6.3 Formlegar skipulagsheildir

6.3 Formlegar skipulagsheildir

Algengt umkvörtunarefni í nútímasamfélagi er að stórar og ópersónulegar skipulagsheildir sem teljast til síðhópa ráði ferðinni. Skólar, fyrirtæki, heilbrigðisþjónusta og stjórnvöld eru dæmi um slíkar formlegar skipulagsheildir, sem eru jafnan byggðar upp sem regluveldi. Allar formlegar skipulagsheildir eru í raun regluveldi eða verða það líklega með tímanum. Hér verður fjallað um tilgang þessara skipulagsheilda og uppbyggingu regluveldisins innan þeirra.

Tegundir formlegra skipulagsheilda

Félagsfræðingurinn Amitai Etzioni (1975) skipti formlegum skipulagsheildum í þrjár tegundir. Gildismiðaðar skipulagsheildir, einnig nefndar frjáls félagasamtök, byggjast á sameiginlegum áhugamálum og fólk velur sjálft hvort það gengur í þær. Aðildin veitir óefnislegan ávinning og er gefandi án þess að áþreifanleg verðmæti komi í staðinn. Audubon Society og skíðaklúbbur eru dæmi um gildismiðaðar skipulagsheildir.

Þvingandi skipulagsheildir eru hópar sem fólk er neytt eða þrýst til að ganga í. Fangelsi og endurhæfingarstofnanir geta fallið í þennan flokk. Félagsfræðingurinn Erving Goffman, sem vann út frá táknrænni samskiptahyggju, taldi flestar þvingandi skipulagsheildir vera alræðisstofnanir (1961). Þar lifa fangar eða hermenn undir ströngu eftirliti og gangast undir heildstæða endurfélagsmótun.

Þriðji flokkurinn er nytjamiðaðar skipulagsheildir. Fólk gengur í þær til að hljóta tiltekinn efnislegan ávinning. Framhaldsskólar og vinnustaðir falla í þennan flokk: í framhaldsskóla er gengið til náms í því skyni að öðlast prófgráðu en á vinnustað til að afla tekna.

Uppbygging regluveldis

Regluveldi er kjörmynd formlegrar skipulagsheildar. Með orðinu kjörmynd eiga félagsfræðingar ekki við að fyrirkomulagið sé „best“ heldur að það sé skilgreint út frá safni einkenna sem flest regluveldi hafa. Félagsfræðingurinn Max Weber, einn frumkvöðla fræðigreinarinnar, taldi regluveldi einkennast af valdastigveldi, skýrri verkaskiptingu, afdráttarlausum reglum og ópersónuleika (1922). Fólk gagnrýnir regluveldi gjarnan fyrir að vera hægfara, regluföst, torsótt og óvinsamleg. Skoðum nánar þau hugtök sem skilgreina regluveldi.

Valdastigveldi er boðskipan þar sem einn einstaklingur eða eitt embætti hefur vald yfir öðrum, sem heyrir síðan undir eigin yfirmenn. Ef þú vinnur til dæmis hjá Walmart úthlutar vaktstjórinn þér verkefnum. Vaktstjórinn heyrir undir verslunarstjóra, verslunarstjórinn undir svæðisstjóra og þannig koll af kolli upp að forstjóranum. Forstjórinn heyrir undir stjórn fyrirtækisins, sem ber ábyrgð gagnvart hluthöfum. Allir innan regluveldisins fylgja þessari valdaröð.

Regluveldi byggist á skýrri verkaskiptingu: hver einstaklingur sinnir sérhæfðu verkefni. Við háskóla kenna sálfræðiprófessorar til dæmis sálfræði en afhenda nemendum ekki umsóknareyðublöð um fjárhagsaðstoð; það verkefni fellur gjarnan undir inntökuskrifstofuna. Í þessu tilviki er verkaskiptingin skýr og skynsamleg. En hvað ef pantanir hrannast upp í eldhúsi veitingastaðar á meðan starfsmaður í móttöku stendur skammt frá og sendir skilaboð í símanum? Starfið felst í að vísa gestum til borðs en ekki að bera fram mat. Er verkaskiptingin þá enn skynsamleg?

Regluveldi hefur afdráttarlausar reglur sem eru skilgreindar, skráðar og staðlaðar. Í háskólum eru reglur fyrir nemendur til dæmis settar fram í nemendahandbók. Þegar tæknin þróast og ný vandamál koma upp, svo sem neteinelti og auðkennisþjófnaður, kappkosta skipulagsheildir að láta reglurnar ná einnig yfir þau.

Regluveldi einkennist loks af ópersónuleika: persónulegar tilfinningar eiga ekki að hafa áhrif á faglegar ákvarðanir. Þetta einkenni spratt að hluta af vilja til að koma í veg fyrir frændhygli, leynisamkomulag og mismunun vegna persónulegra tengsla og vernda um leið viðskiptavini og aðra þjónustuþega. Ópersónulegt regluveldi getur afgreitt mikinn fjölda viðskiptavina hratt og skilvirkt. Afdráttarlausar reglur, skýr verkaskipting og strangt valdastigveldi torvelda þó aðlögun að sérstökum eða nýjum aðstæðum. Viðskiptavinir kvarta því oft yfir að verslanir með regluveldislegt skipulag, svo sem Walmart, láti sig litlu varða þarfir einstaklinga, annarra fyrirtækja og samfélagsins í heild.

Regluveldi er oft verðleikaræði. Það merkir að ráðningar og starfsframi eiga að byggjast á sannaðri og skjalfestri hæfni fremur en frændhygli eða tilviljun. Til að komast í virtan háskóla í Bandaríkjunum þarf nemandi til dæmis að standa sig vel á SAT-prófi og hafa góðar einkunnir. Til að verða lögmaður og gæta hagsmuna skjólstæðinga þarf að ljúka lögfræðinámi og standast lögmannspróf viðkomandi ríkis. Fjölmörg vel skjalfest dæmi eru þó um fólk sem náði árangri utan hefðbundins verðleikaræðis, meðal annars stofnendur tæknifyrirtækja sem hættu í háskóla og listafólk sem varð frægt eftir að myndskeið þess fór á flug á YouTube.

Skipulagsheildir sem vilja byggja á verðleikaræði mæta einnig ýmsum hindrunum. Hversu vel bera rótgróin verðleikaræðiskerfi kennsl á hæfileika? Efnaðar fjölskyldur ráða einkakennara, viðtalsþjálfara, prófundirbúningsþjónustu og ráðgjafa til að hjálpa börnum sínum að komast í virtustu skólana. Í New York hefst undirbúningurinn þegar í leikskóla, enda er samkeppnin um eftirsóttustu skólana sérstaklega hörð. Margir þessara skóla eiga stóra styrktarsjóði sem eiga að jafna aðstöðumun. Veita þeir samt öllum umsækjendum raunverulega jafna möguleika?

Regluveldi hafa marga kosti. Þeim er ætlað að auka skilvirkni, tryggja jöfn tækifæri og þjóna fjölmennu samfélagi. Við sumar aðstæður er strangt stigveldi einnig nauðsynlegt. Hafa þarf þó í huga að mörg regluveldi urðu umfangsmikil á sama tíma og núverandi skólaskipan mótaðist, það er á iðnbyltingartímanum. Þá var ungt vinnufólk þjálfað og skipulagsheildir mótaðar með fjöldaframleiðslu, færibandavinnu og verksmiðjustörf í huga. Skýr valdaröð skipti sköpum við þær aðstæður. Nú á upplýsingaöld getur svo stíf þjálfun og fylgni við verklag hins vegar dregið úr bæði afköstum og skilvirkni.

Vinnustaðir nútímans krefjast meiri hraða, betri getu til lausnaleitar og sveigjanlegri vinnubragða. Of mikil fylgni við afdráttarlausar reglur og fasta verkaskiptingu getur orðið til þess að skipulagsheild dragist aftur úr. Þegar regluveldi hefur á annað borð fest sig í sessi getur það auk þess öðlast sjálfstætt líf. Líkingin um að „snúa olíuflutningaskipi við á miðju hafi“ lýsir því hve erfitt er að breyta stefnu stórs og rótgróins kerfis. Stjórnvöld einstakra ríkja Bandaríkjanna og viðvarandi fjárlagakreppur þeirra eru dæmi um vandann. Skjótar breytingar eru nær ómögulegar og ár eftir ár tekst ríkjunum ekki að bregðast við sívaxandi fjárlagahalla. Regluveldi þróuðust jafnframt sem stofnanir á tímum þegar hvítir karlar úr forréttindastéttum fóru með öll völd. Þótt þau byggist að nafninu til á verðleikaræði geta þau viðhaldið ríkjandi valdahlutföllum með því að meta helst þá verðleika sem birtast á hefðbundnum starfsferli karla og annarra forréttindahópa.

McDonalds-væðing samfélagsins

McDonalds-væðing hefur aukið hagnað og gert margvíslegar vörur og þjónustu aðgengilegri fleira fólki um heim allan. Um leið hefur hún minnkað fjölbreytni og gert framboðið einsleitt, staðlað og bragðdauft. Berðu saman fjöldaframleiddan skó og skó frá skósmiði í heimabyggð, kjúkling frá fjölskyldureknu búi og kjúkling frá iðnaðarbúi eða kaffibolla frá kaffihúsi í hverfinu og kaffibolla frá Starbucks. Nýleg viðbrögð við þróuninni má kalla „af-McDonalds-væðingu“: bændamarkaði, örbrugghús og ýmiss konar „gerðu það sjálf“-verkefni. Með auglýsingum og vörum sem leggja áherslu á sérstöðu virðist jafnvel McDonald’s reyna að af-McDonalds-væða sig.

Áhrif fyrirbærisins á fyrirtæki eru áhugaverð, en félagsfræðingar og almenningur hafa oft meiri áhyggjur af afleiðingum þess á öðrum sviðum samfélagsins. Menntakerfið, sem fjallað verður nánar um síðar í bókinni, er skýrasta dæmið. Námskrár og kennsluhættir voru lengi á forræði skólaumdæma undir leiðsögn stjórnvalda hvers ríkis. Sumir sérfræðingar töldu það leiða til óskilvirkni og slaks námsárangurs. Frá tíunda áratug 20. aldar, einkum eftir setningu No Child Left Behind-laganna snemma á fyrsta áratug 21. aldar, tóku landsstaðlar smám saman að leysa staðbundnar aðferðir af hólmi. Markmiðið um bætta menntun er þó erfitt að mæla og enn erfiðara að ná því. Vegna skorts á fjármagni, krefjandi staðla og mikillar andstöðu almennings og sveitarstjórna voru áhrif laganna almennt talin takmörkuð og þau voru að lokum felld úr gildi.

Heilbrigðisþjónustan hefur einnig færst í átt að fjöldaframleiðslu og skilvirkni. Eins og síðar verður fjallað um stóðu bandarískir þjónustuveitendur og tryggingafélög frammi fyrir gríðarlega aukinni eftirspurn, meðal annars vegna öldrunar þjóðarinnar og versnandi heilsu hennar. Á tíunda áratug 20. aldar sameinuðust þjónustuveitendur í svonefndri „sameiningaröldu“ sjúkrahúsa. Stærri kerfi sameinuðust staðbundnum sjúkrahúsum eða keyptu þau og jafnvel litlar læknastofur (Fuchs 1997). Þróunin hélt áfram með fjölgun skyndimóttaka og sambærilegra þjónustuaðila. Aðrar leiðir til skilvirkni og stöðlunar eru fjarlækningar, nýjar heilbrigðisstéttir, skyldubundnar tryggingar og gervigreind.