66 Hópar og skipulagsheildir

6.2 Stærð og uppbygging hópa

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:

Útskýrt hvernig stærð hóps hefur áhrif á hópvirkni
Greint á milli leiðtogastíla
Túlkað áhrif hópa á hegðun einstaklinga

Hópur liðsforingjanema við West Point í gráum hátíðarbúningum og með hvítar derhúfur. Hvert þeirra ber rauðan borða um mittið til merkis um að það sé á lokaári. — **Mynd 6.5.** Liðsforingjanemarnir sýna hvernig hópsamræmi getur orðið eitt helsta einkenni hóps. (Mynd: West Point — The U.S. Military Academy/flickr)

Tvíeyki, þríeyki og stórir hópar

Lítill hópur er jafnan svo fámennur að allir meðlimir þekkjast og geta tekið þátt í sömu samskiptum á sama tíma. Kjarnafjölskylda, tvíeyki og þríeyki eru dæmi um slíka hópa. Georg Simmel (1858–1915) fjallaði ítarlega um muninn á tvíeyki, það er tveggja manna hópi, og þríeyki, þriggja manna hópi (Simmel 1902). Ef annar meðlimur tvíeykisins hverfur hættir hópurinn að vera til. Skilnaður leysir til dæmis upp „hóp“ hjónanna og hið sama gerist ef tveir nánir vinir slíta öllum samskiptum. Þríeyki lýtur öðrum lögmálum: þótt einn meðlimur hverfi heldur hópurinn áfram að vera til. Tengslin verða einnig margbrotnari, því tveir geta tekið höndum saman gegn einum og myndað meirihluta um hvaða mál sem er.

Litlir hópar einkennast yfirleitt af mikilli innri samheldni og nánum tengslum. Fámennir hópar geta þó átt erfitt með að ná umfangsmiklum markmiðum. Takist þeir á við stærri hópa getur reynst erfitt að láta til sín heyra eða knýja fram breytingar.

Engin skýr mörk segja til um hvenær lítill hópur verður að stórum hópi. Ein vísbending er að hópurinn verði svo fjölmennur að ekki geti lengur allir tekið þátt í sömu umræðu samtímis. Hópur getur einnig stækkað með því að sameinast öðrum hópum innan hreyfingar. Stórir hópar kunna að safnast á sama landsvæði, eins og karla- og kvennafélög á einu háskólasvæði, en þeir geta líka dreifst um allan heim. Eftir því sem hópurinn stækkar getur hann vakið meiri athygli og meðlimirnir beitt meiri þrýstingi í þágu markmiða sinna. Um leið eykst þó hættan á klofningi og skorti á samheldni.

Forysta í hópum

Stórir hópar kalla oft á einhvers konar forystu. Í litlum frumhópum er hún jafnan óformleg. Flestar fjölskyldur og flestir vinahópar kjósa til dæmis ekki um hver eigi að stjórna. Óformlegir leiðtogar geta vissulega komið fram í reynd, en formleg forysta er sjaldgæf. Í síðhópum er forystan yfirleitt sýnilegri og formlegri. Þar eru hlutverk og ábyrgð skilgreind og skýr boðskipan ákveður hver gefur hverjum fyrirmæli. Í sumum síðhópum, svo sem hernum, er boðskipanin mjög fastmótuð og öllum kunn; mannslíf geta verið undir henni komin. Hvernig gætu hermenn starfað í bardaga ef margir gæfu ósamræmd fyrirmæli og enginn vissi hverjum bæri að hlýða? Aðrir síðhópar, til dæmis vinnustaðir og skólastofur, hafa einnig formlega leiðtoga, en hlutverk þeirra og leiðtogastíll geta verið mjög ólík.

Hugtakið hlutverk forystu vísar til meginmarkmiðs leiðtogans, sem getur verið nytjamiðað eða tjáningarmiðað. Nytjamiðaður leiðtogi leggur áherslu á markmið og að ljúka skilgreindum verkefnum. Herforingi eða forstjóri fyrirtækis á Fortune 500-listanum gæti til dæmis verið slíkur leiðtogi. Tjáningarmiðaðir leiðtogar leggja fremur áherslu á að efla tilfinningalegt öryggi og vellíðan og tryggja að fólk finni stuðning. Félagslegir og trúarlegir leiðtogar — rabbínar, prestar, ímamar og stjórnendur ungmennaheimila eða félagsþjónustu — eru oft taldir tjáningarmiðaðir. Samfélagið ætlast stundum til þess að karlar gegni nytjamiðuðum hlutverkum en konur tjáningarmiðuðum. Konur og karlar sem haga sér á annan hátt geta mætt mótstöðu vegna þess að þau eru talin brjóta gegn kynbundnum viðmiðum. Bæði konur og karlar kjósa þó helst leiðtoga sem sameina tjáningarmiðaða og nytjamiðaða forystu (Boatwright og Forrest 2000).

Félagsfræðingar gera greinarmun á þremur leiðtogastílum. Lýðræðislegir leiðtogar hvetja alla í hópnum til þátttöku í ákvarðanatöku. Þeir leitast við að ná samstöðu áður en ákvörðun er tekin og henni hrint í framkvæmd. Slík forysta er til dæmis algeng í félögum þar sem meðlimir greiða atkvæði um hvaða starf eða verkefni skuli ráðast í. Lýðræðislegir leiðtogar geta notið mikilla vinsælda, en ákvarðanir kunna að dragast á langinn vegna þess hve tímafrekt samráðið er. Einnig er hætta á að meðlimir skipi sér í andstæðar fylkingar og festist í afstöðu sinni í stað þess að finna sameiginlega lausn.

Leiðtogi með afskiptaleysisstíl heldur sig hins vegar til hlés og leyfir meðlimum hópsins að stjórna starfinu sjálfir og taka eigin ákvarðanir. Franska heitið á stílnum er laissez-faire, sem merkir bókstaflega „látið það eiga sig“. Myndlistarkennari sem opnar skáp með myndlistarefnum og segir nemendum að velja sér efnivið og vinna að myndlist á eigin forsendum gæti verið dæmi um slíkan leiðtoga. Stíllinn getur reynst vel þegar þátttakendur eru áhugasamir og þroskaðir og hafa skýr markmið og leiðbeiningar. Annars er hætta á að hópurinn leysist upp eða komist lítið áfram.

Valdboðsstýrðir leiðtogar gefa skipanir og úthluta verkefnum án mikils samráðs við meðlimi hópsins. Þeir eru oft nytjamiðaðir og leggja ríka áherslu á að ná settum markmiðum. Frumkvöðlar á borð við Mark Zuckerberg, stofnanda Facebook, falla gjarnan í þennan flokk. Valdboðsstýrð forysta getur auðveldlega valdið firringu meðal starfsfólks. Þegar ákvarðanir þola enga bið eða krefjast mikillar sérþekkingar kann slíkur leiðtogastíll þó að vera nauðsynlegur.

Allir þrír leiðtogastílarnir geta skilað árangri við réttar aðstæður. Hugleiddu hvaða stíl þú kýst og hvers vegna. Kýst þú sama leiðtogastíl á ólíkum sviðum lífsins, til dæmis í skólastofu, á vinnustað og í íþróttaliði?

Heildarmyndin

Konur í stjórnmálaframboði

Mynd 6.6. Kamala Harris stendur, líkt og margar aðrar konur í leiðtogastöðum, frammi fyrir sérstökum og stundum mótsagnakenndum væntingum. Hún kann að vilja leiða en sumum skiptir meira máli hvort fólki líki við hana. (Mynd: California National Guard/flickr)

Kamala Harris braut blað í sögunni þegar hún varð fyrsta konan, fyrsta manneskjan af svörtum uppruna og fyrsta manneskjan af suður-asískum uppruna sem kjörin var varaforseti Bandaríkjanna. Harris hafði sjálf vakið athygli sem forsetaframbjóðandi í forkosningunum 2020. Joe Biden, sem þá sóttist eftir forsetaembættinu, valdi hana síðar sem varaforsetaefni sitt til að styrkja framboðið og möguleika sína á kosningasigri.

Það kann þó að koma á óvart að meira en tíu aðrar konur voru í forseta- eða varaforsetaframboði á kjörseðlum 3. nóvember 2020. Margar voru ekki á kjörseðli í öllum ríkjum og að minnsta kosti ein þeirra, Ricki Sue King, hvatti fólk beinlínis til að kjósa sig ekki. Shirley Chisholm, Lenora Fulani, Jill Stein, Hillary Clinton og margar aðrar konur hafa boðið sig fram, en Bandaríkin hafa enn ekki kosið konu sem forseta.

Rannsakendur og stjórnmálaskýrendur hafa lengi sýnt fram á að kyn hefur veruleg áhrif á mat fólks á stjórnmálaleiðtogum, hvort sem um er að ræða frambjóðendur eða kjörna fulltrúa. Rannsóknir benda meðal annars til þess að almenningur, konur þar á meðal, vilji fremur sjá eiginleika sem taldir eru karlmannlegir hjá forseta. Í einni rannsókn svöruðu þátttakendur Bem-kynhlutverkakvarðanum og kvarða um óbeinar hugmyndir um forystu. Forsetinn sem þeir töldu fullkominn reyndist búa yfir fleiri eiginleikum sem skilgreindir voru sem karlmannlegir en kvenlegir (Powell og Butterfield 2011).

Konur í framboði glíma ekki aðeins við ómeðvitað dálæti á karlmannlegum eiginleikum heldur einnig það sem nefnt hefur verið „gildra viðkunnanleikans“. Almenningur hefur bæði ákveðnar hugmyndir um æskilega leiðtogaeiginleika og kynbundnar væntingar til frambjóðenda. Hjá konum í forsetaframboði stangast þessar væntingar oft á. Ef karlkyns frambjóðandi skorar lágt á mælikvarða kvenlegra eiginleika hefur það til dæmis lítil áhrif á það hve vel fólki líkar við hann. Hjá kvenkyns frambjóðanda á borð við Hillary Clinton getur sams konar mat hins vegar haft verulega neikvæð áhrif. Í sömu könnun fékk Kamala Harris mun jafnara mat á karlmannlegum og kvenlegum eiginleikum en Clinton. Rannsakendurnir tóku þó fram að Harris hefði boðið sig fram til varaforseta en ekki forseta og því mætti ekki bera niðurstöðurnar beint saman. Munurinn kann engu að síður að varpa ljósi á hvers vegna margar konur eru kjörnar til löggjafar- og ríkisstjóraembætta en ekki í embætti forseta (Conroy, Martin og Nadler 2020).

Sömu viðhorf birtast á vinnustöðum. Kynbundnar hegðunarvæntingar — hugmyndir um hvernig karlar og konur eigi að haga sér — hamla framgangi kvenna í leiðtogastöður. Metnaður karla er oft metinn að verðleikum, en konur sem sýna ákveðni eru fremur taldar eigingjarnar eða óhóflega keppnisfullar (Baldoni 2020). Þegar karlar leggja öðrum lið á vinnustað fær framlag þeirra jafnframt viðurkenningu, en sama framlag kvenna fer oftar fram hjá fólki. Fræðimenn benda á að konur séu hlutfallslega fáar í æðstu stjórnendastöðum bandarískra fyrirtækja og Fortune 500-fyrirtækja (Heilman 2012).

Leikfangafígúra af Hillary Clinton í kassa sem á stendur á ensku: „Eru Bandaríkin tilbúin fyrir þennan hnotubrjót?“ — **Mynd 6.7.** Þessi gríngjöf sýnir hvernig litið kann að vera á konur í leiðtogastöðum ef þær brjóta gegn félagslegum viðmiðum. (Mynd: istolethetv/flickr)

Hópsamræmi

Okkur langar öll að falla í hópinn að einhverju marki. Viljum við skera okkur úr viljum við jafnframt ráða því hvernig og hvers vegna. Sá sem hefur brennandi áhuga á nýjustu tísku gæti til dæmis klæðst nýstárlegum og ögrandi fatnaði til að hrinda af stað nýrri tískubylgju.

Hópsamræmi segir til um að hve miklu leyti einstaklingur fylgir viðmiðum eða væntingum hóps. Eins og þú manst notum við viðmiðunarhópa til að átta okkur á því hvernig við eigum að koma fram, klæða okkur og hegða okkur. Ungt fólk tekur sérstaklega vel eftir því hverjir fylgja hópnum og hverjir gera það ekki. Móðir drengs í framhaldsskóla gæti til dæmis krafist þess að hann gangi í straujuðum skyrtum. Hann gæti mótmælt og sagt að allir aðrir væru í stuttermabolum og að hann myndi líta kjánalega út. Annar drengur kynni hins vegar að hafa gaman af skyrtunum einmitt vegna þess að þær skera hann úr hópnum. Hversu vel líkar þér að eftir þér sé tekið? Kýst þú meðvitað að fylgja hópviðmiðum til að vekja ekki sérstaka athygli? Dettur þér strax einhver í bekknum í hug þegar þú hugsar um fólk sem vill ekki laga sig að hópnum?

Sálfræðingurinn Solomon Asch (1907–1996) gerði tilraunir sem sýndu hve mikill þrýstingur getur verið á fólk að fylgja hópnum, sérstaklega í litlum hópi (1956). Lestu um rannsóknina í rammanum Félagsfræðilegar rannsóknir og veltu fyrir þér hvað þú hefðir gert í tilraun Aschs. Hefðir þú sagt það sem þér fannst? Hvað hefði auðveldað þér að gera það og hvað hefði dregið úr þér kjark?

Félagsfræðilegar rannsóknir

Að laga sig að væntingum

Árið 1951 kom sálfræðingurinn Solomon Asch um átta manna hópi fyrir við borð. Aðeins einn var raunverulegur tilraunaþátttakandi; hinir voru samstarfsmenn tilraunastjórnandans. Þátttakandinn var þó látinn halda að allir hinir hefðu, líkt og hann sjálfur, verið fengnir til að taka þátt í rannsókn á sjónrænu mati. Hópnum voru sýnd tvö spjöld. Á því fyrra var ein lóðrétt lína en á því síðara þrjár mislangar lóðréttar línur. Tilraunastjórnandinn spurði síðan hvern og einn hvaða lína á síðara spjaldinu samsvaraði línunni á því fyrra.

Þetta var þó ekki eiginlegt próf á sjónrænu mati heldur rannsókn Aschs á þrýstingi til hópsamræmis. Hann vildi vita hvaða áhrif mörg röng svör hefðu á þátttakanda sem gat væntanlega auðveldlega séð hvaða línur pössuðu saman. Asch fól því hverjum samstarfsmanni sínum að gefa fyrir fram ákveðið svar. Raunverulega þátttakandanum var valið sæti þannig að hann heyrði svör nær allra hinna áður en röðin kom að honum. Stundum völdu samstarfsmennirnir allir sama svarið þótt það væri augljóslega rangt.

Hver var niðurstaðan? Asch komst að því að 37 af 50 þátttakendum gáfu að minnsta kosti einu sinni svar sem var „augljóslega rangt“. Þegar allir hinir í hópnum nefndu sama ranga svarið féllst þátttakandinn að meðaltali fjórum sinnum á hið sviðsetta svar. Asch breytti síðan tilrauninni og endurtók hana. Þátttakandinn heyrði enn röng svör hinna en fékk nú að skrifa svar sitt í stað þess að segja það upphátt. Þá fækkaði þeim tilvikum hópsamræmis þar sem þátttakandi gaf rangt svar til að ganga ekki gegn hópnum um tvo þriðju. Asch komst einnig að því að stærð hópsins hafði áhrif á hve mikinn þrýsting þátttakandinn fann til að fylgja honum.

Niðurstöðurnar sýndu að þátttakendur svöruðu mun oftar samkvæmt eigin sannfæringu þegar aðeins einn annar gaf rangt svar en þegar fimm eða sex vörðu ranga afstöðu. Asch komst einnig að því að fólk var mun líklegra til að svara rétt gegn nær einróma rangri afstöðu ef það hafði einn bandamann. Þegar einn annar í hópnum var líka ósammála sýndi þátttakandinn aðeins fjórðung þess hópsamræmis sem annars kom fram. Greinilega var auðveldara að vera tveir í minnihluta en að standa einn.

Asch taldi tvær meginástæður liggja að baki hópsamræmi: fólk vill njóta velþóknunar hópsins eða treystir dómgreind hans betur en sinni eigin. Niðurstöðurnar ollu honum áhyggjum. Að hans mati sýndu þær hve auðvelt væri að fá gáfað og vel menntað fólk til að fallast á ósannindi með örlítilli hvatningu. Hann taldi að niðurstaðan afhjúpaði raunverulegan vanda í menntakerfinu og gildum samfélagsins (Asch 1956).

Stanley Milgram, sálfræðingur við Yale-háskóla, fékk svipaðar niðurstöður í rannsókn sem nú er einfaldlega þekkt sem Milgram-tilraunin. Árið 1962 komst Milgram að því að þátttakendur voru að langmestu leyti tilbúnir að gera hluti sem stríddu beint gegn samvisku þeirra ef yfirvald skipaði þeim það. Þeir voru reiðubúnir að veita fólki sársaukafull rafstuð, jafnvel rafstuð sem þeir töldu banvæn, þegar það svaraði spurningum rangt.

Nánar má lesa um sambærilegar rannsóknir á http://www.prisonexp.org/

Áhrif nærstaddra og ábyrgðarþynning

Félagssálfræðingar hafa sýnt fram á að nærvera annarra hefur áhrif á hegðun okkar, hvort sem við gerum okkur grein fyrir því eða ekki. Eitt dæmi um þetta eru áhrif nærstaddra: þegar aðrir eru viðstaddir er fólk ólíklegra til að grípa inn í neyðartilvik eða stöðva brot á félagslegu viðmiði. Fólk finnur síður til persónulegrar ábyrgðar þegar fleiri vitni eru á staðnum (Beyer o.fl. 2017). Þessi dreifing ábyrgðar milli viðstaddra nefnist ábyrgðarþynning.

Fólk segist oft ekki grípa inn í þegar það sér að eitthvað er að vegna þess að það vilji ekki blanda sér í málið. Það gerir ráð fyrir að einhver annar taki af skarið og hjálpi. Rannsóknir sýna jafnframt að fólk er ólíklegra til að veita aðstoð ef það þekkir ekki þolandann (Cherry 2020).

Ímyndaðu þér eftirfarandi aðstæður: Þú ert á leið í kennslustund og nokkrir nemendur eru í kringum þig. Skyndilega fellur einhver til jarðar í krampakasti. Hvað myndir þú gera? Áhrif nærstaddra benda til þess að ef þú þekkir ekki manneskjuna sem féll sértu líklegri til að ganga fram hjá henni en að veita aðstoð. Félagssálfræðingar telja þig hins vegar mun líklegri til að hjálpa, eða að minnsta kosti nema staðar og kanna ástandið, ef þú ert eini nærstaddi einstaklingurinn.