6.1 Tegundir hópa

6.1 Tegundir hópa

Flest okkar nota orðið „hópur“ hiklaust án þess að velta merkingunni sérstaklega fyrir sér. Samt eigum við ekki alltaf við það sama. Setningin „hópur barna sá hundinn“ gæti jafnt vísað til 250 nemenda í fyrirlestrasal og fjögurra systkina að leik á grasflötinni heima. Í daglegu máli er orðið víðtækt, en í klínísku og vísindalegu samhengi hefur það sértækari merkingu. Hópur er jafnframt lykilhugtak í hugmyndum okkar um samfélagið og samskipti fólks. Hvernig má þá afmarka hugtakið nákvæmar í félagsfræði?

Skilgreining hóps

Hugtakið hópur er víðtækt og getur átt við margs konar samveru, allt frá tveimur einstaklingum — til dæmis samnemendum sem vinna saman að „hópverkefni“ — til félags, reglulegs vinahóps eða fólks sem vinnur saman eða á sameiginlegt áhugamál. Í stuttu máli samanstendur hópur af að minnsta kosti tveimur einstaklingum sem eiga nokkuð regluleg samskipti og líta svo á að sjálfsmynd þeirra tengist hópnum með einhverjum hætti. Sérhver samkoma fólks er þó ekki hópur. Mótmælafundur er til dæmis yfirleitt einstakur atburður og aðild að stjórnmálaflokki felur ekki endilega í sér samskipti við aðra flokksmenn. Fólk sem er á sama stað á sama tíma en á hvorki samskipti né sameiginlega hópsjálfsmynd — til dæmis fólk í biðröð á Starbucks — telst samsafn eða mannfjöldi.

Fólk sem á sameiginleg einkenni en tengist ekki innbyrðis er annað dæmi um einstaklinga sem mynda ekki hóp. Slíkt fólk telst til flokks. Allir sem fæddust um það bil á árunum 1980–2000 teljast til dæmis til „aldamótakynslóðarinnar“. Hvers vegna er aldamótakynslóðin flokkur en ekki hópur? Sumir innan hennar kunna að samsama sig kynslóðinni, en fólkið sem tilheyrir henni á ekki regluleg samskipti sín á milli sem heild.

Fólk í samsafni eða flokki getur hins vegar myndað hóp. Þegar hamfarir verða geta íbúar hverfis, sem áður þekktust ekki og mynduðu aðeins samsafn, kynnst í neyðarskýli og farið að reiða sig hvert á annað. Þegar hættan er liðin og íbúarnir snúa aftur til hversdagslífsins í nágrenni hver við annan getur samheldnin haldist vegna sameiginlegrar reynslu. Þeir kunna áfram að starfa sem hópur, æfa viðbrögð við neyð, samræma birgðir fyrir næsta áfall eða skiptast á að aðstoða nágranna sem þurfa sérstakan stuðning.

Einn flokkur getur sömuleiðis rúmað marga hópa. Tökum kennara sem dæmi. Innan þess flokks má finna hópa á borð við kennarafélög, kennara sem þjálfa íþróttalið og starfsfólk sem tekur þátt í foreldra- og kennarafélagi skólans.

Tegundir hópa

Félagsfræðingurinn Charles Horton Cooley (1864–1929) taldi að skipta mætti hópum í tvo meginflokka: frumhópa og síðhópa (Cooley 1909). Að hans mati gegna frumhópar afar mikilvægu hlutverki í lífi okkar. Frumhópur er yfirleitt fremur fámennur og meðlimir hans eiga langvarandi, náin og tilfinningaleg samskipti augliti til auglitis. Hópurinn uppfyllir því tilfinningalegar þarfir og gegnir tjáningarhlutverki fremur en hagnýtu hlutverki. Í frumhópi eru jafnan þeir nánustu sem hafa mest áhrif á félagsmótun okkar. Fjölskyldan er skýrasta dæmið um slíkan hóp.

Síðhópar eru oft fjölmennari og samskiptin innan þeirra ópersónulegri. Þeir geta snúist um tiltekið verkefni og verið tímabundnir. Slíkir hópar gegna nytjahlutverki fremur en tjáningarhlutverki; þeir miðast með öðrum orðum frekar við markmið eða verkefni en tilfinningatengsl. Bekkur eða vinnustaður getur verið síðhópur.

Mörkin milli frumhópa og síðhópa eru hvorki skýr né óbreytanleg. Hópur getur í raun færst úr öðrum flokknum í hinn. Samstarfsfólk myndar til dæmis oft síðhóp í upphafi, en eftir margra ára samstarf getur fólkið uppgötvað sameiginleg áhugamál og myndað náin tengsl sem gera hópinn að frumhópi. Eins og fjallað verður um í kaflanum um fjölmiðla og tækni geta netsamfélög fólks með sameiginleg áhugamál einnig stundum þróast úr síðhópum í frumhópa.

Innhópar og úthópar

Máttur hópa felst meðal annars í því að þeir geta veitt fólki aðild — eða útilokað það. Það getur verið örvandi að telja sig tilheyra úrvalshópi, en útilokun eða samkeppni við hóp getur einnig orðið sterkur hvati, þótt með öðrum hætti sé. Félagsfræðingurinn William Sumner (1840–1910) setti fram hugtökin innhópur og úthópur til að skýra þetta fyrirbæri (Sumner 1906). Innhópur er sá hópur sem einstaklingur telur sig tilheyra og lítur á sem órjúfanlegan hluta sjálfsmyndar sinnar. Úthópur er aftur á móti hópur sem viðkomandi tilheyrir ekki; fólk lítur gjarnan niður á slíkan hóp eða telur sig eiga í samkeppni við hann. Íþróttalið, stéttarfélög og karla- og kvennafélög háskólanema geta ýmist verið innhópar eða úthópar. Slíka hópa má finna jafnt meðal frumhópa sem síðhópa.

Hópaðild getur verið hlutlaus eða jákvæð, en aðgreining innhópa og úthópa varpar einnig ljósi á skaðlega hegðun, til dæmis starfsemi hreyfinga hvítra yfirburðasinna. Þegar innhópur skilgreinir aðra sem „ekki eins og okkur“ og óæðri getur það leitt til þjóðhverfu, kynþáttahyggju, kynjahyggju, aldursfordóma og gagnkynhneigðarhyggju — það er neikvæðra dóma um fólk á grundvelli menningar, kynþáttar, kyns, aldurs eða kynhneigðar.

Innhópar myndast oft innan síðhópa. Á vinnustað geta til dæmis orðið til klíkur: yfirstjórnendur sem spila saman golf, verkfræðingar sem forrita saman eða ungt einhleypt starfsfólk sem hittist eftir vinnu. Slíkir innhópar kunna að hygla eigin meðlimum og sýna þeim meiri samstöðu, þótt skipulagsheildin í heild geti ekki eða vilji ekki viðurkenna það. Því er skynsamlegt að vera vakandi fyrir valdaspili innhópa, því meðlimir þeirra kunna að útiloka aðra til að styrkja eigin stöðu innan hópsins.

Viðmiðunarhópar

Viðmiðunarhópur er hópur sem fólk ber sig saman við og notar sem mælikvarða. Í bandarísku samfélagi gegna jafningjahópar þessu hlutverki gjarnan. Börn og fullorðnir taka eftir því hvernig jafningjar þeirra klæðast, hvaða tónlist þeir hlusta á og hvernig þeir verja frítímanum og bera eigin hegðun saman við það sem þeir sjá. Flest tilheyra fleiri en einum viðmiðunarhópi. Drengur á unglingastigi getur til dæmis bæði horft til bekkjarfélaga sinna og vina eldri bróður síns og kynnst þar ólíkum viðmiðum. Hegðun íþróttafólksins sem hann heldur mest upp á getur síðan orðið honum enn annað viðmið.

Menningarmiðstöð, vinnustaður, fjölskyldusamkoma og jafnvel foreldrar geta einnig gegnt hlutverki viðmiðunarhóps. Slíkir hópar senda oft mótsagnakennd skilaboð. Í sjónvarpi og kvikmyndum býr ungt fólk til dæmis gjarnan í glæsilegum íbúðum, ekur góðum bílum og lifir fjörugu félagslífi þótt það virðist ekki vera í vinnu. Í tónlistarmyndböndum kunna ungar konur að dansa og syngja á kynferðislega ögrandi hátt sem gefur í skyn meiri reynslu en aldur þeirra segir til um. Viðmiðunarhópar hjálpa okkur á öllum æviskeiðum að stýra hegðun okkar og móta félagsleg viðmið. Það skiptir því máli að hafa jákvæða viðmiðunarhópa í kringum sig. Við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir hvaða hópar gegna þessu hlutverki, en þeir hafa engu að síður áhrif á hegðun okkar. Með því að bera kennsl á eigin viðmiðunarhópa má betur skilja hvaðan sú félagslega sjálfsmynd kemur sem við sækjumst eftir — eða viljum fjarlægjast.