Lykilhugtök og samantekt

Lykilhugtök og samantekt

16.1 Vandi ófullkominna og ósamhverfra upplýsinga

Viðskipti fara oft fram við ófullkomnar upplýsingar: kaupandi, seljandi eða báðir þekkja ekki til fulls gæði, áhættu eða aðra mikilvæga eiginleika. Ósamhverfar upplýsingar eru sértilvik þar sem annar aðilinn veit meira eða betur en hinn. Markaður getur starfað við slíkar aðstæður, en viðskipti geta orðið færri, dýrari eða háð sérstökum reglum og traustkerfum.

Gallagripur er vara sem reynist lakari en kaupandi hafði ástæðu til að vænta. Viti seljandi meira um gæðin en kaupandinn getur ótti við gallagrip lækkað það verð sem kaupandi vill greiða. Þá geta seljendur góðra vara horfið af markaðnum og meðalgæði versnað enn frekar.

Markaðsaðilar nota ýmis úrræði til að draga úr upplýsingavanda, en ekkert þeirra veitir fulla vissu. Á vörumarkaði geta endurgreiðsluloforð, vöruábyrgð, þjónustusamningar og orðspor gefið upplýsingar og skipt áhættu. Á vinnumarkaði nýtast ferilskrár, meðmæli, starfsleyfi, viðtöl og reynslutími, en þau geta bæði bætt mat og skapað kostnað eða aðgangshindranir. Á fjármagnsmarkaði nota lánveitendur lánsumsóknir, lánshæfismat, ábyrgðarmenn og veð til að meta og takmarka útlánaáhættu.

16.2 Vátryggingar og ófullkomnar upplýsingar

Vátrygging flytur og dreifir skilgreindri fjárhagslegri áhættu. Vátryggingartakar greiða iðgjöld og félagið greiðir bætur þegar samningsbundinn atburður verður. Til lengri tíma þurfa iðgjöld og aðrar tekjur að standa undir bótum, rekstri og áhættukostnaði. Tryggingafræðilega sanngjarnt iðgjald jafngildir væntri bótakröfu í áhættuhópi en tekur eitt og sér ekki til umsýslu eða áhættubótar. Freistnivandi verður þegar verndin breytir hegðun, til dæmis með minni varúð eða meiri þjónustunotkun, en trygging getur einnig auðveldað verðmæta fyrirbyggjandi þjónustu.

Vátryggingar nota meðal annars sjálfsábyrgð, fasta greiðsluþátttöku og hlutfallslega greiðsluþátttöku. Sjálfsábyrgð er sú fjárhæð sem vátryggingartaki ber áður en greiðsluskylda félagsins hefst samkvæmt skilmálum. Föst greiðsluþátttaka er ákveðin fjárhæð fyrir tiltekna þjónustu. Hlutfallsleg greiðsluþátttaka skiptir kostnaði í prósentum. Þessi ákvæði láta hinn vátryggða bera hluta jaðarkostnaðarins og geta dregið úr óþarfri notkun, en of mikil greiðsluþátttaka getur jafnframt hindrað aðgang að verðmætri þjónustu.

Verkgreiðsla getur hvatt heilbrigðisþjónustuveitanda til að veita fleiri þjónustuþætti. Föst greiðsla fyrir hvern skráðan einstakling, eins og í heilsuverndarkerfi (HMO), getur hvatt til sparnaðar og fyrirbyggjandi umönnunar en einnig til of lítillar þjónustu eða vals á hagstæðum sjúklingum. Hrakval verður þegar kaupendur þekkja eigin áhættu betur en félagið og áhættusamara fólk sækir frekar í vernd. Ef fólk í lítilli áhættu yfirgefur hópinn hækkar meðaláhættan, iðgjöld geta hækkað og enn fleiri í lítilli áhættu hætt þátttöku.