Inngangur

Yfirlit kafla

• 22.1 Fjölbreytileiki dreifkjörnunga
• 22.2 Bygging dreifkjörnunga: Bakteríur og fornbakteríur
• 22.3 Efnaskipti dreifkjörnunga
• 22.4 Bakteríusjúkdómar í mönnum
• 22.5 Gagnlegir dreifkjörnungar

Fyrir ekki löngu flokkuðu vísindamenn lífverur í sex ríki, dýr, plöntur, sveppi, frumverur, fornbakteríur og bakteríur, út frá nokkrum viðmiðum, svo sem fjarveru eða tilvist kjarna og annarra himnubundinna frumulíffæra, fjarveru eða tilvist frumuveggjar, fjölfrumuleika og fleiru. Seint á 20. öld báru Carl Woese og aðrir frumkvöðlar saman raðir í ríbósóma-RNA litlu undireiningarinnar (SSU rRNA). Sú vinna leiddi til grundvallarbetri leiðar til að flokka lífverur á jörðinni. Út frá mun á byggingu frumuhimna og rRNA lögðu Woese og samstarfsmenn hans til að allt líf á jörðinni hefði þróast eftir þremur þróunarlínum, sem kallast lén. Lénið Bakteríur nær yfir allar lífverur í ríkinu Bakteríur, lénið Fornbakteríur nær yfir aðra dreifkjörnunga og lénið Heilkjörnungar nær yfir alla heilkjörnunga, þar á meðal lífverur í ríkjunum dýr, plöntur, sveppir og frumverur.

Tvö af lénunum þremur, Bakteríur og Fornbakteríur, eru dreifkjörnungar. Dreifkjörnungar voru fyrstu íbúar jarðar og komu fram fyrir 3,5 til 3,8 milljörðum ára. Þessar lífverur eru mjög algengar og alls staðar nálægar, það er þær finnast alls staðar. Auk þess að lifa í hóflegu umhverfi finnast þær við öfgakenndar aðstæður, allt frá sjóðandi hverum til varanlega frosins umhverfis á Suðurskautslandinu, frá söltu umhverfi eins og Dauðahafinu til umhverfis undir gríðarlegum þrýstingi, til dæmis í djúpum hafsins, og frá súrefnislausum svæðum, svo sem í úrgangsvinnslustöð, til geislamengaðra svæða eins og Tsjernobyl. Dreifkjörnungar lifa í meltingarvegi manna og á húðinni, valda ákveðnum sjúkdómum og gegna mikilvægu hlutverki við framleiðslu margra matvæla.