55 Húðkerfið

5.4 Sjúkdómar, kvillar og áverkar húðkerfisins

Námsmarkmið

Í lok þessa kafla átt þú að geta:

Lýst nokkrum mismunandi sjúkdómum og kvillum í húð
Lýst áhrifum áverka á húðina og græðsluferlinu

Húðkerfið er næmt fyrir ýmsum sjúkdómum, kvillum og áverkum. Þeir spanna allt frá hvimleiðum en tiltölulega meinlitlum bakteríu- eða sveppasýkingum, sem flokkast sem kvillar, til húðkrabbameins og alvarlegra bruna sem geta leitt til dauða. Í þessum kafla kynnist þú nokkrum algengustu sjúkdómum og kvillum húðarinnar.

Sjúkdómar

Húðkrabbamein er einn þeirra sjúkdóma sem mest er fjallað um. Krabbamein er víðtækt hugtak yfir sjúkdóma sem stafa af stjórnlausri skiptingu óeðlilegra frumna í líkamanum. Flest krabbamein eru kennd við líffærið eða vefinn þar sem þau eiga upptök. Húðkrabbamein er algengt krabbamein. Bandarísku Húðkrabbameinssamtökin greina frá því að einn af hverjum fimm Bandaríkjamönnum fái einhvers konar húðkrabbamein á ævinni. Eyðing ósonlagsins í andrúmsloftinu og aukin útsetning fyrir útfjólubláum geislum af hennar völdum hafa stuðlað að fjölgun tilfella. Of mikil útsetning fyrir útfjólubláum geislum skemmir DNA og getur leitt til myndunar krabbameinsskemmda. Þótt melanín veiti nokkra vörn gegn DNA-skemmdum af völdum sólar nægir sú vörn oft ekki. Krabbamein geta einnig myndast á líkamssvæðum sem verða venjulega ekki fyrir útfjólubláum geislum. Það bendir til þess að fleiri þættir geti valdið krabbameinsskemmdum.

Almennt verða krabbamein til við uppsöfnun stökkbreytinga í DNA. Þær geta leitt til þess að frumuhópar deyja ekki þegar þeir eiga að gera það og að frumur fjölgi sér stjórnlaust svo æxli myndast. Mörg æxli eru góðkynja (skaðlaus), en sum mynda frumur sem geta losnað, borist annað og myndað æxli í öðrum líffærum líkamans. Þetta ferli nefnist myndun meinvarpa. Krabbamein einkennast af getu sinni til að mynda meinvörp.

Grunnfrumukrabbamein

Grunnfrumukrabbamein er krabbamein sem leggst á stofnfrumur í grunnlagi húðþekjunnar sem eru virkar í mítósu. Það er algengasta krabbameinið í Bandaríkjunum og finnst oft á höfði, hálsi, handleggjum og baki, en þessi svæði eru viðkvæmust fyrir langvarandi sólargeislun. Þótt útfjólubláir geislar séu aðalorsökin getur útsetning fyrir öðrum áhrifavöldum, svo sem jónandi geislun og arseni, einnig leitt til þessa krabbameins. Húðskemmdir vegna opinna sára, húðflúrs, bruna og annars slíks geta einnig aukið hættuna. Grunnfrumukrabbamein eiga upptök í grunnlaginu og dreifast yfirleitt eftir mörkum þess. Síðar taka þau að vaxa í átt að yfirborðinu og birtast á húðyfirborðinu sem óreglulegur blettur, hnúður, vefjavöxtur eða ör (Mynd 5.18). Eins og flest krabbamein svarar grunnfrumukrabbamein best meðferð þegar það greinist snemma. Meðferð getur falist í skurðaðgerð, frystingu (kuldaskurðaðgerð) eða staðbundnum smyrslum (Mayo Clinic 2012).

Flöguþekjukrabbamein

Flöguþekjukrabbamein er krabbamein sem leggst á hyrnisfrumur þyrnilagsins og kemur oft fram sem skemmd á hársverði, eyrum eða höndum (Mynd 5.19). Það er næstalgengasta húðkrabbameinið. Bandaríska krabbameinsfélagið greinir frá því að tvö af hverjum 10 húðkrabbameinum séu flöguþekjukrabbamein, og það er ágengara en grunnfrumukrabbamein. Ef krabbameinið er ekki fjarlægt getur það myndað meinvörp. Skurðaðgerð og geislameðferð eru notaðar til að lækna flöguþekjukrabbamein.

Sortuæxli

Sortuæxli er krabbamein sem einkennist af stjórnlausum vexti sortufrumna, litarefnismyndandi frumna húðþekjunnar. Sortuæxli myndast yfirleitt út frá fæðingarbletti. Það er banvænast allra húðkrabbameina, enda myndar það auðveldlega meinvörp og getur verið erfitt að greina áður en það hefur dreifst til annarra líffæra. Sortuæxli birtast yfirleitt sem ósamhverfir brúnir eða svartir blettir með óreglulegum jöðrum og upphleyptu yfirborði (Mynd 5.20). Meðferð felst yfirleitt í brottnámi með skurðaðgerð og ónæmismeðferð.

Læknar kenna sjúklingum oft eftirfarandi ABCDE-minnisreglu til að auðvelda greiningu sortuæxla á byrjunarstigi. Ef þú tekur eftir fæðingarbletti á líkamanum með þessi einkenni skaltu leita til læknis.

A – ósamhverfa: hliðarnar tvær eru ekki samhverfar
B – óreglulegir jaðrar: jaðrarnir eru óreglulegir
C – litur: mismunandi brúnir eða svartir litartónar
D – þvermál: stærra en 6 mm (0,24 tommur)
E – þróun: lögunin hefur breyst

Sumir sérfræðingar nefna eftirfarandi viðbótareinkenni alvarlegasta formsins, hnútótts sortuæxlis:

E – upphleypt: rís upp fyrir yfirborð húðarinnar
F – þétt: er hart viðkomu
G – vöxtur: stækkar

Húðkvillar

Tveir algengir húðkvillar eru exem og unglingabólur. Exem er bólgusjúkdómur sem kemur fyrir hjá fólki á öllum aldri. Unglingabólur stafa af stífluðum húðholum sem geta leitt til sýkingar og bólgu og eru algengar hjá unglingum. Aðrir kvillar sem ekki er fjallað um hér eru meðal annars flösuexem (í hársverði), psoriasis, frunsur, kossageit, kláðamaur, ofsakláði og vörtur.

Exem

Exem er ofnæmisviðbragð sem birtist sem þurrir húðblettir með kláða og líkjast útbrotum (Mynd 5.21). Því getur fylgt þroti í húð, flögnun og í alvarlegum tilfellum blæðing. Margir sem þjást af exemi hafa mótefni gegn rykmaurum í blóðinu, en tengsl exems og ofnæmis fyrir rykmaurum hafa ekki verið sönnuð. Einkennum er yfirleitt haldið niðri með rakakremum, barksterakremum og ónæmisbælandi lyfjum.

Unglingabólur

Unglingabólur eru húðkvilli sem kemur yfirleitt fram á húðsvæðum þar sem mikið er af fitukirtlum, svo sem í andliti og á baki. Þær eru algengastar við upphaf kynþroska vegna hormónabreytinga en geta einnig komið fram hjá ungbörnum og haldist fram á fullorðinsár. Hormón á borð við andrógen örva losun húðfitu. Of mikil myndun og uppsöfnun húðfitu ásamt keratíni getur stíflað hársekki. Tappinn er hvítur í fyrstu. Þegar húðfitan oxast við snertingu við loft verður hún svört. Unglingabólur stafa af sýkingu með bakteríum sem valda bólunum (Propionibacterium og Staphylococcus). Hún getur leitt til roða og hugsanlegrar örmyndunar vegna hins náttúrulega sáragræðsluferlis (Mynd 5.22).

Þrjár skýringarmyndir sýna þróun unglingabóla í þremur skrefum frá vinstri til hægri. Allar sýna þær þverskurð af húð með hársekk. Á myndinni til vinstri er bólgið svæði um miðjan hárlegginn, rétt ofan við fitukirtil. Hársekkurinn er stíflaður af húðfitu sem er sýnd sem gulleitt efni. Á miðmyndinni hefur hársekkurinn bólgnað meira og merking sýnir að bakteríur fjölga sér í stíflunni. Húðþekjan í kring bólgnar vegna bakteríusýkingarinnar. Á myndinni lengst til hægri hefur stíflan bólgnað upp í um það bil fimmfalda upphafsstærð sína og rofið húðþekjuna í kring, sem er nú rauð og bólgin. — **Mynd 5.22.** Unglingabólur stafa af ofvirkum fitukirtlum sem leiða til myndunar fílapensla og bólgu í húð.

Starfstenging

Húðlæknir

Hefur þú einhvern tíma fengið útbrot sem hurfu ekki við notkun lausasölukrems eða haft áhyggjur af fæðingarbletti? Húðlæknar hjálpa sjúklingum daglega við slík vandamál og margt fleira. Húðlæknar eru læknar sem sérhæfa sig í greiningu og meðferð húðkvilla. Eins og aðrir læknar ljúka þeir læknaprófi og síðan nokkurra ára sérnámi. Að því loknu geta þeir farið í undirsérnám í húðlækningum eða fengið frekari sérhæfða þjálfun á húðlæknastofu. Húðlæknar sem starfa í Bandaríkjunum þurfa að standast bandaríska læknaleyfisprófið (USMLE), fá starfsleyfi í því ríki þar sem þeir starfa og hljóta sérfræðivottun frá American Board of Dermatology.

Flestir húðlæknar starfa á læknastofu eða einkastofu. Þeir greina húðkvilla og útbrot, ávísa lyfjum til inntöku og staðbundnum lyfjum gegn húðkvillum og geta gert einfaldar aðgerðir, svo sem fjarlægt fæðingarbletti eða vörtur. Þeir geta einnig vísað sjúklingum til krabbameinslæknis ef grunur leikur á húðkrabbameini sem hefur myndað meinvörp. Á síðustu árum hafa fegrunaraðgerðir einnig orðið áberandi þáttur í húðlækningum. Bótoxsprautur, leysimeðferðir og sprautur með kollageni eða fylliefnum í húð njóta vinsælda meðal sjúklinga sem vilja draga úr sýnilegum öldrunareinkennum húðarinnar.

Húðlækningar eru eftirsótt sérgrein læknisfræðinnar. Takmarkaður fjöldi sérnámsstaða í húðlækningum veldur því að margir læknanemar keppa um fáein pláss. Sérgreinin höfðar til margra verðandi lækna því að ólíkt bráðalæknum og skurðlæknum þurfa húðlæknar almennt ekki að vinna óhóflega langan vinnutíma eða vera á bakvakt um helgar og á hátíðisdögum. Vinsældir fegrunarhúðlækninga hafa auk þess gert greinina að vaxandi starfssviði með mörgum arðbærum tækifærum. Algengt er að húðlæknastofur markaðssetji sig eingöngu sem fegrunarmiðstöðvar og að húðlæknar sérhæfi sig einvörðungu í slíkum aðgerðum.

Íhugaðu að heimsækja húðlækni, spyrja um ástæður starfsvalsins og hvernig sé að starfa við húðlækningar. Frekari upplýsingar má finna á þessari vefsíðu.

Áverkar

Húðin er sá hluti líkamans sem kemst í beinasta snertingu við umhverfið og er því sérstaklega viðkvæm fyrir áverkum. Til áverka teljast brunar og sár, auk öra og siggs. Beittir hlutir, hiti, mikill þrýstingur eða núningur við húðina geta valdið þeim.

Áverkar á húð koma af stað græðsluferli sem skiptist í nokkur stig sem skarast. Fyrsta skrefið í viðgerð skaddaðrar húðar er myndun blóðkekkjar sem stöðvar blæðingu og myndar með tímanum hrúður. Margar mismunandi frumugerðir taka þátt í sáraviðgerð, einkum ef stórt yfirborð þarf að græða. Áður en stofnfrumur grunnlagsins geta endurmyndað húðþekjuna virkjast trefjafrumur og skipta sér hratt. Þær gera við skemmda vefinn með útfellingu kollagens og mynda gróvef. Háræðar vaxa í kjölfar trefjafrumnanna og auka blóðflæði og súrefnisflutning til svæðisins. Ónæmisfrumur á borð við stórætur fara um svæðið og gleypa aðskotaefni til að draga úr sýkingarhættu.

Brunar

Bruni verður þegar mikill hiti, geislun, rafmagn eða efni skemma húðina. Skemmdirnar valda dauða húðfrumna og geta leitt til gríðarlegs vökvataps. Í kjölfarið geta komið fram ofþornun, röskun á saltjafnvægi og nýrna- og blóðrásarbilun, sem geta leitt til dauða. Brunasjúklingar fá vökva í æð til að vinna gegn ofþornun og næringarefni í æð sem gera líkamanum kleift að gera við vefi og bæta upp töpuð prótín. Sýking er önnur alvarleg ógn við líf brunasjúklinga. Brunnin húð er afar næm fyrir bakteríum og öðrum sýklum vegna þess að vernd heilla húðlaga hefur glatast.

Stærð bruna er stundum metin sem hlutfall af heildaryfirborði líkamans. Við það er notuð svonefnd níuregla, sem tengir ákveðin líkamssvæði við hundraðshlutföll sem eru margfeldi af níu (Mynd 5.23). Brunar eru einnig flokkaðir eftir alvarleikastigi. Fyrsta stigs bruni er yfirborðsbruni sem nær aðeins til húðþekjunnar. Þótt húðin geti verið sár og bólgin gróa slíkir brunar yfirleitt af sjálfu sér á nokkrum dögum. Vægur sólbruni telst fyrsta stigs bruni. Annars stigs bruni nær dýpra og skaðar bæði húðþekjuna og hluta leðurhúðarinnar. Slíkir brunar valda bólgu og sársaukafullum blöðrum í húðinni. Mikilvægt er að halda brunasvæðinu hreinu og sótthreinu til að koma í veg fyrir sýkingu. Sé það gert grær bruninn á nokkrum vikum. Þriðja stigs bruni nær í gegnum alla húðþekjuna og leðurhúðina, eyðileggur vef og hefur áhrif á taugaenda og skynjun. Þetta eru alvarlegir brunar sem geta virst hvítir, rauðir eða svartir. Þeir krefjast læknismeðferðar og gróa hægt án hennar. Fjórða stigs bruni er enn alvarlegri og nær niður í undirliggjandi vöðva og bein. Þótt undarlegt megi virðast eru þriðja og fjórða stigs brunar yfirleitt ekki jafn sársaukafullir vegna þess að taugaendarnir sjálfir hafa skemmst. Líkaminn getur ekki gert við bruna í allri húðþykktinni þar sem staðbundnir vefir sem annars annast viðgerðina eru skemmdir. Fjarlægja þarf dauðan vef (sárhreinsun), eða jafnvel aflima líkamshluta í alvarlegum tilfellum, og græða síðan húð frá ósködduðum líkamshluta eða húð sem ræktuð hefur verið í vefjaræktun á svæðið.

Skýringarmyndin sýnir hversu stórt hlutfall af heildaryfirborði líkamans brennur þegar heil líkamssvæði verða fyrir bruna. Bruni á öllu andliti, höfði og hálsi svarar til 19% af heildaryfirborði líkamans. Bruni á brjóstkassa, kvið og öllu baki ofan mittis svarar til 36% af heildaryfirborði líkamans. Fram- og bakhlið handleggja og handa svara til 18% af heildaryfirborðinu (9% fyrir hvorn handlegg). Fram- og bakhlið beggja fóta ásamt rasskinnum svara til 36% af heildaryfirborðinu (18% fyrir hvorn fót). Að lokum svara fram- og bakhlið kynfærasvæðis til 1% af heildaryfirborði líkamans. — **Mynd 5.23.** Stærð bruna hefur áhrif á ákvörðun um hvort sérhæfðrar meðferðar sé þörf. Ákveðnir líkamshlutar samsvara tilteknu hlutfalli af yfirborði líkamans.

Ör og ofvaxin ör

Flestir skurðir og sár mynda ör, að undanskildum þeim sem aðeins rispa yfirborðið, húðþekjuna. Ör er kollagenríkur húðvefur sem myndast við sáragræðslu og er frábrugðinn eðlilegri húð. Ör myndast þegar skemmdir á húð gróa án þess að upphafleg gerð hennar endurmyndist. Trefjafrumur mynda örvef úr kollageni og viðgerðin byggist að mestu á körfulaga mynstri kollagenþráða en endurheimtir ekki dæmigerða frumugerð húðarinnar. Vefurinn verður þess í stað trefjaríkur og fylgilíffæri húðarinnar, svo sem hársekkir, svitakirtlar og fitukirtlar, geta ekki endurmyndast í honum.

Stundum myndast of mikill örvefur vegna þess að kollagenmyndun stöðvast ekki þegar sárið hefur gróið. Þá myndast upphleypt eða ofvaxtarlegt ör sem nefnist kelóíð. Aftur á móti eru ör eftir unglingabólur og hlaupabólu oft niðursokkin og nefnast rýrnunarör.

Örmyndun í húð eftir sáragræðslu er náttúrulegt ferli og þarfnast ekki frekari meðferðar. Notkun jarðolíu og húðkrema getur dregið úr myndun örvefs. Nútímalegar fegrunarmeðferðir, svo sem húðslípun, leysimeðferð og sprautur með fylliefnum, hafa þó verið þróaðar gegn alvarlegri örmyndun. Markmið allra þessara aðferða er að endurskipuleggja húðþekjuna og undirliggjandi kollagenvef svo útlitið verði eðlilegra.

Þrýstingssár og húðslit

Of mikill þrýstingur getur skaðað húð og undirliggjandi vef. Dæmi um slíkt er þrýstingssár. Þrýstingssár, einnig nefnd legusár, myndast vegna stöðugs, langvarandi þrýstings á beinaber líkamssvæði án hvíldar. Þrýstingurinn dregur úr blóðflæði til svæðisins og veldur drepi (vefjadauða). Þrýstingssár eru algengust hjá öldruðum sjúklingum með hamlandi sjúkdóma sem valda hreyfingarleysi. Á flestum sjúkrahúsum og langtímaumönnunarstofnunum er sjúklingum snúið á nokkurra klukkustunda fresti til að koma í veg fyrir þrýstingssár. Sé dauður vefur ekki fjarlægður geta sárin sýkst og orðið banvæn.

Þrýstingur sem fylgir örum vexti getur einnig haft áhrif á húðina. Húðslit myndast þegar leðurhúðin teygist út fyrir þolmörk teygjanleika síns þegar húðin þenst til að mæta auknum þrýstingi. Húðslit fylgja oft hraðri þyngdaraukningu á kynþroskaskeiði og meðgöngu. Í fyrstu eru þau rauðleit en lýsast með tímanum. Ekki er þörf á meðferð við húðslitum nema af fegrunarástæðum. Þau koma oftast fram á mjöðmum og kvið.

Sigg

Þegar illa passandi skór valda stöðugum núningi við tærnar myndast gjarnan sigg á snertistaðnum. Það gerist vegna þess að stofnfrumur grunnlagsins örvast til tíðari frumuskiptinga og auka þykkt húðarinnar á núningsstaðnum til að verja líkamann gegn frekari skemmdum. Þetta er dæmi um vægan eða staðbundinn áverka sem húðin bregst við og lagar án aðkomu annarra hluta líkamans. Sigg getur einnig myndast á fingrum við stöðugt vélrænt álag, svo sem við langvarandi skriftir, leik á strengjahljóðfæri eða tölvuleiki. Líkþorn er sérhæft afbrigði siggs. Líkþorn myndast vegna núnings við húðina sem stafar af sporöskjulaga hreyfingu.