5.2 Fylgilíffæri húðar
5.2 Fylgilíffæri húðar
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
- Greint fylgilíffæri húðarinnar
- Lýst byggingu og hlutverki hárs og nagla
- Lýst byggingu og hlutverki svitakirtla og fitukirtla
Til fylgilíffæra húðarinnar teljast hár, neglur, svitakirtlar og fitukirtlar. Þessar byggingar eiga fósturfræðilegan uppruna í húðþekjunni og geta náð niður gegnum leðurhúðina og inn í undirhúðina.
Hár
Hár er þráður úr keratíni sem vex út úr húðþekjunni. Það er að mestu úr dauðum, hyrndum frumum. Hárleggir eiga uppruna í innskoti húðþekju niður í leðurhúð sem nefnist hársekkur. Hárleggurinn er sá hluti hársins sem er ekki festur í hársekknum og stór hluti hans stendur upp úr yfirborði húðarinnar. Sá hluti hársins sem er festur í sekknum liggur undir yfirborði húðarinnar og nefnist hárrót. Hárrótin endar djúpt í leðurhúðinni í hárknýði og inniheldur lag mítósuvirkra grunnfrumna sem nefnist vaxtarvefur hárs. Hárknýðið umlykur leðurtotu hársekksins, sem er úr bandvef og inniheldur blóðháræðar og taugaenda frá leðurhúðinni (Mynd 5.11).
Rétt eins og grunnlag húðþekjunnar myndar lög hennar sem ýtast upp að yfirborðinu um leið og dauðar húðfrumur flagna af, skipta grunnfrumur hárknýðisins sér og ýta frumum út á við í hárrótinni og hárleggnum þegar hárið vex. Hármergurinn myndar miðkjarna hársins. Umhverfis hann er hárbörkurinn, lag samanþjappaðra, hyrndra frumna, og utan um börkinn er lag mjög harðra, hyrndra frumna sem nefnist hreisturlag. Þessi lög sjást á langsniði hársekksins (Mynd 5.12), þótt ekki sé hármergur í öllu hári. Áferð hárs, til dæmis hvort það er slétt eða hrokkið, ræðst af lögun og byggingu hárbarkarins og, þegar hann er til staðar, hármergsins. Lögun og bygging þessara laga ræðst síðan af lögun hársekksins. Hárvöxtur hefst þegar grunnfrumur hárknýðisins mynda hyrnisfrumur. Þegar nýjar frumur bætast við í hárknýðinu ýtist hárleggurinn upp gegnum hársekkinn í átt að yfirborðinu. Hyrningu lýkur þegar frumurnar ýtast upp að yfirborði húðarinnar og mynda sýnilegan hárlegg. Sá hluti hársins sem er utan húðarinnar er alveg dauður og eingöngu úr keratíni. Þess vegna hefur hárið sjálft ekkert skyn. Einnig má klippa eða raka hár án þess að skemma byggingu þess, því skurðurinn er yfirborðslægur. Flest efnafræðileg háreyðingarefni verka einnig aðeins á yfirborðinu, en rafhárfjarlæging og plokkun miða báðar að því að eyðileggja hárknýðið svo hárið vaxi ekki aftur.
Veggur hársekksins er úr þremur sammiðja frumulögum. Frumur innra rótarslíðursins umlykja rót hársins sem er að vaxa og ná rétt upp að hárleggnum. Þær myndast úr grunnfrumum vaxtarvefjar hárs. Ytra rótarslíðrið er framhald húðþekjunnar og umlykur hárrótina. Það er úr grunnfrumum við botn hárrótarinnar og verður yfirleitt meira hyrnt ofar í sekknum. Glerhimnan er grunnhimnan milli þekju ytra rótarslíðursins og bandvefsslíðursins.
Hár gegnir ýmsum hlutverkum, meðal annars vernd, skynjun, hitastjórnun og boðskiptum. Hár á höfði ver höfuðkúpuna til dæmis gegn sólinni. Hár í nefi og eyrum og umhverfis augu, það er augnhár, verja líkamann með því að fanga og útiloka rykagnir sem geta borið ofnæmisvaka og örverur. Augabrúnahár koma í veg fyrir að sviti og aðrar agnir renni í augun og erti þau. Hár hefur einnig skynhlutverk vegna tauganets umhverfis grunn hvers hársekks, svonefndrar hárrótartaugaflækju. Hár er mun næmara fyrir lofthreyfingum og öðrum truflunum í umhverfinu en yfirborð húðarinnar. Þessi eiginleiki nýtist einnig til að greina skordýr og önnur efni á yfirborði húðar sem geta valdið skaða. Við hverja hárrót tengist sléttur vöðvi sem nefnist hárreisivöðvi. Hann dregst saman við taugaboð frá semjukerfinu og lætur hárlegginn rísa. Meginhlutverkið er að binda loftlag og auka einangrun. Hjá mönnum sést þetta sem gæsahúð en enn greinilegar hjá dýrum, til dæmis þegar hræddur köttur reisir feldinn. Þetta er að sjálfsögðu mun sýnilegra hjá lífverum með þykkan feld, svo sem hundum og köttum, en hjá flestum mönnum.
Hárvöxtur
Hár vex, losnar að lokum og nýtt hár kemur í stað þess. Þetta gerist í þremur fösum. Fyrst er vaxtarfasinn, þegar frumur við hárrótina skipta sér hratt og ýta hárleggnum upp og út. Lengd fasans er talin í árum og hann varir yfirleitt í 2 til 7 ár. Umbreytingarfasinn varir aðeins í 2 til 3 vikur og markar umskipti frá virkum vexti hársekksins. Að lokum kemur hvíldarfasinn, þegar hársekkurinn hvílist og enginn nýr vöxtur á sér stað. Í lok þessa fasa, sem varir í um 2 til 4 mánuði, hefst annar vaxtarfasi. Grunnfrumurnar í vaxtarvef hárs mynda þá nýjan hársekk sem ýtir gamla hárinu út þegar vaxtarferillinn endurtekur sig. Á vaxtarfasanum vex hár yfirleitt um 0,3 mm á dag. Að meðaltali losna 50 hár og jafnmörg koma í stað þeirra á dag. Hárlos verður þegar fleiri hár losna en vaxa í staðinn og getur meðal annars stafað af hormóna- eða mataræðisbreytingum. Það getur einnig verið afleiðing öldrunar eða hormónaáhrifa.
Háralitur
Eins og húðin fær hárið lit sinn frá litarefninu melaníni sem sortufrumur í leðurtotu hársekksins mynda. Mismunandi háralitur stafar af mismunandi gerðum melaníns og ræðst af erfðum. Með aldrinum minnkar melanínmyndun og hárið missir gjarnan lit sinn og verður grátt eða hvítt.
Neglur
Naglbeðurinn er sérhæfð bygging húðþekjunnar á fingur- og táendum. Naglbolurinn myndast á naglbeðnum og ver enda fingra og táa, sem eru ystu hlutar útlimanna og verða fyrir mestu vélrænu álagi (Mynd 5.13). Naglbolurinn veitir einnig mótstöðu þegar smáir hlutir eru teknir upp með fingrunum. Hann er úr þéttpökkuðum, dauðum hyrnisfrumum. Húðþekjan á þessu svæði hefur þróað sérhæfða byggingu sem neglur geta myndast á. Naglbolurinn myndast við naglrótina. Þar er vaxtarvefur úr frumum grunnlagsins sem fjölga sér og gera nöglinni kleift að vaxa stöðugt. Naglfellingin til hliðanna leggst yfir hliðar naglarinnar og hjálpar til við að festa naglbolinn. Naglfellingin sem mætir nærenda naglbolsins myndar naglabandið, einnig nefnt ofanaglhúð (eponychium). Naglbeðurinn er æðaríkur og virðist því bleikur, nema við naglrótina þar sem þykkt þekjulag yfir vaxtarvefnum myndar hálfmánalaga svæði sem nefnist naglmáni („litli máninn“). Svæðið undir frjálsri brún naglarinnar, fjærst naglabandinu, nefnist undirnaglþekja (hyponychium). Það er úr þykknuðu hornlagi húðþekjunnar.
Svitakirtlar
Þegar líkamanum hitnar mynda svitakirtlar svita sem kælir hann. Svitakirtlar þroskast úr útskotum húðþekjunnar niður í leðurhúðina og flokkast sem merókrínir kirtlar. Það merkir að seytinu er losað með útfrumun um kirtilrás án þess að frumur kirtilsins verði fyrir áhrifum. Svitakirtlar eru af tveimur gerðum og hvor gerð myndar dálítið ólíkt seyti.
Ekkrín-svitakirtill er kirtill sem myndar undirþrýstinn svita til hitastjórnunar. Slíkir kirtlar finnast um allt yfirborð húðarinnar en eru sérstaklega margir í lófum, iljum og enni (Mynd 5.14). Þeir eru hnyklaðir kirtlar djúpt í leðurhúðinni og kirtilrásin liggur upp að svitaholu á yfirborði húðarinnar þar sem svitinn losnar. Svitinn, sem losnar með útfrumun, er undirþrýstinn og að mestu úr vatni, ásamt nokkru salti, mótefnum, snefilmagni efnaskiptaúrgangs og dermsidíni (dermcidin), örveruhemjandi peptíði. Ekkrín-svitakirtlar eru mikilvægur þáttur í hitastjórnun manna og stuðla þannig að samvægi.
Apókrín-svitakirtill tengist yfirleitt hársekkjum á þétt hærðum svæðum, svo sem í holhöndum og á kynfærasvæði. Apókrín-svitakirtlar eru stærri en ekkrín-svitakirtlar og liggja dýpra í leðurhúðinni, stundum allt niður í undirhúðina. Kirtilrásin opnast venjulega í hársekk. Auk vatns og salta inniheldur apókrín-sviti lífræn efni sem gera hann þykkari; bakteríur brjóta þessi efni niður og þá myndast lykt. Losun þessa svita lýtur bæði tauga- og hormónastjórn og á þátt í lítt skildu ferómónsvari manna. Flestir svitahemlar á markaði nota álsamband sem aðalvirkt efni til að stöðva svitamyndun. Þegar svitahemillinn berst inn í kirtilrásina falla álsamböndin út vegna breytingar á sýrustigi og mynda stíflu í rásinni sem kemur í veg fyrir að sviti berist út um svitaholuna.
Fitukirtlar
Fitukirtill er húðkirtill sem finnst víða um líkamann og hjálpar til við að smyrja og vatnsverja húð og hár. Flestir fitukirtlar tengjast hársekkjum. Þeir mynda og seyta húðfitu, blöndu lípíða, á yfirborð húðarinnar. Húðfitan smyr þannig á náttúrulegan hátt þurrt og dautt lag hyrndra frumna í hornlagi húðþekjunnar og heldur því sveigjanlegu. Fitusýrur húðfitunnar hafa einnig bakteríuhemjandi eiginleika og draga úr vatnstapi úr húð í þurru lofti. Hormón örva seytingu húðfitu og mörg þeirra verða ekki virk fyrr en á kynþroskaskeiði. Fitukirtlar eru því fremur óvirkir á barnsaldri.