4.2 Eftirspurn og framboð á fjármálamörkuðum

4.2Eftirspurn og framboð á fjármálamörkuðum

Bandarísk heimili, stofnanir og innlend fyrirtæki spöruðu samtals tæplega 1,3 billjónir Bandaríkjadala árið 2015. Hvert fór spariféð og hvernig var það nýtt? Hluti þess var lagður inn í banka sem lánuðu féð áfram til einstaklinga og fyrirtækja. Öðru var varið til fjárfestinga í einkafyrirtækjum eða það lánað opinberum stofnunum sem þurftu að fjármagna verkefni á borð við vegagerð og almenningssamgöngur. Sum fyrirtæki endurfjárfestu jafnframt eigin sparnað í rekstrinum.

Hverjir mynda eftirspurn og framboð á fjármálamörkuðum?

Á öllum mörkuðum er verðið það sem seljendur fá og kaupendur greiða. Þeir sem bjóða fram fjármagn með sparnaði vænta ávöxtunar, en þeir sem afla fjár með lántöku þurfa að greiða fyrir afnot fjármagnsins. Ávöxtunin eða greiðslan getur tekið á sig ólíkar myndir eftir tegund fjárfestingar.

Einfaldasta dæmið um ávöxtun eru vextir. Þegar þú leggur fé inn á sparnaðarreikning greiðir bankinn þér vexti af innstæðunni. Vextirnir, gefnir upp sem hlutfall af innstæðunni, nefnast innlánsvextir. Á sama hátt þarftu að greiða vexti af fé sem þú færð að láni, til dæmis til að kaupa bíl eða tölvu.

Skoðum markaðinn fyrir kreditkortalán. Árið 2021 voru tæplega 200 milljónir Bandaríkjamanna með kreditkort. Korthafi getur fengið fé að láni hjá kortaútgefanda og þarf að endurgreiða höfuðstólinn ásamt vöxtum, þótt flest kort veiti greiðslufrest þar sem hægt er að greiða skuldina án vaxta. Dæmigerðir kreditkortavextir eru 12–18% á ári. Í maí 2021 námu útistandandi kreditkortaskuldir Bandaríkjamanna um 807 milljörðum Bandaríkjadala og rúmlega 45% bandarískra fjölskyldna skulduðu eitthvað á kreditkortum. Gerum ráð fyrir að meðalvextir kreditkortalána séu 15% á ári. Bandaríkjamenn greiða þá tugi milljarða Bandaríkjadala árlega í kreditkortavexti, auk kortagjalda og vanskilagjalda.

Lögmál eftirspurnar og framboðs gilda einnig á fjármálamörkuðum. Samkvæmt lögmáli eftirspurnar minnkar eftirspurt magn þegar ávöxtun, það er verðið, hækkar. Neytendur draga því úr lántöku þegar vextir hækka. Samkvæmt lögmáli framboðs eykst framboðið magn þegar verðið hækkar. Hærri kreditkortavextir verða því til þess að fleiri fyrirtæki vilja gefa út kreditkort og hvetja viðskiptavini til að nota þau. Lækki kreditkortavextir minnkar hins vegar framboðið magn fjármagns en eftirspurt magn eykst.

Jafnvægi á fjármálamörkuðum

Séu vextirnir, það er „verðið“ á fjármálamarkaðnum, yfir jafnvægi myndast umframframboð fjármagns. Við 21% vexti eykst framboðið magn til dæmis í 750 milljarða Bandaríkjadala en eftirspurt magn minnkar í 480 milljarða. Við þessa vexti vilja kortaútgefendur gjarnan lána korthöfum en tiltölulega fáir einstaklingar og fyrirtæki vilja taka lán. Sumir kortaútgefendur lækka því vexti eða önnur gjöld til að laða að fleiri viðskiptavini. Sú samkeppni þrýstir vöxtunum niður í átt að jafnvægi.

Séu vextirnir undir jafnvægi myndast umframeftirspurn, eða skortur á fjármagni. Við 13% vexti eykst eftirspurt magn kreditkortalána í 700 milljarða Bandaríkjadala en kortaútgefendur vilja aðeins bjóða fram 510 milljarða. Þeir finna þá fyrir mikilli eftirspurn og sjá sér færi á að hækka vexti eða gjöld. Markaðsöfl þrýsta því vöxtunum smám saman upp í átt að jafnvægi.

Hliðranir eftirspurnar og framboðs á fjármálamörkuðum

Þeir sem bjóða fram fjármagn standa frammi fyrir tveimur meginákvörðunum: hve mikið þeir vilja spara og hvernig þeir vilja skipta sparnaðinum á milli ólíkra fjárfestingarkosta. Skoðum þessar ákvarðanir hvora fyrir sig.

Þátttakendur á fjármálamörkuðum þurfa að ákveða hvenær þeir vilja neyta vöru og þjónustu, nú eða síðar. Hagfræðingar nefna þetta ákvarðanir milli tímabila, enda nær valið yfir fleiri en eitt tímabil. Ákvörðun um sparnað eða fjárfestingu nær þannig yfir lengri tíma, ólíkt hversdagslegri ákvörðun um hvað eigi að kaupa í matvöruverslun.

Flest launafólk sparar til eftirlauna vegna þess að tekjurnar eru meiri en útgjöldin á starfsævinni, en aðstæðurnar snúast við eftir starfslok. Fólk sparar því nú og býður þannig fram fjármagn. Hækki tekjur sparar það yfirleitt meira. Breytist mat þess á framtíðarhorfum getur sparnaðurinn einnig breyst. Vísbendingar eru til dæmis um að bandaríska almannatryggingakerfið Social Security, sem launafólk greiðir til og fær greiðslur úr eftir starfslok, hafi dregið úr sparnaði þess. Sé það rétt hefur kerfið hliðrað framboðsferli fjármagns til vinstri við hvert vaxtastig.

Margir háskólanemar þurfa hins vegar fé núna, þegar tekjur þeirra eru litlar eða engar, til að greiða námskostnað. Þeir taka því lán og mynda eftirspurn á fjármálamarkaði. Að námi loknu og þegar þeir eru komnir í vinnu endurgreiða þeir lánin. Einstaklingar taka einnig lán til húsnæðis- eða bílakaupa. Fyrirtæki sækjast eftir fjármögnun til að byggja verksmiðju eða ráðast í rannsóknar- og þróunarverkefni sem skilar ef til vill ekki ávinningi fyrr en eftir fimm eða tíu ár, jafnvel síðar. Þegar neytendur og fyrirtæki bera meira traust til þess að þau geti endurgreitt lán í framtíðinni hliðrast eftirspurnarferill fjármagns til hægri.

Í tækniuppsveiflunni seint á tíunda áratug 20. aldar töldu mörg fyrirtæki til dæmis að fjárfesting í nýrri tækni myndi skila mikilli ávöxtun. Eftirspurn þeirra eftir fjármagni hliðraðist því til hægri. Í kreppunni miklu 2008–2009 hliðraðist eftirspurn fyrirtækja hins vegar til vinstri við hvert vaxtastig.

Hingað til höfum við skoðað heildarsparnað. Nú skulum við kanna hvað ræður því hvernig sparnaður skiptist á milli fjárfestingarkosta. Þeir sem bjóða fram fjármagn þurfa að vega saman ávöxtun og áhættu. Mikil ávöxtun er eftirsóknarverð en mikil áhætta óæskileg. Verði fjárfesting A áhættusamari eða ávöxtun hennar minnki færa sparifjáreigendur fé sitt yfir í fjárfestingu B. Framboðsferill fjármagns til fjárfestingar A hliðrast þá til vinstri en framboðsferill fjárfestingar B til hægri.

Bandaríkin sem lántaki á alþjóðamarkaði

Í heimshagkerfinu fara fjárfestingar að andvirði billjóna Bandaríkjadala yfir landamæri á hverju ári. Snemma á fyrsta áratug 21. aldar fjárfestu erlendir aðilar árlega nokkrum hundruðum milljarða Bandaríkjadala meira í bandaríska hagkerfinu en bandarískir aðilar fjárfestu erlendis. Næsta reiknidæmi fjallar um eitt þeirra þjóðhagslegu áhyggjuefna sem þessi staða hefur vakið í Bandaríkjunum.

Mikið erlent fjármagn hefur streymt inn í bandaríska hagkerfið. Samkvæmt bandarísku efnahagsgreiningarstofnuninni áttu bandarískir fjárfestar erlendar eignir að verðmæti 34,45 billjónir Bandaríkjadala á þriðja ársfjórðungi 2021, en erlendir fjárfestar áttu bandarískar eignir að verðmæti 50,53 billjónir. Flyttu erlendir fjárfestar fé sitt úr Bandaríkjunum og fjárfestu annars staðar gæti fjárfestingarmagn í landinu minnkað verulega og aðeins staðið til boða á hærri vöxtum. Minna innflæði erlends fjármagns gæti því komið illa niður á bandarískum neytendum og fyrirtækjum sem vilja taka lán.

Í þróuðu nútímahagkerfi færist fjármagn oft ósýnilega á milli bankareikninga með rafrænum millifærslum. Samt má greina þetta fjármagnsflæði með sama líkani um eftirspurn og framboð og notað er á vöru- og vinnumörkuðum.

Verðþök á fjármálamörkuðum: Lög um hámarksvexti

Eins og áður kom fram eru um 200 milljónir Bandaríkjamanna með kreditkort og vaxtagreiðslur þeirra og gjöld nema tugum milljarða Bandaríkjadala á ári. Því kemur ekki á óvart að stundum myndist pólitískur þrýstingur á að takmarka vexti og gjöld kortafyrirtækja. Kortaútgefendur, þar á meðal bankar, olíufélög, símafyrirtæki og verslanir, svara því til að háir vextir séu nauðsynlegir til að mæta tapi vegna lántakenda sem greiða seint eða alls ekki. Þeir benda einnig á að korthafar geti komist hjá vaxtagreiðslum með því að greiða reikninginn á réttum tíma.

Mörg bandarísk ríki hafa sett lög um hámarksvexti sem takmarka þá vexti sem lánveitendur mega innheimta. Hámarkið er þó oft langt yfir markaðsvöxtum. Ef vextir mega til dæmis ekki fara yfir 30% á ári geta þeir samt sveiflast undir því marki eftir markaðsöflum. Verðþak sem er sett svo hátt er óbindandi og hefur engin raunveruleg áhrif nema jafnvægisvextir hækki upp fyrir það.