í stað þess að geyma sparnaðinn ónotaðan geta þeir lánað öðrum féð og fengið vexti í staðinn. Vextirnir eru þannig greiðsla fyrir afnot af peningunum.

Eftirspurn eftir lánsfé kemur frá aðilum sem vilja verja meira fé en núverandi tekjur þeirra standa undir. Matvöruverslanakeðja sem hyggst opna verslanir í nýjum borgum þarf til dæmis að fjármagna kaup á lóðum og byggingum. Fjárfestingin er meiri en núverandi tekjur fyrirtækisins, en arðbær rekstur nýju verslananna getur síðar staðið undir endurgreiðslu lánsins.

Jafnvægisvextir myndast þar sem framboðs- og eftirspurnarferlarnir skerast. Við þá vexti er framboðið lánsfé jafnt eftirspurninni og því myndast hvorki skortur né umframframboð.

Nafnvextir

Nafnvextir eru þeir vextir sem lánveitandi tilgreinir. Ef banki býður fjögurra ára bílalán með 5,5% vöxtum eru 5,5% nafnvextir lánsins.

Sama gildir um sparnað. Ef banki býður 6% vexti á sparnaðarreikningi skila 1.000 dollarar 60 dollurum í vexti á einu ári. Inneignin verður þá 1.060 dollarar: upphaflegir 1.000 dollarar að viðbættum 60 dollara vaxtatekjum.

Raunvextir

Hugsum okkur að velja þurfi milli þess að kaupa flatskjá fyrir 1.000 dollara núna og leggja fjárhæðina inn á sparnaðarreikning í eitt ár. Með kaupunum fæst strax afnot af sjónvarpinu. Sparnaðurinn skilar hins vegar 6% nafnvöxtum og vex í 1.060 dollara á árinu.

Við 2% verðbólgu má gera ráð fyrir að sjónvarp sem kostar 1.000 dollara í dag kosti 1.020 dollara eftir ár. Sparnaðurinn nægir þá fyrir sjónvarpinu og 40 dollarar verða eftir. Þessa fjárhæð mætti til dæmis nota til að panta pítsu yfir fyrsta stórleiknum í nýja sjónvarpinu.

Valið stendur því milli þess að fá sjónvarpið strax og þess að fá sjónvarpið ásamt 40 dollurum ári síðar. Dollararnir 40 eru raunávöxtun sparnaðarins, það er umbunin fyrir að fresta neyslu. Hinir 20 dollararnir af vaxtatekjunum vega aðeins upp á móti verðbólgunni. Þessi raunverulega umbun fyrir sparnað kemur fram í raunvöxtum, sem reiknast þannig:

Raunvextir, fremur en nafnvextir, mæla raunverulegan lántökukostnað og ávinning lánveitanda. Greiddi fyrirtæki 15% nafnvexti árið 1980 þegar verðbólga var 12% voru raunvextirnir 3%. Af 15 dollara vaxtagreiðslu fyrir hverja 100 dollara lánsins bættu 12 dollarar lánveitandanum upp rýrnun kaupmáttar. Raunverulegur kostnaður fyrirtækisins var því 3 dollarar.

Síðar kann fyrirtæki að hafa greitt aðeins 6% nafnvexti, eða helming vaxtanna frá árinu 1980. Ef verðbólga er jafnframt 1% eru raunvextirnir þó 5%. Fyrir hverja 100 dollara að láni greiðir fyrirtækið þá 6 dollara í vexti; einn dollari vegur upp verðbólguna en fimm dollarar eru raunverulegur lántökukostnaður.

Áhættuálag

Framboð og eftirspurn á markaði fyrir lánsfé skýra almennt vaxtastig í hagkerfinu. Í reynd eru þó margir ólíkir vextir í gildi á hverjum tíma, eins og glöggt má sjá í fjármálafréttum.

Lántaki skuldbindur sig með samningi til að endurgreiða höfuðstól og vexti. Þótt lánveitandi eigi lögvarða kröfu getur innheimta brugðist, til dæmis ef fyrirtæki verður gjaldþrota áður en það greiðir lánið. Hættan á að gjaldfallin krafa innheimtist ekki að fullu nefnist útlánaáhætta. Lánveitendur krefjast áhættuálags af lántakendum sem meiri líkur eru á að standi ekki við skuldbindingar sínar.

Neðanmálsgreinar