55 Teygni

5.4 Teygni gagnvart öðrum þáttum en verði

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

reiknað tekjuteygni eftirspurnar og krossverðteygni eftirspurnar
reiknað teygni á vinnu- og fjármagnsmörkuðum, þar á meðal teygni vinnuframboðs og sparnaðar
beitt teygnihugtökum við raunverulegar aðstæður

Grunnhugmyn_d teygni er að pró_sentubreyting einnar breytu valdi prósentubreytingu annarrar. Hún á ekki aðeins við um það hvernig eftirspurt magn og framboðið magn bregðast við verðbreytingum vöru. Mundu að eftirspurt magn (Qd) ræðst meðal annars af tekjum, smekk og óskum, verði tengdra vara og verði vörunnar sjálfrar. Á sama hátt ræðst framboðið magn (Qs) meðal annars af framleiðslukostnaði og verði. Því má mæla teygni gagnvart öllum ákvörðunarþáttum eftirspurðs og framboðins magns, ekki aðeins verði.

Tekjuteygni eftirspurnar

Tekjuteygni eftirspurnar er prósentubreyting eftirspurðs magns deilt með prósentubreytingu tekna.

\begin{array}{l} Tekjuteygni eftirspurnar \\ = \frac{% breyting á eftirspurðu magni}{% breyting á tekjum} \end{array}

Tekjuteygni eftirspurnar er yfirleitt jákvæð. Tekjuaukning eykur þá eftirspurt magn. Þetta mynstur er svo algengt að slíkar vörur eru kallaðar venjulegar vörur. Eftirspurn eftir fáeinum vörum minnkar þó þegar tekjur aukast. Fólk með hærri tekjur gæti til dæmis keypt færri hamborgara en meira af steik, eða minna af ódýru víni en meira af innfluttum bjór. Þegar tekjuteygni eftirspurnar er neikvæð er varan kölluð óæðri vara.

Hugtökin venjuleg vara og óæðri vara voru kynnt í kaflanum um eftirspurn og framboð. Hærri tekjur hliðra eftirspurnarferli venjulegrar vöru til hægri, enda er tekjuteygni eftirspurnar þá jákvæð. Stærð hliðrunarinnar ræðst af tekjuteygninni: því meiri sem hún er, þeim mun meiri verður hliðrunin. Fyrir óæðri vöru, þar sem tekjuteygni eftirspurnar er neikvæð, hliðra hærri tekjur eftirspurnarferlinum hins vegar til vinstri. Stærð þeirrar hliðrunar ræðst einnig af tölugildi tekjuteygninnar.

Krossverðteygni eftirspurnar

Verðbreyting einnar vöru getur breytt eftirspurðu magni annarrar vöru. Ef vörurnar eru stuðningsvörur, eins og brauð og hnetusmjör, eykur verðlækkun annarrar vörunnar eftirspurt magn hinnar. Ef þær eru hins vegar staðkvæmdarvörur, eins og flugmiðar og lestarmiðar, veldur verðlækkun annarrar því að neytendur kaupa meira af henni og minna af hinni. Ódýrari flugmiðar draga því úr eftirspurn eftir lestarmiðum og öfugt.

Krossverðteygni eftirspurnar gefur þessum tengslum tölulegt gildi. Forskeytið „krossverð-“ vísar til þess að verð einnar vöru hafi áhrif á eftirspurt magn annarrar vöru. Nánar tiltekið er krossverðteygni eftirspurnar prósentubreyting eftirspurðs magns vöru A sem verður vegna prósentubreytingar á verði vöru B.

\begin{array}{l} Krossverðteygni eftirspurnar \\ = \frac{% breyting á Qd vöru A}{% breyting á verði vöru B} \end{array}

Krossverðteygni staðkvæmdarvara er jákvæð. Ef vara A er staðkvæmdarvara vöru B, eins og kaffi gagnvart tei, eykur hærra verð vöru B neyslu vöru A. Krossverðteygni stuðningsvara er neikvæð. Ef vara A er stuðningsvara vöru B, eins og kaffi gagnvart sykri, minnkar hærra verð vöru B neyslu vöru A.

Teygni á vinnumarkaði og fjármagnsmarkaði

Teygnihugtakið á við um alla markaði, ekki aðeins vöru- og þjónustumarkaði. Á vinnumarkaði endurspeglar launateygni vinnuframboðs til dæmis lögun vinnuframboðsferilsins. Hún er prósentubreyting unninna vinnustunda deilt með prósentubreytingu launa:

\begin{array}{l} Teygni vinnuframboðs \\ = \frac{% breyting á framboðnu vinnumagni}{% breyting á launum} \end{array}

Vinnuframboð unglinga er yfirleitt nokkuð teygið gagnvart launum: tiltekin prósentubreyting launa veldur þá meiri prósentubreytingu unninna vinnustunda. Vinnuframboð fólks á fertugs- og fimmtugsaldri er hins vegar fremur óteygið. Þegar laun þess hækka eða lækka um tiltekið hlutfall breytist fjöldi vinnustunda sem það vill bjóða fram um minna hlutfall.

Á fjármagnsmörkuðum lýsir teygni sparnaðar lögun framboðsferils fjármagns. Hún er prósentubreyting sparnaðar deilt með prósentubreytingu vaxta:

\begin{array}{l} Teygni sparnaðar \\ = \frac{% breyting á fjárhæð sparnaðar}{% breyting á vöxtum} \end{array}

Stundum eru lagðar til skattaívilnanir til að auka sparnað með því að hækka ávöxtun hans. Slík stefna eykur sparnað hlutfallslega mikið ef framboð fjármagns er teygið, því tiltekin prósentuaukning ávöxtunar veldur þá meiri prósentuaukningu sparnaðar. Ef framboð fjármagns er mjög óteygið veldur sama prósentuaukning ávöxtunar aðeins lítilli aukningu sparnaðar. Rannsóknarniðurstöður um framboð fjármagns eru umdeildar, en að minnsta kosti til skamms tíma virðist sparnaður bregðast fremur lítið við vaxtabreytingum.

Víðari notkun teygnihugtaksins

Teygnihugtakið þarf ekki einu sinni að tengjast hefðbundnum framboðs- eða eftirspurnarferli. Hugsum okkur til dæmis að meta eigi hvort bandaríska ríkisskattstjórnin eigi að verja meira fé í eftirlit með skattframtölum. Þá má setja spurninguna fram sem teygni skattheimtu gagnvart útgjöldum til skatteftirlits: hversu mikil verður prósentubreyting skatttekna vegna tiltekinnar prósentubreytingar útgjalda til skatteftirlits?

Fjöldi teygnihugtaka, sem sum eru tekin saman í töflu 5.4, getur valdið ruglingi. Orðin „teygni eftirspurnar“ og „teygni framboðs“ vísa án frekari skýringar til teygni gagnvart verði. Til að taka af allan vafa, eða þegar fjallað er um margar tegundir teygni, er teygni eftirspurnar einnig kölluð verðteygni eftirspurnar eða „teygni eftirspurnar gagnvart verði“. Á sama hátt er teygni framboðs einnig kölluð verðteygni framboðs eða „teygni framboðs gagnvart verði“. Í hvaða samhengi sem er lýsir teygni þó alltaf hvernig prósentubreyting einnar breytu, oftast verð- eða peningabreytu, veldur prósentubreytingu annarrar breytu, yfirleitt einhvers konar magnbreytu.

Tekjuteygni eftirspurnar = % breyting á Qd/% breyting á tekjum

Krossverðteygni eftirspurnar = % breyting á Qd vöru A/% breyting á verði vöru B

Launateygni vinnuframboðs = % breyting á framboðnu vinnumagni/% breyting á launum

Launateygni vinnueftirspurnar = % breyting á eftirspurðu vinnumagni/% breyting á launum

Vaxtateygni sparnaðar = % breyting á sparnaði/% breyting á vöxtum

Vaxtateygni lántöku = % breyting á lántöku/% breyting á vöxtum

Tengjum við raunveruleikann

Hvað kostar þetta eiginlega?

Hvernig fór fyrir Netflix eftir 60% verðhækkunina árið 2011? Þróunin varð mjög sveiflukennd.

Fyrir verðhækkunina voru bandarískir áskrifendur um 24,6 milljónir. Eftir hana sögðu 810.000 reiðir bandarískir neytendur upp áskriftum sínum og áskrifendum fækkaði í 23,79 milljónir. Í júní 2013 voru bandarískir streymisáskrifendur Netflix orðnir 36 milljónir. Þeim hafði þá fjölgað um 11,4 milljónir frá verðhækkuninni, eða að meðaltali um 1,6 milljónir á ársfjórðungi. Það var hægari vöxtur en fjölgunin um 2 milljónir á ársfjórðungi á síðasta ársfjórðungi 2010 og fyrsta ársfjórðungi 2011.

Fyrsta árið eftir verðhækkunina lækkaði hlutabréfaverð fyrirtækisins, sem endurspeglar væntingar um framtíð þess, úr um 33,60 Bandaríkjadölum á hlut í tæpa 7,80 Bandaríkjadali. Í árslok 2016 var verðið hins vegar 123 Bandaríkjadalir á hlut. Í árslok 2021 var það rúmlega 600 Bandaríkjadalir á hlut og Netflix hafði meira en 214 milljónir áskrifenda í fimmtíu löndum.

Hvað gerðist? Stjórnendur Netflix skildu augljóslega lögmál eftirspurnar. Þegar verðhækkunin var kynnt sögðu þeir að hún gæti kostað fyrirtækið um 600.000 núverandi áskrifendur. Með formúlu eftirspurnarteygni má auðveldlega sjá að þeir bjuggust við óteygnum viðbrögðum:

\begin{array}{rcl} = & \frac{–600.000/[(24 milljónir + 24,6 milljónir)/2]}{$6/[($10 + $16)/2]} \\ = & \frac{–600.000/24,3 milljónir}{$6/$13} \\ = & \frac{–0,025}{0,46} \\ = & –0,05 \end{array}

Stjórnendur Netflix töldu jafnframt að verðhækkunin hefði lítil áhrif á öflun nýrra viðskiptavina. Fyrirtækið bjóst við allt að 1,29 milljónum nýrra áskrifenda á þriðja ársfjórðungi 2011. Sá vöxtur var vissulega hægari en fyrirtækið hafði áður náð, eða um 2 milljónir á ársfjórðungi.

Hvers vegna reyndist matið á brottfalli viðskiptavina svo rangt? Á þeim rúmu tveimur áratugum sem liðnir voru frá stofnun Netflix hafði nánum, þótt ekki fullkomnum, staðkvæmdarvörum fjölgað. Neytendur gátu nú valið meðal annars um Vudu, Amazon Prime, Hulu, Redbox og smásöluverslanir. Jaime Weinman greindi frá því í Maclean’s að 68% Bandaríkjamanna væru í mest fimm mínútna akstursfjarlægð frá Redbox-sjálfsala og mörgum virtist enn þægilegra að aka í fimm mínútur en að hlaða kvikmynd af netinu. Árið 2012 virðast margir neytendur enn hafa kosið DVD-disk fremur en streymt myndband.

Hvaða mistök gerðu stjórnendur Netflix? Þeir vanmátu ekki aðeins eftirspurnarteygni með því að horfa fram hjá nánum staðkvæmdarvörum, heldur virðast þeir einnig hafa vanmetið smekk og óskir viðskiptavina. Mikil fjölgun áskrifenda síðar meir bendir þó til þess að streymt myndband hafi orðið vinsælla en kvikmyndir á DVD-diskum. Netflix, sem varð tilefni margra brandara og skotspóna í bandarískum síðkvöldsþáttum árið 2011, kann því að hafa hlegið síðast.