9.1 Hvernig einokun myndast: aðgangshindranir

9.1 Hvernig einokun myndast: aðgangshindranir

Aðgangshindranir geta leitt til einokunar eða takmarkað samkeppni við örfá fyrirtæki. Þær geta lokað markaðnum fyrir nýjum aðilum þótt starfandi fyrirtæki skili miklum hagnaði. Á slíkum markaði er því ekki tryggt að hagnaður laði að ný fyrirtæki og þrýsti verðinu niður þar til þau fyrirtæki sem eftir standa skila aðeins eðlilegum hagnaði til langs tíma.

Hér er fjallað um fimm meginflokka aðgangshindrana sem geta skapað eða varið einokunarstöðu.

Náttúruleg einokun

Eftirspurnarferill markaðarins sker LRAC-ferilinn við 5.000 flugvélar á ári og verðið P₁, sem er hærra en P₀. Eftirspurnin rúmar því aðeins einn framleiðanda af hagkvæmri stærð. Kæmi annað fyrirtæki inn með 4.000 flugvéla ársframleiðslu yrði meðalkostnaður þess hærri en hjá starfandi fyrirtækinu og það gæti ekki keppt á sama verði. Stefndi það þess í stað á 8.000 flugvélar næði það lægri meðalkostnaði, en eftirspurnin nægði ekki til að selja allt magnið.

Þegar stærðarhagkvæmni er mikil miðað við heildareftirspurn markaðarins getur myndast náttúruleg einokun. Hún er algengust þar sem dýru grunnkerfi þarf fyrst að koma upp en jaðarkostnaður við hvern viðskiptavin til viðbótar er lágur. Eftir að vatnsveita hefur lagt meginstofna um hverfi kostar tiltölulega lítið að tengja eitt heimili í viðbót. Sama gildir um rafveitu sem hefur þegar lagt dreifikerfi. Tvö sjálfstæð stofn- eða raflagnakerfi myndu að verulegu leyti kalla á tvöfalda fjárfestingu. Einn þjónustuaðili getur því þjónað öllum markaðnum með lægri meðalkostnaði en mörg smærri fyrirtæki sem hvert um sig þyrfti sitt eigið grunnkerfi.

Náttúruleg einokun getur einnig myndast á litlum staðbundnum markaði fyrir vöru sem er dýr í flutningi. Sementsframleiðsla býr til dæmis yfir stærðarhagkvæmni og eftirspurn á tilteknu svæði kann að vera aðeins lítillega meiri en framleiðslugeta einnar verksmiðju. Þar sem landflutningar á sementi eru kostnaðarsamir getur sementsverksmiðja sem hefur ekki aðgang að ódýrum sjó- eða vatnaleiðum haft náttúrulega einokunarstöðu á sínu svæði.

Yfirráð yfir takmarkaðri auðlind

Einokunarstaða getur einnig byggst á yfirráðum yfir nauðsynlegri og takmarkaðri náttúruauðlind. Sögulegt dæmi frá Bandaríkjunum er Aluminum Company of America (ALCOA), sem réð yfir stærstum hluta framboðs báxíts, mikilvægs hráefnis til álframleiðslu. Á fjórða áratug tuttugustu aldar voru yfirráð ALCOA svo mikil að önnur fyrirtæki áttu erfitt með að afla nægs báxíts til að framleiða ál í samkeppnishæfu magni.

De Beers hafði um langt skeið mjög sterka stöðu á heimsmarkaði fyrir demanta. Á þeim tíma sem dæmið vísar til rak fjölþjóðafyrirtækið námur og vinnslu í Suður-Afríku, Botsvana, Namibíu og Kanada, leitaði að demöntum í fjórum heimsálfum og stýrði alþjóðlegu dreifikerfi fyrir óslípaða demanta. Samkeppni jókst síðar, en áhrif fyrirtækisins á markaðinn voru áfram veruleg.

Lögbundin einokun

Stjórnvöld geta skapað aðgangshindrun með því að banna eða takmarka samkeppni. Samkvæmt bandarískum lögum hefur Póstþjónusta Bandaríkjanna einkarétt á dreifingu tiltekinna flokka venjulegs bréfpósts. Í mörgum bandarískum ríkjum og sveitarfélögum heimila lög eða reglur aðeins eina rafveitu, eina vatnsveitu eða einn sorphirðuaðila á afmörkuðu svæði. Slík lögbundin einokun er oft eftirlitsskyld: stjórnvöld takmarka fjölda þjónustuaðila en setja jafnframt reglur um verð, gæði eða aðgengi að nauðsynlegri veituþjónustu. Stærðarhagkvæmni getur þá gert einn þjónustuaðila hagkvæmari en tvö eða fleiri fyrirtæki með aðskilin grunnkerfi.

Efling nýsköpunar

Nýsköpun krefst tíma og fjármuna. Hugsum okkur fyrirtæki sem kostar rannsóknir og þróun og finnur lyf við kvefi. Ef önnur fyrirtæki gætu tekið lyfjaformúluna án þess að bera rannsóknarkostnaðinn, framleitt lyfið og undirboðið fyrirtækið sem þróaði það, myndi hvati til rannsókna veikjast. Bandaríska stjórnarskráin bregst við þessum vanda í 8. lið 1. greinar með því að veita þinginu vald til að efla framfarir vísinda og nytjalista með tímabundnum einkarétti höfunda og uppfinningamanna. Á þeim grundvelli starfa meðal annars Einkaleyfa- og vörumerkjastofa Bandaríkjanna og Höfundarréttarstofa Bandaríkjanna. Einkaleyfi veitir uppfinningamanni tímabundinn einkarétt til að framleiða, nota eða selja uppfinninguna. Í Bandaríkjunum er almennur gildistími slíkrar verndar 20 ár. Tímabundið einokunarvald á að gera nýsköpunarfyrirtæki kleift að vinna upp kostnað við rannsóknir og þróun (R&Þ); að verndartímanum loknum geta önnur fyrirtæki komið inn á markaðinn.

Vörumerki er heiti, tákn eða annað merki sem auðkennir vöru eða þjónustu og greinir hana frá öðrum, svo sem Chiquita-heitið, Chevrolet-merkið eða Nike-sveigurinn á skóm og íþróttabúnaði. Á árunum 2003–2019 voru um 6,8 milljónir vörumerkja skráðar hjá bandarískum stjórnvöldum. Endurnýja má skráningu vörumerkis ítrekað meðan merkið er áfram í virkri notkun.

Samkvæmt Höfundarréttarstofu Bandaríkjanna er höfundarréttur lögvernd frumsaminna höfundarverka, meðal annars bókmennta, leikverka, tónlistar, byggingarlistar, korta, dans- og látbragðsverka, myndlistar, grafíkur, höggmynda og hljóð- og myndverka. Án leyfis rétthafa má almennt ekki afrita verndað verk, sýna það eða flytja opinberlega. Í Bandaríkjunum gildir höfundarréttarvernd að jafnaði meðan höfundur lifir og í 70 ár eftir andlát hans.

Einkaleyfi vernda fyrst og fremst uppfinningar en höfundarréttur frumsamin verk, svo sem bækur, tónlist og myndlist. Mörkin geta þó verið óljós, til dæmis þegar nýr hugbúnaður á í hlut. Lög um viðskiptaleyndarmál vernda síðan verðmætar upplýsingar sem fyrirtæki heldur leyndum. Keppinautur má ekki afla slíkra upplýsinga eða nota þær með ólögmætum hætti þótt ekkert einkaleyfi sé til staðar. Uppskrift Coca-Cola er þekkt dæmi: hún er hvorki birt í einkaleyfi né vernduð sem höfundarverk heldur varðveitt sem leyndarmál fyrirtækisins.

Einkaleyfi, vörumerki, höfundarréttur og vernd viðskiptaleyndarmála kallast einu nafni hugverkaréttindi. Þau veita lögvarinn rétt yfir óáþreifanlegum verðmætum, svo sem uppfinningu, auðkenni eða höfundarverki, í stað efnislegrar eignar á borð við hús eða bíl. Flest ríki hafa sett lög um hugverkaréttindi, en gildistími og inntak verndarinnar eru mismunandi. Alþjóðahugverkastofnunin (WIPO) og ýmsir alþjóðasamningar vinna að samræmingu reglnanna og gagnkvæmri viðurkenningu réttinda milli landa.

Opinberar samkeppnistakmarkanir voru áður umfangsmeiri í Bandaríkjunum. Lengst af tuttugustu öld hafði AT&T lagalegan einkarétt á staðbundinni símaþjónustu og langlínusímtölum. Frá fjórða áratugnum fram á áttunda áratuginn takmörkuðu alríkisreglur hvaða leiðir flugfélög máttu fljúga og hvaða fargjöld þau máttu taka. Aðrar reglur settu þak á innlánsvexti banka eða verð vöruflutningafyrirtækja.

Tæknin ræður að hluta hvaða starfsemi hentar sem veituþjónusta eins aðila og getur talist náttúruleg einokun. Á síðari hluta tuttugustu aldar fóru staðbundin símaþjónusta og langlínuþjónusta að mestu um vírakerfi. Það var óhagkvæmt að mörg fyrirtæki legðu hvert sitt kerfi um sömu bæi og landið allt. Þegar örbylgju- og gervihnattasendingar leystu víra að hluta af hólmi gátu fleiri fyrirtæki nýtt sambærilega flutningstækni og AT&T missti einokun sína á langlínuþjónustu. Útbreiðsla farsímakerfa jók síðar samkeppni í staðbundinni símaþjónustu.

Tækniframfarir og aukin trú á að markaðir gætu veitt fullnægjandi þjónustu hrundu af stað bylgju afreglunar í Bandaríkjunum frá lokum áttunda áratugarins og fram á tíunda áratuginn. Reglur um hvaða fyrirtæki mættu koma inn á markað, hvaða verð þau mættu taka og hversu mikið þau mættu bjóða fram voru afnumdar eða rýmkaðar, meðal annars í fjarskiptum, flugi, vöruflutningum, bankastarfsemi og raforku.

Víða um heim takmarka stjórnvöld enn samkeppni í atvinnugreinum sem þau telja hafa sérstaka þjóðhagslega eða samfélagslega þýðingu. Dæmi frá Evrópu, Rómönsku Ameríku, Afríku og Asíu eru flug, bankastarfsemi, stál- og olíuframleiðsla og fjarskipti.

Að fæla mögulega keppinauta frá markaðnum

Fyrirtæki geta einnig skapað aðgangshindrun með því að gera væntanlegum keppinautum ljóst að innkoma verði kostnaðarsöm. Ein slík aðferð er skaðleg undirverðlagning: starfandi fyrirtæki beitir eða hótar skörpum, tímabundnum verðlækkunum til að hrekja keppinaut af markaði eða fæla hann frá innkomu. Slík hegðun getur brotið gegn bandarískum samkeppnislögum, en erfitt er að sýna fram á ásetning og útilokunaráhrif.

Hugsum okkur stórt flugfélag sem annast flest flug milli tveggja borga. Lítið nýtt félag hefur flug á sömu leið. Stóra félagið lækkar þá fargjöld svo mikið að nýi keppinauturinn getur ekki rekið leiðina með hagnaði. Fari nýja félagið af markaðnum getur það sem fyrir var hækkað fargjöldin á ný.

Eftir að slíkt hefur gerst einu sinni eða tvisvar kunna aðrir að hætta við innkomu. Smærri flugfélög hafa oft sakað þau stærri um skaðlega undirverðlagningu. Upp úr aldamótum 2000 sakaði ValuJet til dæmis Delta, Frontier sakaði United og Reno Air sakaði Northwest. Þetta voru ásakanir fyrirtækjanna, ekki sjálfkrafa staðfest brot. Í öðru bandarísku samkeppnismáli árið 2015 komst dómsmálaráðuneytið að þeirri niðurstöðu að takmarkanir American Express og Mastercard, sem komu í veg fyrir að smásalar beindu viðskiptavinum að greiðslumátum með lægri færslugjöldum, brytu gegn samkeppnisreglum.

Mikil auglýsingaútgjöld og rótgróin vörumerki geta einnig fælt nýja keppinauta frá. Ef nýr kóladrykkur kemst ekki inn á landsmarkað nema framleiðandinn verji meira til kynningar en Coca-Cola og Pepsi gera, er aðgangurinn aðeins á færi fárra fyrirtækja. Sterkt vörumerki getur því orðið umtalsverð markaðshindrun.

Samantekt um aðgangshindranir