2626 Nýklassíska sjónarhornið

Inngangur að nýklassíska sjónarhorninu

Óklárað íbúðarhús með fullgerðu þaki og ytra byrði að hluta; lóðin er auð og byggingin virðist hafa staðið ónotuð. — **Mynd 26.1.** Ókláruð og yfirgefin íbúðarbygging var eitt sýnilegt einkenni húsnæðishrunsins sem fylgdi samdrættinum mikla. Myndin sýnir afleiðingu áfallsins á byggingarmarkaði en segir ein og sér ekki til um umfang þess eða orsakir. (Mynd: aðlögun á „House“ eftir A McLin/Flickr, Creative Commons Attribution 2.0)

Inngangur að nýklassíska sjónarhorninu

Tengjum við raunveruleikann

Siglt um ókönnuð hafsvæði

Bandaríska hagsveiflurannsóknastofnunin National Bureau of Economic Research (NBER) dagsetur lok samdráttarins mikla í júní 2009, eftir 18 mánaða niðursveiflu. Matið byggist á mörgum mælikvörðum, svo sem rauntekjum, sölu, atvinnu ásamt iðnaðarframleiðslu, en ekki einni einfaldri reglu um landsframleiðslu. Samdrátturinn tengdist bæði hruni húsnæðismarkaðar og alvarlegri fjármálakreppu. Lánsfjármiðlun raskaðist, eignaverð féll, neysla og fjárfesting drógust saman og atvinnuleysi jókst. Áfallið barst jafnframt milli landa um fjármálakerfi og viðskipti. Bandarísk stjórnvöld ásamt seðlabankanum beittu því umfangsmiklum peninga-, fjármála- og ríkisfjármálaaðgerðum. Áhrif, kostnaður og dreifing þessara aðgerða hafa síðan verið viðfangsefni rannsókna og ágreinings. Meðal aðgerðanna voru:

Seðlabanki Bandaríkjanna keypti ríkisskuldabréf, veðtryggð verðbréf og aðrar eignir. Kaupin juku lausafjárstöðu bankakerfisins og þrýstu niður skammtíma- og langtímavöxtum. Markmiðið var að bæta virkni fjármálamarkaða og greiða fyrir lánsfjármiðlun. Áhrif á útlán, gengi og útflutning voru þó háð viðbrögðum banka, fyrirtækja, heimila og erlendra markaða; þau voru ekki vélræn afleiðing af auknum forða banka.
Bandaríkjaþing og forseti samþykktu einnig neyðar- og örvunarlöggjöf. Troubled Asset Relief Program (TARP) heimilaði fjármagnsstuðning við banka og aðrar fjármálastofnanir og var síðar meðal annars notað til stuðnings bílaiðnaðinum. American Recovery and Reinvestment Act frá 2009 fól í sér blöndu opinberra útgjalda, tilfærslna og skattalækkana sem áttu að styðja við eftirspurn og atvinnu. Mat á heildaráhrifum krefst mótsviðsmyndar um hvað hefði gerst án aðgerðanna.

Batinn eftir samdráttinn mikla var hægur í ýmsum mælikvörðum. Samkvæmt gögnum sem hér eru lögð til grundvallar var árlegur framleiðnivöxtur að meðaltali 1,9% á árunum 2009–2012, samanborið við 2,7% á árunum 2000–2007. Atvinnuleysi var lengi yfir mati á jafnvægisatvinnuleysi og raunframleiðsla undir áætlaðri mögulegri framleiðslu. Slíkur samanburður sannar þó ekki einn og sér hvaða áhrif einstakar hagstjórnaraðgerðir höfðu; til þess þarf að greina mótsviðsmyndir, tímasetningu og aðra samtímaþætti. Í kaflanum er nýklassíska sjónarhornið borið saman við hið keynesíska með samdráttinn mikla og heimsfaraldurinn 2020 sem söguleg dæmi.

Einstakur hitametdagur eða óvenju kaldur vetur getur verið áhugavert frávik. Slíkt tilvik segir þó lítið um dæmigert veðurfar eitt og sér. Til að greina undirliggjandi mynstur þarf langa, samræmda gagnaröð og þarf að aðgreina tímabundnar sveiflur frá varanlegri þróun.

Sama aðgreining skiptir máli í þjóðhagfræði. Kreppan mikla, samdrátturinn 2008–2009 og heimsfaraldursáfallið 2020 voru ólík og óvenju djúp áföll. Langtímagreining beinir hins vegar sjónum að því hvernig framleiðslugeta, framleiðni, vinnuafl og stofnanir þróast milli slíkra atburða. Atvinnuleysi í Bandaríkjunum var til dæmis 3,5% árið 1969, 9,7% árið 1982 og 8,1% að meðaltali árið 2020. Þessar tölur endurspegla bæði hagsveiflur og breytingar á vinnumarkaði. Hugtakið jafnvægisatvinnuleysi lýsir því ekki fastri eða beint mælanlegri prósentu; það er óviss matstærð sem getur breyst með lýðfræði, stofnunum, leit og pörun á vinnumarkaði. Nýklassísk greining spyr hversu hratt hagkerfið aðlagast aftur að sjálfbærri framleiðslu, en gerir ekki ráð fyrir að eitt óbreytanlegt atvinnuleysishlutfall gildi á öllum tímum.

Heitið „nýklassískt“ vísar til þess að sjónarhornið þróar áfram hugmyndir klassískrar hagfræði um verðaðlögun, hvata og langtímajafnvægi. Innan bæði klassískra og nýklassískra kenninga eru þó ólíkar útfærslur. Í einfölduðu langtímalíkani er heildarframboð lóðrétt við mögulega framleiðslu: varanleg aukning heildareftirspurnar hækkar þá einkum verðlag en ekki raunframleiðslu. Til skamms tíma geta verð, laun, skuldir, væntingar og fjármálalegar hömlur hins vegar tafið aðlögun. Samdráttur í heildareftirspurn þarf því ekki að ganga hratt til baka með verðlækkunum einum saman. Kreppan mikla sýndi hversu djúp og langvinn slík aðlögun getur orðið og jók vægi keynesískra raka fyrir virkri stöðugleikastefnu. Ágreiningur sjónarhornanna snýst því meðal annars um aðlögunarhraða, orsök áfallsins, tímasjónarmið og áhrif hagstjórnar — ekki um algilt val milli fullkomins afskiptaleysis og sífelldra inngripa.