Spurningar til upprifjunar

Hvernig er verðlag mælt með veginni vöru- og þjónustukörfu? Útskýrðu hlutverk magns eða útgjaldavægis, heildarkostnaðar körfunnar og samanburðar milli tímabila.

Hvers vegna er verðvísitala gagnlegri en óbreytt upptalning verðs í tilteknum gjaldmiðli þegar verðlag er borið saman milli tímabila? Ræddu einingarlaus hlutföll, val grunnviðmiðs og áhrif endurgrunnunar.

Greindu á milli verðlags og verðbólguhraða. Hvað merkir hjöðnun verðbólgu, og hvernig er hún frábrugðin verðhjöðnun?

Hvernig getur vísitala með föstum útgjaldavogum orðið fyrir staðkvæmdarbjögun þegar hlutfallsleg verð breytast? Hvers vegna merkir staðkvæmd ekki endilega að neytandinn haldi sömu nytjum eða gæðum?

Hvernig geta gæðabreytingar og nýjar vörur raskað mælingu hreinnar verðbreytingar? Útskýrðu hvers vegna skekkjan getur farið í ólíkar áttir eftir aðferð og hvers vegna fast karfa verður sérstaklega viðkvæm.

Af hverju er ekki nægilegt að nefna eitt „dæmigert“ verðbólgubil án þess að tilgreina land, mælikvarða og tímabil? Lýstu bandarískri verðbólgu samkvæmt vísitölu neysluverðs þéttbýlisneytenda (CPI-U) 2020–2025 með ársgildunum 1,2%, 4,7%, 8,0%, 4,1%, 2,9% og 2,6% og greindu á milli verðbólguhraða og verðlags.

Berðu saman helstu bandarísku verðbólgu- og verðhjöðnunarskeið síðustu aldar: tímann eftir fyrri heimsstyrjöld, kreppuna miklu, tímann eftir síðari heimsstyrjöld, áttunda áratuginn og verðbólguskotið 2021–2022. Hvaða mælikvarða og tímabil þarf að tilgreina áður en sagt er hvenær verðbólga hafi verið „mest“ eða „minnst“?

Hvað er verðhjöðnun? Greindu hana frá lækkun verðs einstakrar vöru og frá hjöðnun jákvæðrar verðbólgu.

Hvernig getur óvænt verðbólga endurdreift kaupmætti milli skuldara og lánveitanda? Berðu saman óverðtryggða nafnkröfu á föstum vöxtum, verðtryggða greiðslu, reiðufé, laun sem endurskoðast með töf og fyrirtæki með mislangar verð- og kostnaðarskuldbindingar. Hvers vegna ræðst niðurstaðan af væntingum og samningsskilmálum fremur en því hvort aðili tilheyri ákveðnum hópi?

Hvað er vísitölubinding? Tilgreindu hvaða fjögur atriði þurfa að liggja fyrir: viðmiðunarvísitölu, grunn, endurskoðunartíma og reglu um hvernig breytingin færist yfir á greiðsluna.

Nefndu dæmi um vísitölubindingu á einkamarkaði og í opinberum kerfum, svo sem framfærsluleiðrétt laun, verðákvæði í samningum, skattþrep, bætur og verðtryggð skuldabréf. Útskýrðu jafnframt hvers vegna venjulegt bandarískt húsnæðislán með breytilegum vöxtum (ARM) er markaðsvaxtatengt en ekki sjálfkrafa tengt vísitölu neysluverðs (CPI).