4.2 Fræðileg sjónarhorn á samfélagið

4.2 Fræðileg sjónarhorn á samfélagið

Margir félagsfræðingar hafa rannsakað samfélag og félagsleg samskipti, en þrír hugsuðir lögðu grunn að helstu fræðilegu sjónarhornum nútímans. Émile Durkheim, Karl Marx og Max Weber mótuðu hver sína nálgun að því hvernig samfélög starfa.

Émile Durkheim og virknihyggja

Í virknihyggju Émile Durkheims (1858–1917) er lögð áhersla á að allir þættir samfélagsins tengist innbyrðis og gegni nauðsynlegu hlutverki. Samfélagið var að hans mati meira en summa einstakra hluta þess. Hann greindi skýrt á milli hegðunar einstaklinga og hegðunar hópa og taldi að rannsaka yrði þetta tvennt með ólíkum hætti. Sameiginlegar hugmyndir, siðferðisgildi og viðhorf samfélagsins nefndi Durkheim samvitund þess. Til að skýra hvers vegna einstaklingar hegða sér oft með svipuðum og fyrirsjáanlegum hætti skrifaði hann: „Ef ég beygi mig ekki undir venjur samfélagsins, ef klæðnaður minn samræmist ekki siðum lands míns og stéttar minnar, vek ég háð og er útilokaður félagslega; það hefur, þótt í vægari mynd sé, sömu áhrif og refsing“ (Durkheim 1895). Durkheim taldi einnig að félagsleg samþætting, það er styrkur tengsla fólks við félagshópa sína, væri lykilþáttur félagslífsins.

Durkheim fylgdi í fótspor Comtes og Spencers þegar hann líkti samfélaginu við lífveru, þar sem hvert líffæri gegnir nauðsynlegu hlutverki í viðhaldi heildarinnar. Hann hélt því fram að jafnvel samfélagsþegnar sem vikju frá félagslegum viðmiðum væru nauðsynlegir, því refsingar fyrir frávik staðfesta rótgróin menningarleg gildi og viðmið. Með því að refsa fyrir afbrot áréttar samfélagið sameiginlega siðferðisvitund sína. „Afbrot er afbrot vegna þess að við fordæmum það,“ skrifaði Durkheim árið 1893. „Athöfn særir ekki samvitundina vegna þess að hún er refsiverð, heldur er hún refsiverð vegna þess að hún særir þessa vitund“ (Durkheim 1893). Durkheim kallaði þessa þætti samfélagsins „félagslegar staðreyndir“. Með því átti hann við að líta bæri á félagsleg öfl sem raunveruleg og óháð einstaklingnum.

Að mati Durkheims hvíldu samfélög fyrir iðnvæðingu á vélrænni samstöðu, félagslegri skipan sem sameiginleg samvitund hélt við. Í slíkum samfélögum var venjum fylgt fyrst og fremst af því að þannig hafði alltaf verið gert. Þessi hugsunarháttur var algengur þar sem sterk frændsemisbönd og lítil verkaskipting sköpuðu sameiginleg siðferðisviðmið og gildi, til dæmis meðal veiðimanna og safnara. Durkheim taldi að fólk sem ynni sams konar störf hugsaði og hegðaði sér gjarnan á svipaðan hátt.

Í iðnaðarsamfélögum víkur vélræn samstaða fyrir lífrænni samstöðu, þar sem félagsleg skipan byggist á því að efnahagslegur og félagslegur munur sé viðurkenndur. Durkheim skrifaði að í kapítalískum samfélögum yrði verkaskiptingin svo sérhæfð að allir fengjust við ólík verkefni. Í stað þess að refsa samfélagsþegnum fyrir að fylgja ekki sameiginlegum gildum gerir lífræn samstaða fólki með ólík gildi kleift að lifa saman. Lög festa siðferðisviðmið í form og miða að því að bæta tjón fremur en að hefna.

Durkheim benti á að þótt umskipti frá vélrænni til lífrænnar samstöðu væru samfélagi til hagsbóta til lengri tíma litið gætu þau einkennst af glundroða og „viðmiðaleysi“. Ein afleiðing umskiptanna var það sem hann kallaði siðrof. Hugtakið er dregið af grísku og merkir bókstaflega „án laga“; það lýsir ástandi þar sem sterk samvitund veitir samfélaginu ekki lengur stoð og sameiginleg viðmið veikjast. Fólk verður háðara hvert öðru við úrlausn flókinna verkefna en jafnframt firrt hvert öðru. Siðrof kemur fram á tímum félagslegrar óvissu, til dæmis í stríði eða þegar miklar upp- eða niðursveiflur verða í efnahagslífinu. Þegar samfélög ná háu stigi lífrænnar samstöðu forðast þau siðrof með því að móta sameiginleg viðmið að nýju. Að mati Durkheims lauk þróun samfélags þegar það hafði náð lífrænni samstöðu.

Karl Marx og átakakenning

Karl Marx (1818–1883) er án efa meðal áhrifamestu samfélagshugsuða síðari tíma. Þótt verk hans hafi mætt mikilli gagnrýni eru þau enn virt og áhrifamikil. Skilningur Marx á samfélagsgerð byggðist á hugmyndinni um „grunn og yfirbyggingu“. Efnahagsgerð samfélagsins myndar samkvæmt henni grunninn sem menning og félagslegar stofnanir, það er yfirbyggingin, hvíla á. Að mati Marx mótar þessi grunnur, efnahagskerfið, samfélagið í heild.

Marx taldi jafnframt átök innan samfélagsins helsta aflvaka samfélagsbreytinga. Á efnahagssviðinu sá hann átök milli eigenda framleiðslutækjanna, borgarastéttarinnar, og launafólksins, öreigastéttarinnar.

Marx hélt því fram að slík átök hefðu ítrekað komið fram í sögunni þegar samfélagsbyltingar urðu. Byltingarnar, eða „stéttaandstæðurnar“ eins og hann kallaði þær, spruttu af yfirráðum einnar stéttar yfir annarri. Þegar lénsskipulaginu lauk náði ný byltingarstétt, borgarastéttin, yfirráðum yfir öreigastéttinni. Borgarastéttin var byltingarkennd í þeim skilningi að tilkoma hennar markaði róttæka breytingu á samfélagsgerðinni. Með orðum Marx: „Samfélagið í heild klofnar æ meira í tvær stórar fjandsamlegar fylkingar, tvær stórar stéttir sem standa andspænis hvor annarri: borgarastétt og öreigastétt“ (Marx og Engels 1848).

Þannig er gamli bærinn í Manchester. Þegar ég les lýsingu mína aftur verð ég að viðurkenna að hún er langt frá því að vera ýkt; hún er raunar ekki nærri nógu dökk til að gefa sanna mynd af óþrifnaðinum, niðurníðslunni og óbyggileikanum, né af þeirri algeru vanvirðingu við hreinlæti, loftræstingu og heilbrigði sem birtist í skipulagi þessa eina hverfis, þar sem búa að minnsta kosti tuttugu til þrjátíu þúsund manns. Slíkt hverfi er að finna í hjarta næststærstu borgar Englands, helstu iðnaðarborgar heims.

Langir vinnudagar og barnavinna bættust við þessa neyð. Auk þess þurfti fólk oft að vinna í miklum hita eða kulda og innan um eitruð efni. Það kemur því ekki á óvart að Marx og Engels kölluðu kapítalisma „alræði borgarastéttarinnar“. Kapítalismi er efnahagskerfi þar sem þau verðmæti og tæki sem nýtt eru til að framleiða og flytja vörur, svo sem land, olía, verksmiðjur og skip, eru í eigu einstaklinga og fyrirtækja fremur en stjórnvalda.

Að mati Marx mótar vinnan sjálfsmynd okkar. Þótt ein stétt hefði lengi drottnað yfir annarri varðveittust í eldri samfélögum að minnsta kosti einhver mannleg tengsl milli verkafólks og afurðar vinnunnar. Vinnan fylgdi jafnframt náttúrulegum takti árstíða og dagsbirtu, eins og sjá má í landbúnaðarsamfélögum. Með uppgangi borgarastéttarinnar, iðnaðarins og kapítalismans vann verkafólk hins vegar aðeins fyrir laun. Samband þess við vinnuna missti mannlega merkingu sína og réðst þess í stað af ópersónulegum skilyrðum sem samfélagið hafði skapað.

Marx greindi nútímasamfélagið út frá hugtakinu firring. Firring er ástand þar sem einstaklingur einangrast og fjarlægist samfélag sitt, vinnu sína eða eigin sjálfsmynd. Marx greindi fjórar gerðir firringar.

Í heild merkir firring í nútímasamfélagi að einstaklingur hefur enga stjórn á eigin lífi. Jafnvel í lénssamfélögum hafði fólk stjórn á því hvenær og hvernig það vann. Hvers vegna rís verkalýðsstétt nútímans þá ekki upp og gerir uppreisn? Marx spáði raunar að uppreisn verkalýðsstéttarinnar yrði lokaniðurstaðan og myndi fella kapítalismann.

Marx setti einnig fram hugtakið falsvitund. Falsvitund er ástand þar sem skoðanir, hugsjónir eða hugmyndafræði einstaklings þjóna ekki hagsmunum hans. Hún endurspeglar í raun hugmyndafræði ráðandi stéttar, hér kapítalískrar borgarastéttar, sem öreigastéttinni er þröngvað til að tileinka sér. Hugmyndir um að samkeppni skipti meira máli en samvinna og að erfið vinna sé umbun í sjálfu sér gagnast eigendum framleiðslutækjanna augljóslega. Verkamenn eru því ólíklegri til að draga stöðu sína í samfélaginu í efa og kenna fremur sjálfum sér um aðstæður sínar.

Að mati Marx yrði falsvitund að víkja fyrir stéttarvitund svo unnt væri að sigrast á henni. Stéttarvitund er vitund fólks um sameiginlega stöðu og hagsmuni eigin stéttar. Til að koma á félagslegum breytingum verður öreigastéttin að breytast úr „stétt í sjálfu sér“ í „stétt fyrir sjálfa sig“ (Marx og Engels 1848). Í stað þess að vera aðeins óvirkt lag í samfélaginu gæti stéttin þá tekið að berjast fyrir félagslegum umbótum. Fyrst þegar samfélagið hefði öðlast slíka pólitíska vitund væru forsendur fyrir samfélagsbyltingu.

Max Weber og táknræn samskiptahyggja

Þótt Karl Marx sé einn þekktasti hugsuður nítjándu aldar hefur Max Weber ekki síður haft mótandi áhrif á félagsfræðina. Líkt og aðrir samfélagshugsuðir sem fjallað hefur verið um hér beindi hann sjónum að þeim miklu breytingum sem iðnvæðingin olli í vestrænum samfélögum. Eins og Marx og Durkheim óttaðist hann að iðnvæðingin hefði neikvæð áhrif á einstaklinga.

Í greiningu Webers á samfélagsgerð voru stétt, staða og vald í forgrunni. Líkt og Marx taldi hann að stétt réðist af efnahagslegri stöðu og að samfélagið skiptist í eigendur og verkafólk. Staða byggðist hins vegar á öðrum þáttum, svo sem menntun, frændsemi og trúarbrögðum. Stétt og staða mótuðu í sameiningu vald einstaklingsins, það er getu hans til að hafa áhrif á hugmyndir og samfélag. Ólíkt Marx taldi Weber að hugmyndirnar sjálfar væru grundvöllur samfélagsins.

Greining Webers á nútímasamfélagi snerist um hugtakið skynsemisvæðing. Skynsemisvætt samfélag byggist á rökvísi og skilvirkni fremur en siðferði eða hefðum. Að mati Webers er kapítalismi algerlega skynsemisvæddur. Skynsemisvæðing getur aukið skilvirkni og stuðlað að árangri á grundvelli verðleika, en haft neikvæð áhrif þegar hún gengur of langt. Í sumum nútímasamfélögum birtist þetta í fastmótuðum venjum og stífu skipulagi sem skapa vélrænt vinnuumhverfi og kröfu um sams konar vörur hvar sem framleiðslan fer fram.

Weber greindi sig einnig frá forverum sínum með því að beina fremur sjónum að því hvernig einstaklingar upplifðu skiptingu samfélagsins en að skiptingunni sjálfri. Táknræn samskiptahyggja, þriðja meginsjónarhorn félagsfræðinnar, byggist á fyrstu hugmyndum Webers um sjónarhorn einstaklingsins og tengsl hans við samfélagið. Að mati Webers leiða iðnvæðing, skynsemisvæðing og skyld ferli að lokum til þess sem hann kallaði járnbúrið, þar sem stofnanir og skrifræði fjötra einstaklinginn. Þetta leiðir til „afhelgunar veraldarinnar“, orðalags sem Weber notaði um það hlutskipti sem beið mannkyns. Þetta er vissulega dökk framtíðarsýn, en hún hefur að minnsta kosti að nokkru leyti ræst (Gerth og Mills 1918). Í skynsemisvæddu nútímasamfélagi höfum við stórmarkaði í stað fjölskyldurekinna verslana og veitingakeðjur í stað veitingastaða í heimabyggð. Stórverslanir með ótal vörutegundir hafa leyst af hólmi sjálfstæð fyrirtæki sem sérhæfðu sig í einum vöruflokki, svo sem byggingarvörum, matvöru, bílaviðgerðum eða fatnaði. Verslunarmiðstöðvar hýsa verslanir, veitingastaði, líkamsræktarstöðvar og jafnvel íbúðir. Þessi þróun kann að vera skynsamleg, en er hún æskileg fyrir alla?