5.1 Lög húðarinnar

Þótt þú hugsi yfirleitt ekki um húðina sem líffæri er hún í raun gerð úr vefjum sem vinna saman sem ein heild og gegna sértækum og mikilvægum hlutverkum. Húðin og fylgilíffæri hennar mynda húðkerfið, sem veitir líkamanum víðtæka vernd. Húðin er gerð úr mörgum lögum frumna og vefja sem bandvefur festir við undirliggjandi byggingar (Mynd 5.2). Dýpra lag húðarinnar er æðaríkt, það er að segja með fjölmargar æðar. Þar eru einnig margir skyntaugaþræðir og þræðir ósjálfráða taugakerfisins, meðal annars semjutaugaþræðir, sem tryggja boðskipti til og frá heilanum.

Húðþekjan er úr hyrndri, lagskiptri flöguþekju. Hún er gerð úr fjórum eða fimm lögum þekjufrumna, eftir staðsetningu á líkamanum. Engar æðar eru í henni, það er að segja hún er æðalaus. Húð með fjórum frumulögum er kölluð „þunn húð“. Frá dýpsta lagi að því grynnsta nefnast lögin grunnlag, þyrnilag, kornalag og hornlag húðþekju. Mestöll húðin flokkast sem þunn húð. „Þykk húð“ finnst aðeins á lófum og iljum. Hún hefur fimmta lagið, glærlag húðþekju, sem liggur milli hornlagsins og kornalagsins (Mynd 5.3).

Frumurnar í öllum lögunum nema grunnlaginu nefnast hyrnisfrumur. Hyrnisfruma myndar og geymir prótínið keratín. Keratín er þráðlaga innanfrumuprótín sem veitir hári, nöglum og húð hörku og vatnsheldni. Hyrnisfrumurnar í hornlaginu eru dauðar og flagna reglulega af, en frumur úr dýpri lögum koma í stað þeirra (Mynd 5.4).

Grunnlagið (einnig nefnt kímlag) er dýpsta lag húðþekjunnar og festir hana við grunnþynnuna. Undir grunnþynnunni liggja lög leðurhúðarinnar. Frumurnar í grunnlaginu tengjast leðurhúðinni með samofnum kollagenþráðum sem saman nefnast grunnhimna. Fingurlaga útskot eða felling, svonefnd leðurhúðartota (fleirtala: leðurhúðartotur), finnst í yfirborðshluta leðurhúðarinnar. Leðurhúðartoturnar styrkja tengsl húðþekju og leðurhúðar; því umfangsmeiri sem fellingarnar eru, þeim mun sterkari verða tengslin (Mynd 5.5).

Eins og heitið gefur til kynna virðist þyrnilagið gaddótt vegna útstæðra frumuútskota sem tengja frumurnar með byggingum sem nefnast hnoðtengi. Hnoðtengin læsast saman og styrkja tengslin milli frumnanna. Gaddótt yfirbragð lagsins er þó afurð litunarferlisins; ólituð sýni úr húðþekju hafa ekki þetta einkennandi útlit. Þyrnilagið er úr átta til 10 lögum hyrnisfrumna sem myndast við frumuskiptingu í grunnlaginu (Mynd 5.6). Meðal hyrnisfrumnanna eru Langerhans-frumur, griplufrumur sem starfa sem stórætur og gleypa bakteríur, aðskotaagnir og skemmdar frumur í laginu.

Kornalagið hefur kornótt yfirbragð vegna frekari breytinga á hyrnisfrumunum þegar þær ýtast upp úr þyrnilaginu. Frumurnar, sem liggja í þremur til fimm lögum, fletjast út, frumuhimnur þeirra þykkna og þær mynda mikið af prótínunum keratíni, sem er þráðlaga, og keratohýalíni, sem safnast fyrir í kornum innan frumnanna (sjá Mynd 5.5). Keratohýalínkornin innihalda forvera keratíns sem safnast saman, mynda krosstengi og raðast í knippi. Þau eru ólík þynnukornum sem innihalda glýkólípíð; glýkólípíðin seytast á yfirborð frumunnar og stuðla að vatnsheldum tálma sem kemur í veg fyrir vökvatap úr líkamanum. Prótínin tvö mynda meginhluta massa hyrnisfrumnanna í kornalaginu og gefa laginu kornótt yfirbragð. Kjarnarnir og önnur frumulíffæri leysast upp þegar frumurnar deyja. Eftir verða keratín, keratohýalín og frumuhimnur sem síðan mynda glærlagið, hornlagið og fylgilíffæri húðarinnar, hár og neglur.

Glærlagið er slétt og að því er virðist hálfgegnsætt lag húðþekjunnar, rétt ofan við kornalagið og neðan við hornlagið. Þetta þunna frumulag finnst aðeins í þykkri húð lófa, ilja og fingra og táa. Hyrnisfrumurnar í glærlaginu eru dauðar og flatar (sjá Mynd 5.5). Þær eru þéttpakkaðar af eleidíni, glæru prótíni sem myndast úr keratohýalíni og gefur frumunum gegnsætt, eða glært, yfirbragð.

Hornlagið er ysta lag húðþekjunnar og liggur að ytra umhverfinu (sjá Mynd 5.5). Aukin hyrning frumnanna í þessu lagi gefur því nafn sitt. Hornlagið er venjulega úr 15 til 30 frumulögum. Þetta þurra, dauða lag dregur úr inngöngu örvera og ofþornun undirliggjandi vefja og veitir viðkvæmari lögunum undir því vélræna vörn gegn núningi. Frumur lagsins losna reglulega og frumur sem ýtast upp úr kornalaginu koma í stað þeirra, eða úr glærlaginu í lófum og iljum. Allt lagið endurnýjast á um 4 vikum. Snyrtimeðferðir á borð við örhúðslípun fjarlægja hluta af þurra yfirborðslaginu og eiga að halda húðinni „frísklegri“ og heilbrigðri.

Líta má á leðurhúðina sem „kjarna“ húðkerfisins (derma- = „húð“), til aðgreiningar frá húðþekjunni (epi- = „á“ eða „yfir“) og undirhúðinni (hypo- = „undir“). Í henni eru blóð- og sogæðar, taugar og aðrar byggingar, svo sem hársekkir og svitakirtlar. Leðurhúðin er úr tveimur lögum bandvefjar sem mynda samtengt net elastín- og kollagenþráða sem bandvefsfrumur framleiða (Mynd 5.7).

Totulagið er úr lausum netjubandvef, þannig að kollagen- og elastínþræðir lagsins mynda laust net. Þetta yfirborðslag leðurhúðarinnar gengur upp í grunnlag húðþekjunnar og myndar fingurlaga leðurhúðartotur (sjá Mynd 5.7). Í totulaginu eru bandvefsfrumur, fáeinar fitufrumur og mikill fjöldi smárra æða. Þar eru einnig átfrumur sem verja líkamann og vinna gegn bakteríum og öðrum sýkingarvöldum sem hafa komist gegnum húðina. Lagið inniheldur einnig sogæðaháræðar, taugaþræði og snertiviðtaka sem nefnast Meissner-korn.

Litur húðar ræðst af nokkrum litarefnum, meðal annars melaníni, karótíni og hemóglóbíni. Mundu að melanín er myndað af sortufrumum sem finnast dreifðar um grunnlag húðþekjunnar. Melanínið flyst inn í hyrnisfrumurnar í sérhæfðu frumulíffæri sem nefnist melanínkorn eða melanósóm (Mynd 5.8).

Of mikil sólarútsetning getur með tímanum valdið hrukkum vegna þess að frumubygging húðarinnar skemmist. Í alvarlegum tilvikum getur DNA skemmst svo mikið að húðkrabbamein myndist. Óregluleg uppsöfnun sortufrumna í húðinni veldur freknum. Fæðingarblettir eru stærri þyrpingar sortufrumna. Flestir eru góðkynja en fylgjast ætti með breytingum sem gætu bent til krabbameins (Mynd 5.9).