4.1 Gerðir samfélaga

4.1 Gerðir samfélaga

Í félagsfræði er samfélag hópur fólks sem býr á afmörkuðu landsvæði og á sameiginleg menningareinkenni. Í víðara samhengi tekur samfélagið bæði til fólksins og stofnananna sem umlykja okkur og til sameiginlegra viðhorfa og menningarhugmynda. Mörg samfélög lúta einnig sameiginlegu pólitísku valdi.

Berum Kína og Bandaríkin saman. Bæði ríkin búa yfir þróaðri tækni og þéttum samgöngu- og fjarskiptanetum, reiða sig að verulegu leyti á erlenda viðskiptaaðila, líta á menntun sem leið til að bæta stöðu borgaranna og halda úti stórum og kostnaðarsömum herjum. Í báðum löndum eru margir borgarar að mestu sáttir við stjórnvöld og lífshætti, en treysta þó leiðtogum sínum ekki fyllilega eða eru óánægðir með þá. Í báðum ríkjum er einnig verulegur munur milli dreifbýlis og þéttbýlis sem getur skapað spennu og efnahagslegan ójöfnuð meðal íbúa. Fjölskylda eða jafnvel starfsfólk heillar skrifstofu í öðru landinu getur líkst sambærilegum hópi í hinu landinu, bæði í útliti og hegðun.

En í hverju felst munurinn? Í Kína starfar mun hærra hlutfall fólks við iðnaðarframleiðslu en í Bandaríkjunum. Margar kínverskar borgir uxu ekki um aldir í kringum hafnir, samgöngumiðstöðvar eða ármót, heldur eru þær nýir þéttbýliskjarnar sem hafa vaxið með aðflutningi fólks. Í Bandaríkjunum geta borgarar lýst óánægju sinni með stjórnvöld opinberlega með mótmælum og annarri samfélagslegri þátttöku, bæði á opinberum vettvangi og einkum á netinu. Twitter, Facebook og YouTube eru hins vegar bönnuð í Kína og fjölmiðlar lúta stjórn stjórnvalda. Löndin kunna að virðast lík á yfirborðinu en samfélög þeirra eru mjög ólík.

Félagsfræðingurinn Gerhard Lenski yngri (1924–2015) flokkaði samfélög eftir tæknistigi þeirra. Eftir því sem samfélag þróast verður tækninotkun þess umfangsmeiri. Samfélög með takmarkaða tækni eru háðari breytingum í náttúrulegu umhverfi, en iðnvædd samfélög geta í ríkari mæli stýrt því hvernig umhverfið hefur áhrif á þau og þróa því með sér önnur menningareinkenni. Þessi munur er svo mikilvægur að félagsfræðingar flokka samfélög almennt eftir iðnvæðingarstigi, frá samfélögum fyrir iðnvæðingu til iðnaðarsamfélaga og loks eftiriðnaðarsamfélaga.

Samfélög fyrir iðnvæðingu

Fyrir iðnbyltinguna og almenna vélanotkun voru samfélög yfirleitt fámenn, dreifð um dreifbýli og að mestu háð staðbundnum auðlindum. Framleiðslan takmarkaðist við það sem unnt var að vinna með mannafli og verkaskipting var lítil. Elsta form lífsviðurværis byggðist á veiðum og söfnun.

Veiðimenn og safnarar

Af öllum samfélagsgerðum fyrir iðnvæðingu eru samfélög veiðimanna og safnara háðust umhverfinu. Slík samfélög voru grunnform mannlegs samfélags allt þar til fyrir um 10.000–12.000 árum og voru skipulögð á grundvelli skyldleika eða ættbálkatengsla. Veiðimenn og safnarar öfluðu sér lífsviðurværis beint úr umhverfinu: þeir veiddu villt dýr og söfnuðu óræktuðum ætiplöntum. Þegar auðlindir þrutu fluttu hóparnir á ný svæði í leit að fæðu og voru því á faraldsfæti. Þessi samfélög voru algeng þar til fyrir nokkrum öldum en nú eru aðeins nokkur hundruð þeirra eftir. Þar á meðal eru samfélög frumbyggja Ástralíu og Bambuti-fólkið, hópur veiðimanna og safnara í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó. Samfélögum veiðimanna og safnara fækkar hratt eftir því sem jarðarbúum fjölgar.

Hirðingjasamfélög

Þegar aðstæður breyttust tóku sum samfélög að temja dýr sér til lífsviðurværis þar sem umhverfið leyfði. Fyrir um 7.500 árum lærði fólk að temja og ala upp dýr og jafnframt að stunda eigin plönturækt. Hirðingjasamfélög, svo sem samfélög Masaía, byggja lífsviðurværi sitt á húsdýrahaldi. Ólíkt veiðimönnum og söfnurum, sem voru algjörlega háðir þeim auðlindum sem fyrir voru, gátu hirðingjar alið búfé til matar, klæðagerðar og flutninga og myndað framleiðsluafgang. Hirðingjasamfélög voru áfram á faraldsfæti þar sem þau þurftu að fylgja hjörðunum milli beitilanda. Samhliða tilkomu þessara samfélaga jókst verkaskipting og hópar hófu viðskipti við nágranna sína.

Pálbúskapur

Samhliða hirðingjasamfélögum varð til önnur samfélagsgerð sem byggðist á nýrri kunnáttu fólks í plönturækt. Þegar uppskera eða vatnsból þraut þurftu hirðingjasamfélög áður að flytja sig um set í leit að fæðu fyrir búféð. Pálbúskaparsamfélög mynduðust þar sem úrkoma og önnur skilyrði leyfðu stöðuga ræktun nytjaplantna. Líkt og samfélög veiðimanna og safnara voru þau að miklu leyti háð umhverfinu, en fólkið þurfti ekki að færa byggðir sínar eftir því hvar auðlindir voru að finna og gat því komið á fót varanlegri byggð. Föst búseta jók stöðugleika og gerði fólki kleift að safna meiri efnislegum verðmætum. Hún lagði þannig grunn að fyrstu stórbyltingunni í lífsháttum mannkyns.

Landbúnaðarsamfélög

Hirðingja- og pálbúskaparsamfélög notuðu lítil og einföld verkfæri, svo sem grafprik og pálur, en landbúnaðarsamfélög reiddu sig á stærri og endingarbetri verkfæri. Um 10.000 f.Kr. hófst sú mikla tækniþróun sem nefnd hefur verið landbúnaðarbyltingin og gerði jarðrækt bæði mögulega og arðbæra. Bændur lærðu að stunda skiptirækt og nýta úrgang, svo sem húsdýraáburð, til að bæta jarðveginn. Það jók uppskeru og skapaði meiri matarafgang. Ný verkfæri til jarðvinnslu og uppskeru voru gerð úr málmi og urðu því skilvirkari og endingarbetri. Byggðir uxu og urðu að bæjum og borgum, en sérstaklega gjöful svæði urðu miðstöðvar viðskipta.

Á þessu tímabili öðlaðist fólk einnig tíma og svigrúm til íhugunar og skapandi hugverka, svo sem tónlistar, ljóðlistar og heimspeki. Sumir hafa kallað tímabilið „dögun siðmenningar“ vegna aukins frítíma og þróunar lista og hugvísinda. Handverks- og listafólk gat nú séð sér farborða með gerð skraut- og listmuna og ritun verka sem vöktu til umhugsunar.

Eftir því sem auðlindir urðu ríkulegri jókst aðgreining milli stétta. Fólk sem réð yfir meiri auðlindum gat búið við betri lífskjör og myndaði smám saman aðalsstétt. Munur á félagslegri stöðu karla og kvenna jókst. Þegar borgir stækkuðu urðu eignarhald og varðveisla auðlinda að brýnum viðfangsefnum.

Lénssamfélög

Á níundu öld komu lénssamfélög fram. Þau einkenndust af ströngu valdastigveldi sem byggðist á landeignum og gagnkvæmum verndarskuldbindingum. Aðalsmenn, svonefndir lénsherrar, fólu lénsmönnum umsjón með landsvæðum. Í skiptum fyrir afrakstur landsins skuldbundu lénsmenn sig til að berjast fyrir lénsherrana.

Einstök landsvæði, sem nefndust lén, voru ræktuð af lægri stéttum. Í skiptum fyrir að annast landið fengu bændur tryggðan búseturétt og vernd gegn utanaðkomandi óvinum. Vald erfðist innan fjölskyldna og bændaættir þjónuðu lénsherrum kynslóð fram af kynslóð. Lénsskipulagið sem félags- og efnahagskerfi vék að lokum fyrir kapítalisma og tækniframförum iðnaldar.

Iðnaðarsamfélag

Á átjándu öld fjölgaði tækninýjungum gríðarlega í Evrópu og þar með hófst iðnbyltingin. Tímabilið einkenndist fyrst og fremst af aragrúa uppfinninga sem breyttu daglegu lífi fólks. Á einni kynslóð varð unnt að ljúka á fáeinum dögum verkum sem áður höfðu tekið marga mánuði. Fyrir iðnbyltinguna byggðist vinna að mestu á mannafli eða dýraafli; fólk og hestar knúðu myllur og dælur. Árið 1782 smíðuðu James Watt og Matthew Boulton gufuvél sem ein gat unnið á við tólf hesta.

Gufuafl breiddist hratt út. Framleiðsla fluttist frá handverksfólki, sem spann ull og óf klæði með mikilli fyrirhöfn, til vefnaðarverksmiðja sem framleiddu efni hraðar, með minni tilkostnaði og oft af meiri gæðum. Bændur þurftu ekki lengur að sá og uppskera með handafli heldur gátu keypt sáðvélar og þreskivélar sem juku framleiðni landbúnaðar til muna. Vörur á borð við pappír og gler urðu almenningi aðgengilegar, en menntun og heilbrigðisþjónusta urðu bæði betri og aðgengilegri. Gaslýsing bætti birtuskilyrði að næturlagi og næturlíf þróaðist í bæjum og borgum.

Ein afleiðing aukinnar framleiðni og tækni var vöxtur þéttbýliskjarna. Verkafólk flykktist til verksmiðja í atvinnuleit og íbúar borganna urðu sífellt fjölbreyttari. Nýja kynslóðin lagði minni áherslu á að varðveita ættarjarðir og hefðir en meiri áherslu á að safna auði og bæta eigin félagslega stöðu og stöðu fjölskyldna sinna. Fólk vildi að börn þess og barnabörn héldu áfram að bæta stöðu sína. Eftir því sem kapítalismi efldist jókst félagslegur hreyfanleiki.

Félagsfræðin varð til á átjándu og nítjándu öld, á tímum iðnbyltingarinnar. Lífið breyttist hratt og aldagamlar hefðir landbúnaðartímans áttu ekki lengur við um lífið í stækkandi borgum. Fólk flutti í stórum hópum til borganna og bjó þar oft við skelfileg óþrif, þrengsli og fátækt. Félagsvísindafólk tók að rannsaka tengsl einstakra samfélagsþegna við samfélagið í heild.

Á þessu tímabili færðist vald úr höndum aðals og gamalla auðfjölskyldna til nýrra athafnamanna sem söfnuðu auði á eigin ævi. Fjölskyldur á borð við Rockefeller og Vanderbilt urðu nýir valdhafar og beittu áhrifum sínum í viðskiptalífinu til að móta jafnframt ákvarðanir stjórnvalda. Áhyggjur af arðráni verkafólks leiddu að lokum til stofnunar verkalýðsfélaga og setningar laga sem tryggðu starfsfólki lágmarksstarfskjör. Þótt ný tækni við lok nítjándu aldar hafi markað endalok iðnaldar eiga mörg einkenni samfélagsgerðar okkar og hugmyndir okkar um fjölskyldu, bernsku og stöðlun tímamælinga rætur í iðnaðarsamfélaginu.

Eftiriðnaðarsamfélag

Upplýsingasamfélög, sem einnig eru nefnd eftiriðnaðar- eða stafræn samfélög, hafa komið fram á tiltölulega skömmum tíma. Iðnaðarsamfélög byggjast á framleiðslu efnislegra vara en upplýsingasamfélög á sköpun upplýsinga og veitingu þjónustu.

Stafræn tækni gegnir sama hlutverki í upplýsingasamfélögum og gufuvélin gerði á iðnöld. Forystumenn tölvugeirans, svo sem Steve Jobs og Bill Gates, gegna þar sambærilegu hlutverki og John D. Rockefeller og Cornelius Vanderbilt áður. Þar sem hagkerfi upplýsingasamfélaga er knúið áfram af þekkingu fremur en efnislegum vörum er valdið í höndum þeirra sem stjórna geymslu og dreifingu upplýsinga. Í eftiriðnaðarsamfélagi starfar fólk fremur við þjónustu, til dæmis við hugbúnaðarforritun eða rekstrarráðgjöf, en við vöruframleiðslu. Aðgangur að menntun er því mikilvægur þáttur í stéttaskiptingu, því án tæknikunnáttu skortir fólk í upplýsingasamfélagi forsendur til að ná árangri.