6.1.1 Þekkja veldaraðir og geta gefið dæmi um þær.
6.1.2 Ákvarða samleitnigeisla og samleitnibil veldaraðar.
6.1.3 Nota veldaröð til að setja fram fall.
Veldaröð er röð þar sem liðirnir innihalda breytu. Ef breytan er x innihalda allir liðir raðarinnar nánar tiltekið veldi af x. Því má líta á veldaröð sem óendanlega margliðu. Veldaraðir eru notaðar til að setja fram algeng föll og einnig til að skilgreina ný föll. Í þessum hluta skilgreinum við veldaraðir og sýnum hvernig ákvarða má hvenær veldaröð er samleitin og hvenær hún er ósamleitin. Við sýnum einnig hvernig setja má tiltekin föll fram með veldaröðum.
Almennt form veldaraðar
Röð á forminu
þar sem x er breyta og stuðlarnir c n eru fastar tölur, kallast veldaröð. Röðin
er dæmi um veldaröð. Þar sem þessi röð er geómetrísk röð með hlutfallstöluna vitum við að hún er samleitin ef og ósamleitin ef
Til að gera þessa skilgreiningu nákvæma gerum við ráð fyrir að og jafnvel þegar og eftir því sem við á.
Raðirnar
og
eru báðar veldaraðir með miðju í Röðin
er veldaröð með miðju í
Samleitni veldaraða
Þar sem liðir veldaraðar innihalda breytuna x getur röðin verið samleitin fyrir sum gildi x en ósamleitin fyrir önnur gildi x. Fyrir veldaröð með miðju í er gildi raðarinnar þegar jafnt Veldaröð er því alltaf samleitin í miðju sinni. Sumar veldaraðir eru aðeins samleitnar fyrir þetta eina gildi x. Flestar veldaraðir eru þó samleitnar fyrir fleiri en eitt gildi x. Þá er veldaröðin annaðhvort samleitin fyrir allar rauntölur x eða fyrir öll x á endanlegu bili. Geómetriska röðin er til dæmis samleitin fyrir öll x á bilinu en ósamleitin fyrir öll x utan þess bils. Nú tökum við saman þessa þrjá möguleika fyrir almenna veldaröð.
Sönnun
Gerum ráð fyrir að veldaröðin hafi miðju í (Fyrir röð með miðju í a-gildi sem er ekki núll fæst niðurstaðan með því að láta og skoða röðina Fyrst þurfum við að sanna eftirfarandi staðreynd:
Ef til er rauntala þannig að er samleitin, þá er röðin alsamleitin fyrir öll x sem uppfylla
Þar sem er samleitin gildir um n-ta liðinn að þegar Því er til heiltala N þannig að fyrir öll Skrifum nú
fæst að fyrir öll
Röðin
er geómetrísk röð sem er samleitin ef Af samanburðarprófinu leiðir því að er einnig samleitin þegar Þar sem bæta má endanlegum fjölda liða við samleitna röð fæst að er samleitin þegar
Með þessari niðurstöðu getum við nú sannað setninguna. Skoðum röðina
og látum S vera mengi þeirra rauntalna sem röðin er samleitin fyrir. Gerum ráð fyrir að mengið Þá fellur röðin undir tilvik i. Gerum næst ráð fyrir að S sé mengi allra rauntalna. Þá fellur röðin undir tilvik ii. Gerum loks ráð fyrir að en S sé ekki mengi allra rauntalna. Þá er til rauntala sem röðin er ekki samleitin fyrir. Röðin getur því ekki verið samleitin fyrir neitt x sem uppfyllir Mengið S hlýtur þar af leiðandi að vera takmarkað og á sér því minnsta efra mark. (Þetta leiðir af frumsendunni um efra mark fyrir rauntölur, sem er utan efnis þessarar bókar en er fjallað um í námskeiðum í raungreiningu.) Köllum minnsta efra markið R. Vegna þess að fæst Röðin er því samleitin fyrir öll x sem uppfylla og fellur undir tilvik iii.
□
Ef röð fellur undir tilvik iii í setningunni um samleitni veldaraða, þá er hún samleitin fyrir öll x sem uppfylla fyrir eitthvert og ósamleitin fyrir öll x sem uppfylla Röðin getur verið samleitin eða ósamleitin fyrir þau gildi x þar sem Mengi þeirra gilda x sem röðin er samleitin fyrir kallast samleitnibil. Þar sem röðin er ósamleitin fyrir öll gildi x þar sem er lengd bilsins 2 R og geisli þess því R. Gildið R kallast samleitnigeisli. Röðin er til dæmis samleitin fyrir öll gildi x á bilinu og ósamleitin fyrir öll x sem uppfylla og því er samleitnibil hennar Þar sem lengd bilsins er 2 er samleitnigeislinn 1.
Mynd 6.2. Fyrir röðina sýnir mynd (a) samleitnigeislann mynd (b) sýnir samleitnigeislann og mynd (c) sýnir samleitnigeislann R. Á mynd (c) getur röðin ýmist verið samleitin eða ósamleitin í endapunktunum og
Til að ákvarða samleitnibil veldaraðar beitum við yfirleitt kvótaprófinu. Í dæmi 6.1 sýnum við möguleikana þrjá á mynd 6.2.
Dæmi 6.1
Ákvörðun samleitnibils og samleitnigeisla
Finnið samleitnibil og samleitnigeisla hverrar af eftirfarandi röðum.
Lausn
Til að kanna samleitni beitum við kvótaprófinu. Við fáum fyrir öll gildi x. Röðin er því samleitin fyrir allar rauntölur x. Samleitnibilið er og samleitnigeislinn er
Beitum kvótaprófinu. Fyrir sjáum við að Röðin er því ósamleitin fyrir öll Þar sem röðin hefur miðju í hlýtur hún að vera samleitin þar og er því aðeins samleitin þegar Samleitnibilið er eina gildið og samleitnigeislinn er
Til að beita kvótaprófinu skoðum við Hlutfallið ef Þar sem leiðir af sér er röðin alsamleitin ef Hlutfallið ef Röðin er því ósamleitin ef eða Kvótaprófið gefur enga niðurstöðu ef Hlutfallið þá og því aðeins að eða Við þurfum að prófa þessi gildi x sérstaklega. Þegar er röðin Þetta er víxlmerkta harmoníska röðin og því er hún samleitin. Röðin er þannig samleitin þegar Þegar er röðin Þetta er harmoníska röðin, sem er ósamleitin. Veldaröðin er því ósamleitin þegar Samleitnibilið er þar af leiðandi og samleitnigeislinn er
Framsetning falla með veldaröðum
Það er öflugt verkfæri að geta sett fall fram sem „óendanlega margliðu“. Margliðuföll eru auðveldust allra falla í greiningu, því þau byggjast aðeins á grunnaðgerðunum samlagningu, frádrætti, margföldun og deilingu. Ef við getum sett flókið fall fram sem óendanlega margliðu getum við notað margliðuframsetninguna til að deilda eða heilda fallið. Auk þess getum við notað stýfða útgáfu margliðunnar til að nálga fallgildi. Spurningin er því: Hvenær getum við sett fall fram með veldaröð?
Skoðum aftur geómetrísku röðina
(6.3)
Rifjum upp að geómetriska röðin
er samleitin þá og því aðeins að Þá stefnir hún á Ef er röðin í dæmi 6.3 því samleitin að og við ritum
Við getum því sett fallið fram með veldaröðinni
Nú sýnum við myndrænt hvernig röðin gefur framsetningu á fallinu með því að bera graf f saman við gröf nokkurra hlutsumma óendanlegu raðarinnar.
Dæmi 6.2
Graf falls og hlutsummur veldaraðar þess
Teiknið graf og gröf samsvarandi hlutsumma fyrir á bilinu Lýsið nálguninni þegar N stækkar.
Lausn
Af grafinu á mynd 6.3 sést að þegar N stækkar verður æ betri nálgun á fyrir x á bilinu
Mynd 6.3. Grafið sýnir fall og þrjár nálganir á því með hlutsummum veldaraðar.
Næst skoðum við föll sem innihalda segð sem svipar til summu geómetrískrar raðar og sýnum hvernig setja má þessi föll fram með veldaröðum.
Dæmi 6.3
Fall sett fram með veldaröð
Setjið hvert eftirfarandi fall fram með veldaröð; fallið er táknað með Finnið samleitnibilið.
Lausn
Þekkja má fallið f sem summu geómetrískrar raðar því Notum þá staðreynd að þegar er en sú röð er geómetrísk. Þá sjáum við að þegar gildir Þar sem þessi röð er samleitin þá og því aðeins að er samleitnibilið og við fáum
Þetta fall er ekki nákvæmlega á formi summu geómetrískrar raðar. Með nokkurri algebrulegri umritun má þó tengja f við geómetriska röð. Með því að taka 4 út fyrir sviga úr liðunum tveimur í nefnaranum fáum við Því er Röðin er samleitin svo lengi sem (athugið að þegar er röðin ekki samleitin). Með því að leysa þessa ójöfnu fáum við að samleitnibilið er og að þegar
Í þeim hlutum kaflans sem eftir eru sýnum við hvernig leiða má út veldaraðaframsetningar ýmissa annarra falla og hvernig nota má þessar framsetningar til að reikna gildi, deilda og heilda margvísleg föll.
Æfingar í undirkafla 6.1
Segið í eftirfarandi verkefnum hvort hver staðhæfing sé sönn. Ef hún er ósönn, gefið þá dæmi sem sýnir það.
1.
Ef er samleitin, þá gildir þegar
2.
er samleitin þegar fyrir allar rauntölur
3.
Ef gefin er runa er alltaf til eitthvert sem kann að vera mjög lítið, þannig að sé samleitin á
4.
Ef hefur samleitnigeislann og fyrir öll n, þá er samleitnigeisli að minnsta kosti R.
5.
Gerum ráð fyrir að sé samleitin þegar Í hverjum af eftirfarandi punktum gæti röðin verið ósamleitin? Notið þá staðreynd að ef er samleitin fyrir x, þá er hún samleitin í sérhverjum punkti sem er nær c en x.
6.
Gerum ráð fyrir að sé samleitin þegar Í hverjum af eftirfarandi punktum hlýtur röðin einnig að vera samleitin? Notið þá staðreynd að ef er samleitin fyrir x, þá er hún samleitin í sérhverjum punkti sem er nær c en x.
Gerum í eftirfarandi verkefnum ráð fyrir að þegar Finnið samleitnigeisla hverrar raðar.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
Finnið í eftirfarandi verkefnum samleitnigeislann R og samleitnibil fyrir gefna stuðla
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
Finnið í eftirfarandi verkefnum samleitnigeisla hverrar raðar.
23.
24.
25.
26.
27.
þar sem
28.
Notið í eftirfarandi verkefnum kvótaprófið til að ákvarða samleitnigeisla hverrar raðar.
29.
30.
31.
32.
Í eftirfarandi verkefnum er gefið að sé samleitin á og skal finna veldaröð hvers falls með gefna miðju a og ákvarða samleitnibil hennar.
33.
(Ábending:
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
Notið næsta verkefni til að finna samleitnigeisla raðanna í verkefnunum þar á eftir.
43.
Útskýrið hvers vegna, ef þá gildir þegar og hvers vegna samleitnigeisli er því
44.
45.
46.
47.
48.
Gerum ráð fyrir að og að þegar n er slétt. Útskýrið hvers vegna
49.
Gerum ráð fyrir að og að þegar n er oddatala. Útskýrið hvers vegna
50.
Gerum ráð fyrir að sé samleitin á Finnið samleitnibil
51.
Gerum ráð fyrir að sé samleitin á Finnið samleitnibil
Gerum í eftirfarandi verkefnum ráð fyrir að uppfylli þar sem fyrir hvert n. Segið hvort hver röð sé samleitin á öllu bilinu eða hvort upplýsingar skorti til að draga ályktun. Notið samanburðarprófið þegar það á við.
52.
53.
54.
55.
(Ábending: Látið ef fyrir eitthvert n, en annars
56.
Gerum ráð fyrir að sé margliða af stigi N. Finnið samleitnigeisla og samleitnibil
57.
[T] Teiknið gröf og hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið nálgun jafnt nálægt og þegar N stækkar.
58.
[T] Teiknið gröf og hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið hegðun summanna nálægt og þegar N stækkar.
59.
[T] Teiknið gröf hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið hegðun summanna nálægt og þegar N stækkar.
60.
[T] Teiknið gröf hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið hegðun summanna nálægt og þegar N stækkar.
61.
[T] Teiknið gröf hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið hvernig gröfin nálga þegar N stækkar.
62.
[T] Teiknið gröf hlutsummanna fyrir á bilinu Lýsið hvernig gröfin nálga þegar N stækkar.