9.1 Yfirlit yfir fjármála- og reikningshaldsaðferðir frumkvöðla
9.1 Yfirlit yfir fjármála- og reikningshaldsaðferðir frumkvöðla
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Tilvik iBackPack sýnir að árangur í frumkvöðlastarfi er ekki tryggður þótt fyrirtæki geti aflað fjármagns. Fjármagn er nauðsynlegt til að koma fyrirtæki eða hugmynd af stað, en það bætir ekki upp reynsluleysi, slæma stjórnun eða vöru sem á sér engan lífvænlegan markað. Öflun fjármagns er engu að síður eitt fyrsta skrefið og raunveruleg forsenda þess að stofna fyrirtæki.
Byrjum á að kanna fjárþörf og sjónarmið um fjármögnun í einfaldri starfsemi. Ímyndaðu þér að þú og herbergisfélagi þinn í háskóla hafið ákveðið að stofna hljómsveit. Hingað til hefur þú alltaf leikið í skólahljómsveit þar sem skólinn lagði til hljóðfærin. Þið þurfið því fyrst að kaupa eða leigja eigin búnað. Þið byrjið að greina brýnustu þarfirnar, svo sem gítara, trommur, hljóðnema og magnara. Full eftirvæntingar farið þið að skoða þessa hluti á netinu og bætið búnaði í innkaupakörfuna. Fljótlega kemur í ljós að jafnvel einfaldasti búnaður getur kostað nokkur þúsund Bandaríkjadali. Hefur þú svo mikið fé tiltækt til kaupanna nú þegar? Hefur þú aðgang að öðrum fjármögnunarleiðum, svo sem lánum eða lánsfé? Ættir þú að íhuga að leigja flest eða öll hljóðfærin og búnaðinn? Vildu ættingjar eða vinir fjárfesta í verkefninu? Hvaða ávinningur og áhætta fylgja þessum fjármögnunarkostum?
Sömu grunnathugun og greiningu þarf að gera fyrir sérhverja viðskiptaáætlun. Fyrst þarf að ákvarða grunnþarfir fyrirtækisins við stofnun. Hvers konar búnað þarf? Hversu mikla vinnu og hvers konar hæfni? Hvaða húsnæði eða staðsetningu þarf til að gera fyrirtækið að veruleika? Í öðru lagi þarf að meta kostnaðinn. Ef tiltækt fé nemur ekki öllum áætluðum kostnaði þarf að ákveða hvernig fjármagna skuli það sem upp á vantar.
Þegar ný viðskiptaáætlun hefur verið unnin eða mögulegt fyrirtæki til yfirtöku fundið er tímabært að huga að fjármögnun, það er öflun fjár í tilteknum tilgangi. Hér er tilgangurinn að stofna nýtt fyrirtæki. Þeir sem veita fjármögnun vilja yfirleitt fullvissu um að féð geti að minnsta kosti hugsanlega fengist endurgreitt á skömmum tíma. Þess vegna þurfa fjárfestar og eigendur leið til að miðla því hvernig endurgreiðslan muni fara fram. Þá kemur reikningshald til sögunnar, kerfið sem eigendur nota til að draga saman, stjórna og miðla fjárhagslegum rekstri og árangri fyrirtækis. Afrakstur reikningshaldsins eru reikningsskil, sem fjallað er um í Undirstöðum reikningshalds fyrir frumkvöðla. Reikningshald skapar sameiginlegt tungumál sem gerir eigendum kleift að skilja reksturinn og taka ákvarðanir á grundvelli fjárhagsgagna og auðveldar fjárfestum að bera saman ólíka fjárfestingarkosti og taka fjárfestingarákvarðanir.
Fjármögnun frumkvöðlaverkefnis á lífsferli fyrirtækisins
Frumkvöðull getur leitað einnar eða fleiri fjármögnunarleiða. Með því að greina á hvaða stigi lífsferilsins verkefnið er má ákvarða hvaða fjármögnunarleiðir henta best.
Frá hugmynd til farsæls rekstrar þróast fjármögnun fyrirtækis yfirleitt í þremur stigum: frumfjármögnunarstigi, upphafsstigi og þroskastigi (mynd 9.2). Fyrirtæki á frumfjármögnunarstigi er á fyrsta skeiði lífsferilsins og byggist á hugmynd stofnanda um nýja vöru eða þjónustu. Sé vel að fyrirtækinu hlúð getur það að lokum orðið að starfandi rekstri, rétt eins og akarn getur orðið að voldugri eik; þaðan kemur líkingin við fræ. Verkefni á þessu stigi afla yfirleitt ekki enn tekna og stofnendur hafa ekki breytt hugmyndinni í seljanlega vöru. Eigin sparnaður stofnandans og ef til vill smærri fjárfestingar frá fjölskyldumeðlimum eru venjulega upphafsfjármögnunin. Áður en utanaðkomandi aðili fjárfestir í fyrirtækinu er oft gert ráð fyrir að frumkvöðullinn hafi fullnýtt svokallaða F&F-fjármögnun, það er fjármögnun frá vinum og fjölskyldu, til að draga úr áhættu og efla trú á mögulegum árangri fyrirtækisins.
Eftir fjárfestingar frá nánum aðilum getur viðskiptahugmyndin farið að öðlast brautargengi og vakið athygli viðskiptaengils. Viðskiptaenglar eru efnaðir einkaaðilar sem leita fjárfestingarkosta með meiri væntanlega ávöxtun en almennt er búist við af skráðum hlutabréfum, en taka jafnframt mun meiri áhættu. Þeir þurfa því að teljast viðurkenndir fjárfestar samkvæmt reglum bandarísku verðbréfaeftirlitsstofnunarinnar (SEC) og uppfylla skilyrði um hreina eign eða tekjur. Fjárfestar sem ekki teljast viðurkenndir mega við vissar, takmarkaðar aðstæður fjárfesta í verðbréfamiðaðri hópfjármögnun sprotafyrirtækja. Viðskiptaenglar skoða meðal annars sprotafyrirtæki og fyrirtæki á upphafsstigi. Viðskiptaenglum og sjóðum þeirra hefur fjölgað hratt undanfarin tíu ár og slíkir hópar starfa í öllum ríkjum Bandaríkjanna.
Fyrirtæki á upphafsstigi hefur hafið þróun vörunnar. Fyrirtækið kann enn aðeins að hafa tæknilega staðfestingu á því að hugmyndin virki; vöruna þarf þá enn að laga áður en hún er tilbúin fyrir viðskiptavini. Einnig getur fyrsta kynslóð vörunnar verið komin í einhverja sölu en þarfnast breytinga fyrir framleiðslu í stórum stíl. Á þessu stigi getur fjárfestahópur fyrirtækisins einnig tekið til nokkurra utanaðkomandi aðila, þar á meðal framtaksfjárfesta.
Framtaksfjárfestir er einstaklingur eða fjárfestingarfyrirtæki sem sérhæfir sig í fjármögnun fyrirtækja á upphafsstigi. Framtaksfjárfestar eru frábrugðnir viðskiptaenglum á tvennan hátt. Í fyrsta lagi starfar framtakssjóður yfirleitt sem virkt fjárfestingarfyrirtæki í fullu starfi, en viðskiptaengill getur verið stjórnandi eða eigandi fyrirtækis á eftirlaunum með umtalsverðan sparnað til fjárfestinga. Auk þess starfa framtakssjóðir yfirleitt á faglegri og sérhæfðari hátt, beina sér oft að tilteknum atvinnugreinum og geta nýtt þekkingu á þeim til að taka upplýstari fjárfestingarákvarðanir. Framtaksfjárfestar fjárfesta yfirleitt hærri fjárhæðum en viðskiptaenglar, þótt þróunin kunni að breytast eftir því sem stærri englahópar og svokallaðir stórir viðskiptaenglar („super angels“) taka þátt í fjármögnunarlotum framtaksfjármagns.
Einkafjárfestingar eru ört vaxandi geiri og koma almennt síðar til en framtaksfjármagn. Einkafjárfestar taka annaðhvort skráð félag af markaði eða fjárfesta í óskráðum félögum; þaðan kemur heitið „einkafjárfesting“. Lokamarkmið þeirra er yfirleitt að skrá óskráð félag á markað með frumútboði (IPO) eða styrkja efnahagsreikning félagsins með viðbótarskuldum eða eigin fé og hjálpa því að auka sölu eða hagnað svo selja megi það stærra félagi í sömu atvinnugrein.
Fyrirtæki á þroskastigi hafa náð rekstrarhæfi. Þau starfa eins og lýst er í viðskiptaáætluninni: veita viðskiptavinum virði, skapa sölu og innheimta greiðslur þeirra tímanlega. Fyrirtæki á þessu stigi ættu að vera sjálfbær í rekstri og þurfa litla sem enga utanaðkomandi fjárfestingu til að halda núverandi starfsemi gangandi. Fyrirtæki sem selur vörur framleiðir þær í stórum stíl, það er í mjög miklu magni. Hugbúnaðarfyrirtæki eða smáforritaveita selur hugbúnað eða áskriftir samkvæmt SaaS-líkani („hugbúnaður sem þjónusta“) og kann jafnframt að afla auglýsingatekna af aðgangi að notendahópnum.
Fyrirtæki á þroskastigi hafa aðrar fjármögnunarþarfir en fyrirtæki á hinum stigunum tveimur, þar sem áherslan var á vöruþróun og uppbyggingu innviða fyrir sölu og framleiðslu. Þroskuð fyrirtæki hafa náð stöðugri sölu en kunna að vilja sækja inn á nýja markaði eða landsvæði. Slík útvíkkun krefst yfirleitt umtalsverðrar fjárfestingar, því hún getur jafnast á við núverandi umfang rekstrarins og jafnvel tvöfaldað stærð fyrirtækisins. Til að afla þessa fjármagns geta þroskuð fyrirtæki íhugað að selja hluta fyrirtækisins, annaðhvort til einkafjárfestingarsjóðs eða með frumútboði.
Frumútboð (IPO) fer fram þegar fyrirtæki býður í fyrsta sinn eignarhluti til sölu í opinberri kauphöll, svo sem kauphöllinni í New York. Fyrir frumútboð telst félagið vera í einkaeigu, yfirleitt stofnenda og annarra einkafjárfesta. Þegar hlutabréfin standa almenningi til boða í kauphöll telst félagið skráð á markað. Fjárfestingarbanki leiðir ferlið venjulega og leitar til fagfjárfesta á borð við State Street eða Goldman Sachs, sem selja hlutabréfin áfram til einstakra fjárfesta. Fjárfestingarbankinn tekur yfirleitt hlutfall af því fé sem safnast í þóknun. Kostur frumútboðs er að fyrirtækið fær aðgang að gríðarstórum hópi mögulegra fjárfesta. Gallinn er að eigendurnir láta af hendi stærri eignarhlut og þurfa jafnframt að uppfylla margar kostnaðarsamar reglugerðarkröfur. Bandaríska verðbréfaeftirlitsstofnunin (SEC) hefur strangt eftirlit með frumútboðum og krefst þess að fyrirtæki veiti mögulegum fjárfestum ítarlegar upplýsingar áður en útboði lýkur. Skráð félög þurfa einnig að birta ársfjórðungsleg reikningsskil sem óháð endurskoðunarfyrirtæki endurskoðar. Frumútboð getur haft kosti fyrir fyrirtæki á síðari stigum en verið mjög kostnaðarsamt, bæði í upphafi og til frambúðar. Ef fyrirtækið stenst ekki væntingar fjárfesta getur virði þess lækkað og hamlað framtíðarvexti.
Stig lífsferils fyrirtækis hefur því mikil áhrif á fjármögnunarleiðir þess og hið sama gildir um atvinnugreinina. Ólíkar atvinnugreinar hafa mismunandi fjármögnunarþarfir og tækifæri. Ef þú vildir til dæmis opna pítsustað þyrftir þú húsnæði, pítsaofna og húsgögn svo viðskiptavinir gætu borðað á staðnum. Þetta kallar á mánaðarlega húsaleigu og kaup á áþreifanlegum eignum, ofnum og húsgögnum. Slíkt fyrirtæki þarfnast mun meiri fjárfestingar í búnaði en þjónustufyrirtæki á borð við vefþróunarfyrirtæki. Vefþróunaraðili gæti unnið heiman frá sér og hafið rekstur með lítilli fjárfestingu í áþreifanlegum aðföngum en umtalsverðri fjárfestingu í eigin tíma. Upphafleg fjárþörf næmi í raun aðeins framfærslukostnaði í nokkra mánuði þar til fyrirtækið yrði sjálfbært í rekstri.
Þegar ljóst er hvar fyrirtæki stendur á lífsferli sínum og í hvaða atvinnugrein það starfar má meta fjárþörf þess. Eigendur geta aflað fjár eftir ólíkum leiðum sem hver hefur sína kosti og galla; þær eru kannaðar í Sérstökum fjármögnunarleiðum.
Tegundir fjármögnunar
Þótt margir einstaklingar og stofnanir geti útvegað fyrirtæki fjármagn fellur það yfirleitt í tvo meginflokka: skuldafjármögnun og fjármögnun með eigin fé (tafla 9.1). Frumkvöðlar ættu að vega og meta kosti og galla hvorrar tegundar þegar þeir ákveða hvaða leiðir skuli kanna til að styðja skammtíma- og langtímamarkmið verkefnisins.
| Skuldafjármögnun | Fjármögnun með eigin fé | |
|---|---|---|
| Eignarhald | Lánveitandi eignast ekki hlut í fyrirtækinu | Fjárfestir eignast hlut í fyrirtækinu |
| Handbært fé | Krefst útstreymis handbærs fjár frá upphafi og með reglulegu millibili | Ekkert tafarlaust útstreymi handbærs fjár |
Skuldafjármögnun
Skuldafjármögnun felst í því að taka fé að láni hjá öðrum aðila. Að lokum þarf að endurgreiða lánveitandanum féð, yfirleitt með vöxtum, það er gjaldi fyrir að fá fé annars að láni. Skuldafjármögnun má fá víða, meðal annars hjá bönkum, með kreditkortum eða hjá fjölskyldu og vinum. Gjalddagi skuldarinnar, þegar hún þarf að vera að fullu greidd, fjárhæðir greiðslna og greiðsluáætlun frá lántöku til gjalddaga, svo og vaxtakjör, geta verið mjög ólík eftir lánum og lánveitendum. Öll þessi atriði þarf að vega og meta þegar fjármögnun er valin.
Kostur skuldafjármögnunar er að skuldarinn endurgreiðir tiltekna fjárhæð. Þegar hún hefur verið greidd fellur sérhver krafa kröfuhafans um eignarhlut í fyrirtækinu niður. Gallinn er að endurgreiðsla lánsins hefst yfirleitt strax eða að loknum stuttum greiðslufresti. Sprotafyrirtækið þarf því fljótt að standa undir útstreymi handbærs fjár, sem getur reynst erfitt.
Ein leið frumkvöðla til skuldafjármögnunar er bandaríska smáfyrirtækjastofnunin Small Business Administration (SBA), ríkisstofnun sem var komið á fót á grundvelli Small Business Act frá 1963. Hlutverk hennar er að „styðja, leiðbeina, aðstoða og vernda hagsmuni smáfyrirtækja eftir því sem kostur er“.6 SBA vinnur með lánastofnunum, svo sem bönkum og lánasamlögum, og ábyrgist lán til smáfyrirtækja. Stofnunin ábyrgist yfirleitt allt að 85 prósent af lánsfjárhæðinni. Bankar eru jafnan varfærnir gagnvart lánveitingum til nýrra fyrirtækja vegna þess að þau hafa ekki enn sannað rekstrarhæfi sitt. SBA-ábyrgðin flytur hluta þeirrar áhættu sem bankinn bæri annars frá honum og hvetur lánastofnunina þannig frekar til að fjármagna frumkvöðlaverkefni.
Til að skýra SBA-lán, skulum við líta á 7(a) Small Loan-áætlunina. Lán með ábyrgð SBA falla yfirleitt í annan af tveimur flokkum: veltufé eða fastafjármuni. Veltufé er einfaldlega það fé sem fyrirtæki hefur tiltækt til daglegs rekstrar. Hafi fyrirtæki aðeins nægt fé til að greiða reikninga sem þegar eru á gjalddaga, hefur það ekkert veltufé og staða þess er ótrygg. Fyrirtæki í þeirri stöðu gæti því viljað taka lán til að komast í gegnum erfiðari tímabil. Fastafjármunir eru meiri háttar fjárfestingar, svo sem land, byggingar og búnaður. Fjárþörf vegna fastafjármuna er mun meiri en sú sem veltufjárlán mætir, enda kann slíkt lán aðeins að standa undir útgjöldum í nokkra mánuði. Eins og síðar kemur fram ráðast lánsskilyrði 7(a) Small Loan-áætlunarinnar af fjárhæð lánsins.
Fyrir lán yfir 25.000 Bandaríkjadali krefst SBA þess að lánveitendur fari fram á veð. Veð er verðmæti sem eigandi fyrirtækis setur til tryggingar láni, þannig að bankinn getur gengið að því ef eigandinn getur ekki endurgreitt lánið. Þegar hærra lán er samþykkt gæti banki því farið fram á að heimili þitt eða aðrar fjárfestingar yrðu settar að veði. Í fasteignaláni er fasteignin sem keypt er veðið. Að vissu leyti geta lán til stærri kaupa verið áhættuminni fyrir banka, en það er mjög breytilegt eftir fasteignum. Lán sem ekki krefst veðs er kallað ótryggt lán.
Til að sjá hvernig eigandi fyrirtækis gæti nýtt SBA-lán skulum við snúa aftur að dæminu um pítsustaðinn. Fyrirtæki eiga ekki alltaf húsnæðið þar sem þau starfa; mörg þeirra leigja einfaldlega húsnæði af leigusala. Þá þyrfti lægra lán en ef eigandinn væri að kaupa húsnæði. Ef væntanlegur eigandi pítsustaðarins fyndi leiguhúsnæði þar sem áður var veitingastaður kynni aðeins að þurfa minni háttar endurbætur áður en opnað yrði fyrir viðskiptavinum. Þar gæti lægra SBA-lán án veðs átt vel við. Hluta fjárins mætti verja í endurbætur, svo sem málningu, húsgögn og skilti. Afganginn mætti nota til að greiða laun eða leigu þar til tekjur af sölu stæðu undir kostnaði pítsustaðarins.
Auk lægri lána heimilar þessi SBA-áætlun lán allt að 350.000 Bandaríkjadali. Þegar lán fer yfir 25.000 Bandaríkjadali þarf bankinn að fylgja eigin fastmótuðu verklagi um veð. Nýtt fyrirtæki getur átt erfitt með að leggja fram fullnægjandi veð fyrir hærra láni ef það á ekki verulegar eignir til tryggingar. Af þeirri ástæðu fela mörg SBA-lán í sér fasteignakaup. Fasteignir eru gjarnan samþykktar sem veð þar sem ekki er hægt að flytja þær og þær halda verðgildi sínu milli ára. Eigandi sem hyggst opna pítsustað gæti nýtt hærri lánsfjárhæðina ef fyrirtækið keypti fasteignina þar sem staðurinn yrði rekinn. Þá færi stærstur hluti lánsins líklega í kaupverð fasteignarinnar. Bæði lægra og hærra þrep SBA-lánaáætlunarinnar eru dæmi um skuldafjármögnun. Í Sérstökum fjármögnunarleiðum verður fjallað um muninn á skuldafjármögnun og fjármögnun með eigin fé.
Fjármögnun með eigin fé
Þegar fjárfestingarkostir eru skoðaðir felast eiginfjárfjárfestingar í kaupum á eignarhlut í fyrirtæki, yfirleitt með hlutabréfum í hlutafélagi. Ólíkt skuldum, sem eru endurgreiddar og ljúka þannig fjárfestingunni, er fjármögnun með eigin fé veitt í skiptum fyrir hlutdeild í eignarhaldi fyrirtækisins. Eins og skuldafjármögnun getur hún komið víða að, meðal annars frá vinum og fjölskyldu eða reyndari fjárfestum. Þú hefur ef til vill séð þessa fjármögnunarleið í sjónvarpsþættinum Shark Tank. Þátttakendur kynna nýja viðskiptahugmynd til að afla fjár til að stofna eða stækka fyrirtæki. Vilji „hákarlarnir“, það er fjárfestarnir, fjárfesta í hugmyndinni, gera þeir tilboð gegn eignarhlut. Þeir gætu til dæmis boðið frumkvöðlinum 200.000 Bandaríkjadali gegn 40 prósenta eignarhlut í fyrirtækinu.
Kostur fjármögnunar með eigin fé er að ekki þarf tafarlaust útstreymi handbærs fjár til að endurgreiða fjármagnið, ólíkt skuldafjármögnun. Gallinn er að fjárfestirinn í dæminu á rétt á 40 prósentum af hagnaðinum um ókomna tíð nema eigandi fyrirtækisins kaupi eignarhlutinn til baka, yfirleitt á mun hærra verðmati. Verðmat er mat á virði og er gjarnan sett fram sem það verð sem fjárfestir myndi greiða fyrir allt fyrirtækið.
Raunverulegt dæmi um þetta er akstursþjónustan Uber. Einn af fyrstu fjárfestum fyrirtækisins var Benchmark Capital. Í fyrstu lotu framtaksfjármögnunar fjárfesti Benchmark 12 milljónir Bandaríkjadala í Uber gegn hlutabréfum. Við frumútboð fyrirtækisins í maí 2019 voru hlutabréfin metin á meira en 6 milljarða Bandaríkjadala. Það er fjárhæðin sem stofnendurnir hefðu þurft að greiða til að kaupa hlut Benchmark til baka.
Sumar fjármögnunarleiðir teljast hvorki til skulda né eigin fjár, svo sem gjafir frá fjölskyldu, fé af hópfjármögnunarvefjum á borð við Kickstarter og styrkir frá stjórnvöldum, sjóðum eða einstaklingum. Fjallað er um kosti og galla þessara leiða í Sérstökum fjármögnunarleiðum.