2222 Verðbólga

22.2 Mæling breytinga á framfærslukostnaði

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum átt þú að geta:

útskýra hvernig vísitala neysluverðs tengist verðbólgu og framfærslukostnaði
greina bjögun vegna staðkvæmdar, gæðabreytinga og nýrra vara og helstu leiðréttingar
gera greinarmun á vísitölu neysluverðs, vísitölu framleiðsluverðs, inn- og útflutningsverðsvísitölum, vísitölu launakostnaðar, verðvísitölu einkaneyslu og verðvísitölu landsframleiðslu

Algengasti mælikvarði á verðbólgu sem heimili í Bandaríkjunum verða fyrir er vísitala neysluverðs (VNV; e. Consumer Price Index, CPI). Bandaríska vinnumálastofnunin (BLS) mælir með henni meðalbreytingu á verði dæmigerðrar vöru- og þjónustukörfu borgarbúa. Karfan lýsir ekki fjögurra manna meðalfjölskyldu, heldur vegnum útgjöldum þess þýðis sem vísitalan nær til. Vísitala fastrar körfu er heldur ekki fullkominn mælikvarði á framfærslukostnað. Framfærslukostnaður vísar til þess hvað þarf að greiða til að ná sambærilegum nytjum eða lífskjörum þótt kauphegðun og vöruframboð breytist.

Gerum ráð fyrir að kostnaður tiltekinnar körfu og laun hækki bæði um 25% á tíu árum. Það sannar ekki eitt og sér að lífskjör séu óbreytt. Heimili geta breytt kaupum, nýjar vörur geta komið fram og gæði eldri vara geta batnað eða versnað. Tvær mikilvægar skekkjulindir eru því bjögun vegna staðkvæmdar og bjögun vegna gæðabreytinga og nýrra vara.

Þegar hlutfallslegt verð vöru hækkar kaupa neytendur yfirleitt minna af henni og meira af staðkvæmdarvörum. Ef ferskjur hækka mjög mikið í verði geta heimili til dæmis keypt fleiri epli eða aðra ávexti. Föst karfa heldur hins vegar magni allra liða óbreyttu og reiknar því eins og engin staðkvæmd eigi sér stað. Bjögun vegna staðkvæmdar getur af þeim sökum ofmetið þá hækkun framfærslukostnaðar sem neytendur verða fyrir. Staðkvæmd er þó ekki kostnaðarlaus í öllum tilvikum; valkostir geta verið lakari eða alls ekki tiltækir. Vísitalan þarf því að vega saman stöðugan samanburðargrunn og raunhæfa kauphegðun.

Annað vandamál er að aðgreina hreina verðbreytingu frá breytingu á gæðum. Ef ný fartölva kostar 5% meira en fyrri gerð en hefur hraðari örgjörva, lengri rafhlöðuendingu og meira minni er ekki rétt að telja alla hækkunina til verðbólgu. Hagtölusérfræðingar reyna að meta hvaða hluti verðmunarins samsvarar breyttum eiginleikum. Slík gæðaleiðrétting er nauðsynleg, en hún byggist á mælingum og forsendum sem geta verið óvissar.

Ný vara er ýktasta dæmið um gæðabreytingu: neytendum stendur nú til boða eitthvað sem áður var ekki til. Eldri föst karfa getur ekki innihaldið slíka vöru. Dæmi bókarinnar um loftkælingartæki, myndbandstæki, einkatölvur og farsíma lýsa sögulegri töf í bandarísku vísitölunni á síðari hluta 20. aldar; þau lýsa ekki núverandi innleiðingartíma BLS. Vörukörfur, úrtök og vogir eru nú endurnýjuð reglulega, en óhjákvæmileg töf getur samt orðið milli markaðsbreytingar og mælingar.

Ef ný vara veitir meira fyrir peningana getur framkoma hennar lækkað framfærslukostnað án þess að það sjáist strax í vísitölu. Verð nýrrar tækni lækkar einnig oft hratt eftir markaðssetningu; komi varan seint inn í úrtakið getur hluti þeirrar lækkunar farið fram hjá mælingunni. Bjögun vegna gæðabreytinga og nýrra vara er heiti á þessari hættu. Hún getur valdið því að vísitala fastrar körfu ofmeti hækkun framfærslukostnaðar, en stærð og jafnvel stefna skekkjunnar getur verið ólík milli vöruflokka og tímabila.

Skýrum málið

Hvernig er bandaríska vísitala neysluverðs reiknuð?

BLS reiknar nokkrar neysluverðsvísitölur. Vísitala neysluverðs fyrir alla borgarneytendur (e. consumer price index for all urban consumers, CPI-U) nær til borgarbúa sem skilgreinds þýðis, en aðrar útgáfur hafa annað þýði eða aðra formúlu. Útgjaldagögn úr Consumer Expenditure Survey ákvarða vogir og hjálpa við val á vörum og sölustöðum. Núverandi útreikningur byggist á 243 grunnliðum í 32 grunnsvæðum. Tímabilið 1982–1984 = 100 er aðeins viðmið fyrir birtingu margra vísitalna; það er ekki föst neyslukarfa eða núverandi vogagrunnur.

Fyrir hvern grunnlið velur BLS nákvæmlega skilgreindar vörur eða þjónustu hjá úrtaki söluaðila. Skráðir eru meðal annars pakkastærð, vörumerki, eiginleikar, kaupstaður og verðskilmálar svo bera megi saman sambærilega vöru milli tímabila. Ef vara hverfur er valin staðgengilsvara og verðmunur gæðaleiðréttur eftir því sem gögn leyfa. Þannig er karfan hvorki einn óbreytanlegur innkaupalisti né einfalt meðaltal allra verðmiða.

Samkvæmt núverandi aðferðalýsingu BLS er safnað um 100.000 verðtilboðum fyrir vörur og þjónustu í hverjum mánuði og um 8.000 leiguverðstilboðum. Gögn berast með heimsóknum, símtölum, af vefjum og öppum söluaðila og úr öðrum gagnalindum. Sumar vörur eru verðlagðar mánaðarlega og aðrar annan hvern mánuð. Þessar tölur og söfnunarleiðir geta breyst þegar úrtak og tækni þróast.

Einstök verð eru fyrst sameinuð í grunnvísitölur fyrir samsetningar vöru og landsvæðis. Síðan eru þær vegnar saman með útgjaldavogum í birtar heildarvísitölur. Staðkvæmd er tekin að hluta inn í formúlur og gæðabreytingar eru leiðréttar þegar unnt er. Mynd 22.2 sýnir átta yfirflokka og söguleg, námunduð vægi úr þeirri útgáfu bókarinnar; vægin eru ekki núverandi BLS-gildi og breytast með útgjaldamynstri.

Átta yfirflokkar í bandarísku vísitölu neysluverðs eru:

Matur og drykkjarvörur (morgunkorn, mjólk, kaffi, kjúklingur, vín, máltíðir með fullri þjónustu og snarl)
Húsnæði (húsnæðiskostnaður leigjenda, húsnæðiskostnaður eigenda, olía til húshitunar og svefnherbergishúsgögn)
Fatnaður (skyrtur og peysur karla, kjólar kvenna og skartgripir)
Samgöngur (ný ökutæki, flugfargjöld, bensín og ökutækjatryggingar)
Heilbrigðisþjónusta (lyfseðilsskyld lyf og sjúkravörur, læknisþjónusta, gleraugu og augnþjónusta og sjúkrahúsþjónusta)
Tómstundir (sjónvörp, kapalsjónvarp, gæludýr og vörur fyrir þau, íþróttabúnaður og aðgangseyrir)
Menntun og fjarskipti (skólagjöld háskóla, burðargjöld, símaþjónusta, tölvuhugbúnaður og fylgihlutir)
Aðrar vörur og þjónusta (tóbak og reykingavörur, klippingar og önnur persónuleg þjónusta og útfararkostnaður)

Mynd 22.2. Myndin sýnir sögulegt vægi átta yfirflokka í bandarísku vísitölu neysluverðs í þeirri útgáfu BLS-gagna sem bókin notar. Húsnæði vegur 42,4%, matur og drykkjarvörur 15,1%, samgöngur um 15% og aðrir flokkar minna. Merkingar myndarinnar eru námundaðar í heil prósent. Vægin breytast með útgjaldamynstri og eru ekki núverandi gildi. (Heimild: BLS, www.bls.gov/cpi)

Heildar- og kjarnaverðbólga

Heildarvísitala og kjarnamælikvarði svara ólíkum spurningum. Heildarvísitalan mælir alla liði sem heimili kaupa og lýsir því beinni reynslu þeirra. Kjarnamælikvarði sleppir ákveðnum liðum til að auðvelda greiningu á þrálátari verðþróun. Hvorugur mælikvarðinn gerir hinn óþarfan.

Í bandarískri tölfræði merkir kjarnaverðbólga yfirleitt breytingu vísitölu að frádregnum matvælum og orku. Hún útilokar því tvo flokka sem geta sveiflast mikið, en ekki alla sveiflukennda liði. Kjarnaverðbólga er greiningartæki fyrir undirliggjandi þrýsting; hún mælir ekki allan framfærslukostnað heimila og er ekki sjálfkrafa betri spá á öllum tímabilum.

Fellibylurinn Katrína árið 2005 er sögulegt dæmi um skammlíft framboðsáfall sem hækkaði bensínverð hratt. Heildarvísitala skráði beina hækkun orkukostnaðar, en kjarnavísitala án matar og orku gerði það ekki strax. Óbein áhrif, til dæmis hærri flutningskostnaður, geta þó síðar borist í kjarnaliði. Seðlabanki metur því lengd, útbreiðslu og væntingar ásamt mörgum öðrum gögnum; ein kjarnatala ræður ekki vaxtákvörðun.

Í grein frá 1999 færði Ben Bernanke rök fyrir því að mælikvarðar á þrálátari undirliggjandi verðbólgu gætu veitt peningastefnu betri leiðsögn en sveiflukennd heildartala ein og sér. Það er söguleg greining, ekki regla um að líta fram hjá matvæla- eða orkukostnaði. Mikil og viðvarandi hækkun slíkra liða getur haft áhrif á væntingar, laun, önnur verð og þar með hagstjórn.

Heildar- og kjarnaverðbólga eru því viðbótarmælikvarðar. Heimili þurfa heildartölu sem nær til raunverulegra útgjalda, en greiningaraðilar skoða kjarnatölur til að meta þrálátari þróun. Bandaríski seðlabankinn fylgist með mörgum vísitölum og miðar langtímamarkmið sitt við verðvísitölu einkaneyslu (e. personal consumption expenditures price index, PCE), ekki við kjarnavísitölu neysluverðs eina og sér.

Staðkvæmd, gæðabreytingar og nýjar vörur

BLS notar formúlur sem taka að nokkru leyti tillit til staðkvæmdar innan grunnflokka, uppfærir útgjaldavogir reglulega og skiptir út vörum þegar markaðurinn breytist. Gæðaleiðréttingar byggjast meðal annars á beinum samanburði, kostnaði eiginleika og tölfræðilegum líkönum. Í tölvum má til dæmis meta verðmun að teknu tilliti til hraða, minnis og skjás. Aðferðirnar draga úr skekkju en eyða henni ekki; niðurstaðan getur verið viðkvæm fyrir gögnum og forsendum.

Ekki er faglegt að nota eina gamla tölu, svo sem 0,5% á ári, sem varanlegt mat á heildarskekkju VNV. BLS safnar nú einnig verðtilboðum af vefjum og öppum og uppfærir vogir oftar en lýsing bókarinnar gefur til kynna. Eftir standa samt mælivandamál vegna nýrra vara, breyttra gæða, staðkvæmdar, húsnæðis og ólíkrar neyslu. Umfang þeirra þarf að meta fyrir hvert tímabil og hverja vísitölu.

Verðbólgumæling felur því í sér málamiðlun milli stöðugs samanburðar og raunhæfrar neyslu. Föst karfa er gagnsæ en verður úrelt og tekur illa mið af staðkvæmd og gæðum. Karfa sem breytist með kauphegðun lýsir samtímanum betur en krefst flóknari formúla og getur torveldað langtímasamanburð. Góð vísitala birtir bæði aðferðina og takmarkanir hennar.

Aðrar verðvísitölur

VNV lýsir meðalútgjöldum skilgreinds þýðis en ekki persónulegri verðbólgu hvers heimilis. Húsnæði, samgöngur, heilbrigðisþjónusta og matur vega misþungt eftir aldri, tekjum, fjölskyldugerð, búsetu og eignarhaldi. Meðaltalið er gagnlegt til almennrar haggreiningar, en mat á áhrifum á tiltekinn hóp krefst viðeigandi voga og varfærinnar túlkunar.

Þegar almenn VNV svarar ekki rannsóknarspurningunni má reikna sérhæfða vísitölu með vogum viðkomandi hóps eða landsvæðis. BLS birtir meðal annars svæðisvísitölur og rannsóknarvísitölu neysluverðs fyrir fólk 62 ára og eldra (e. Research Consumer Price Index for the Elderly, R-CPI-E). Slíkar vísitölur geta varpað ljósi á ólíka reynslu, en minna úrtak og óvissa um raunveruleg útgjöld takmarka einnig nákvæmni þeirra.

Aðrar vísitölur mæla annað verðþýði. Vísitala framleiðsluverðs (PPI) mælir breytingu á söluverði sem innlendir framleiðendur fá fyrir afurðir sínar. Inn- og útflutningsverðsvísitölur mæla verð vöru og þjónustu í alþjóðaviðskiptum. Vísitala launakostnaðar mælir breytingu launa og hlunninda. Verðvísitala landsframleiðslu nær til allrar innlendrar lokaframleiðslu, en ekki innflutnings sem slíks, og vogir hennar breytast með samsetningu vergrar landsframleiðslu (VLF). Billion Prices Project við Massachusetts Institute of Technology (MIT) var söguleg tilraun með netverð; tengill bókarinnar er ekki lengur virkur og verkefnið er ekki núverandi staðgengill opinberra vísitalna.

Enginn einn mælikvarði er „bestur“ óháð tilgangi. VNV hentar þegar spurt er um verð sem borgarneytendur greiða. Verðvísitala landsframleiðslu hentar þegar greina á verð innlendrar framleiðslu, en nær einnig til fjárfestingar og opinberrar framleiðslu og sleppir innflutningi. PCE-verðvísitalan hefur víðara neyslusvið og önnur vog en VNV; bandaríski seðlabankinn skilgreinir 2% langtímamarkmið sitt með PCE-vísitölunni. Velja þarf vísitölu eftir þýði, verðhugtaki og notkun gagnanna.