2525 Þvagkerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

líffærafræðilegur hringvöðvi: afmarkaður hringlaga sléttur vöðvi eða beinagrindarvöðvi umhverfis hol æðar eða hols líffæris sem þrengir holið við samdrátt og takmarkar þannig flæði

angíótensín I: óvirkt peptíð sem myndast þegar renín klýfur angíótensínógen; angíótensínbreytandi ensím (ACE) umbreytir því síðan í angíótensín II

angíótensín II: virkt peptíð sem ACE myndar úr angíótensíni I; veldur meðal annars æðasamdrætti og örvar aldósterónlosun úr nýrnahettuberki, en áhrif á nýrnablóðflæði og gaukulsíunarhraða (GSH) ráðast af styrk og lífeðlisástandi

angíótensínbreytandi ensím (ACE): himnubundið ensím í æðaþeli og öðrum vefjum, mjög áberandi í lungnablóðrás, sem klýfur angíótensín I í angíótensín II og brýtur einnig niður bradýkínín

angíótensínógen: lifrarmyndað forprótín í blóðvökva sem renín klýfur í angíótensín I; ACE verkar síðan á angíótensín I en ekki beint á angíótensínógen

þvagleysi: nær engin þvagmyndun; hjá fullorðnum er oft miðað við 50 mL eða minna á sólarhring, en sum viðmið nota allt að 100 mL og nákvæm mörk ráðast af klínísku samhengi

akvapórín: himnuprótín sem myndar sértæk vatnsgöng; í aðalfrumum safnrása eykur þvagtemprandi hormón (ADH) ísetningu akvapóríns 2 í topplæga himnu en vatn fer út um akvapórín 3 og 4 á grunn- og hliðlægu yfirborði

gaukulhýði (Bowman-hylki): bikarlaga hýði umhverfis gaukul; vegglagið er einfalt flöguþekjuefni en iðralagið myndast af fætlufrumum, og síuvökvi safnast í hýðisrúmið áður en hann berst til nærpíplunnar (PCT)

pensilbrún: þétt lag örtíta á topplægu yfirborði tiltekinna þekjufrumna; í nýra er pensilbrún einkum á nærpíplufrumum og stækkar yfirborð til endurupptöku og seytunar

nýrabikarar: bikarlaga holrými sem taka við þvagi frá nýrnatotum; litlir nýrabikarar sameinast í stóra bikara sem mynda nýraskjóðuna og hún tengist þvagleiðaranum

barkarnýrungar: nýrungar með nýrahnoðra í ytri eða miðlægum nýrnaberki og yfirleitt styttri Henle-lykkjur; sumar lykkjur snúa við í berki en margar ná í ytri nýrnamerg

gagnstreymismagnari: kerfi Henle-lykkjunnar þar sem gagnstætt flæði, mismunandi vatnsgegndræpi armanna og virk NaCl-endurupptaka í þykkum uppgangandi armi mynda og margfalda osmótískan stigul í nýrnamerg

tæmivöðvi þvagblöðru: fléttaður sléttur vöðvi í vegg þvagblöðrunnar sem dregst saman við þvaglát og minnkar rúmmál hennar

fjærpíplur (DCT): hlykkjóttir nýrungshlutar eftir Henle-lykkju sem taka við þynntum pípluvökva og taka þátt í fínstillingu rafvaka og sýru-basa-jafnvægis áður en vökvinn berst í tengipíplur og safnrásir

þvagræsilyf: efni eða lyf sem eykur þvagmyndun, oft með því að draga úr endurupptöku natríums eða vatns; verkunarháttur og áhrif á rafvaka ráðast af lyfjaflokki

afrennslisslagæðlingur gaukuls: slagæðlingur sem flytur blóð frá gaukli og tengir háræðabeð hans við háræðar um nýrnapíplur í barkarnýrungum eða beinar æðar í mergnándarnýrungum

endóþelín: flokkur 21-amínósýrupeptíða sem myndast meðal annars í æðaþeli, hnoðrahengisfrumum og nýrnapíplum; boð um viðtaka af gerð A (ETA) eru einkum æðaþrengjandi en boð um viðtaka af gerð B (ETB) hafa frumugerðarháð áhrif, þar á meðal æðavíkkun, úthreinsun peptíðsins og natríumútskilnað

ytri þrengivöðvi þvagrásar: rákóttur beinagrindarvöðvi undir sómatískri stjórn sem styður þvagheldni; slökun hans og grindarbotnsvöðva er hluti af samhæfðum þvaglátum

gluggar æðaþels: smá op í umfrymi gaukulháræðaþels sem auðvelda þrýstingsdrifna síun vatns og lítilla uppleystra efna; sykurhjúpur, grunnhimna gaukla og raufþindir stuðla einnig að stærðar-, lögunar- og hleðsluvalvísi

síunaraufar: bil milli samtvinnaðra fótanga fætlufrumna sem raufþindir spanna; þær eru eitt lag gaukulsíunarhindrunarinnar en síun ræðst ekki af stærð einni saman

síuvökvi í píplum: gaukulsíuvökvi sem breytist með endurupptöku og pípluseyti á leið um nýrung og safnrás þar til endanlegt þvag myndast

gaukulsíunarhraði (GSH): rúmmál gaukulsíuvökva sem myndast á tímaeiningu; ræðst af síunarstuðli og nettósíunarþrýstingi

gaukull: háræðahnoð inni í gaukulhýði þar sem þrýstingsdrifin útsíun fer fram um gluggaþel og sykurhjúp þess, grunnhimnu gaukla og raufþindir fætlufrumna

sykurmiga: glúkósi í þvagi þegar síað glúkósamagn fer fram úr endurupptökugetu nýrnapípla eða nýrnaþröskuldur er lækkaður; getur meðal annars tengst sykursýki, meðgöngu, nærpíplugalla eða SGLT2-hemlum

þvagleki: ósjálfráður þvagleki sem getur átt sér margar orsakir og er flokkaður meðal annars sem áreynslu-, bráða-, yfirfalls-, starfrænn eða blandaður leki

innskotsfruma: sérhæfð fruma í síðari hluta fjærnýrungs og safnrásum sem tekur þátt í sýru-basa-jafnvægi; alfa-innskotsfrumur seyta H⁺ og skila HCO₃⁻ til blóðs en beta-innskotsfrumur geta seytt HCO₃⁻

innri þrengivöðvi þvagrásar: starfrænn lokunarbúnaður slétta vöðvans við blöðruháls og nærhluta þvagrásar, skýrast afmarkaður hjá körlum; slökun hans er hluti af samhæfðum þvaglátum

inúlín: fjölsykra sem má gefa í æð til að mæla GSH; hún síast frjálslega en er hvorki endurupptekin né seytt að marki, svo úthreinsun hennar er reiknuð úr styrk í þvagi og blóðvökva og þvagflæði

nærgauklasamstæða (JGA): frumusamstæða við mót þykka uppgangandi armsins og fjærpíplu við æðaskaut gaukuls; samanstendur af þéttdepli, reníninnihaldandi nærgauklafrumum og hnoðrahengisfrumum utan gaukuls og tekur þátt í píplu-gaukulsviðbragði og renínlosun

nærgauklafruma: sérhæfð sléttvöðvafruma einkum í vegg aðrennslisslagæðlings gaukuls sem myndar og losar renín við lækkaðan nýrnaflæðisþrýsting, beta-1-adrenvirk boð eða litla NaCl-afhendingu til þéttdepils

mergnándarnýrungar: nýrungar með nýrahnoðra nærri mörkum barkar og mergjar og langar Henle-lykkjur sem ná djúpt í nýrnamerg og eru mikilvægar fyrir myndun mergstiguls

gegndræp þéttitengi: þéttitengi með sértæku millifrumugegndræpi sem leyfa stýrða hreyfingu vatns, jóna og sumra uppleystra efna milli aðliggjandi frumna; gegndræpi þeirra ræðst meðal annars af kládínprótínum

hvítkornaesterasi: ensímvirkni úr hvítkornum sem má greina með þvagstrimli; jákvæð niðurstaða bendir óbeint til bólgu eða sýkingar en staðfestir ekki ein og sér þvagfærasýkingu

Henle-lykkja: niðurgangandi og uppgangandi armar nýrungs milli nærpíplu og fjærpíplu; lengd, þykkt og dýpt armanna eru breytileg, og langar lykkjur mergnándarnýrunga ná djúpt í merg

þéttdepill: þéttskipaðar þekjufrumur við enda þykka uppgangandi armsins og upphaf fjærpíplu sem skynja afhendingu natríums og klóríðs (Na⁺ og Cl−) um NKCC2 og miðla píplu-gaukulsviðbragði og renínstjórnun

nýrnamergur: innri hluti nýrans sem myndar nýrnastrýtur og inniheldur meðal annars Henle-lykkjur, safnrásir og beinar æðar

hnoðrahengisfrumur: samdráttar- og stoðfrumur í gaukli sem styðja háræðalykkjur, hreinsa leifar og geta breytt virku síunaryfirborði; þær eru ekki sérstakt lag gaukulsíunarhindrunarinnar

þvaglát: samhæfð tæming þvagblöðru, einnig nefnd míga; felur í sér samdrátt tæmivöðva og slökun þvagrásarlokunar og grindarbotns undir stjórn mænu, heilastofns og æðri heilastöðva

vöðvaviðbragð æðaveggjar: staðbundið viðbragð þar sem aukinn þrýstingsmunur og teygja valda samdrætti slétta vöðvans í æðavegg en minnkuð teygja veldur slökun; í nýra hjálpar þetta að halda blóðflæði og GSH tiltölulega stöðugu innan ákveðins þrýstingssviðs

nýrungar: starfseiningar nýrans sem samanstanda af nýrahnoðra og nýrnapíplu með nærpíplu, Henle-lykkju og fjærpíplu; þær sía blóð og breyta síuvökva með endurupptöku og seytun áður en hann berst í safnrás

nettósíunarþrýstingur (NFP): algebrulegur mismunur krafta sem ýta undir og gegn gaukulsíun: vökvastöðuþrýstingur í gaukulháræðum að frádregnum vökvastöðuþrýstingi í gaukulhýði og kvoðuosmósuþrýstingi blóðvökva; GSH ræðst einnig af síunarstuðli

þvagþurrð: minnkuð þvagmyndun; hjá fullorðnum er hún oft afmörkuð sem minna en 0,5 mL fyrir hvert kílógramm líkamsþyngdar á klukkustund eða um 400–500 mL á sólarhring, eftir samhengi

beinmeyra: ófullnægjandi steinefnamyndun fullþroskaðs beins hjá fullorðnum, oft vegna D-vítamínskorts eða röskunar á kalsíum- og fosfatefnaskiptum; samsvarandi röskun vaxtarplötu barna nefnist beinkröm og er aðgreind frá beinþynningu

fótangar fætlufrumu: fingurlaga útskot fætlufrumna sem umlykja gaukulháræðar; fótangar aðliggjandi frumna fléttast saman og afmarka síunaraufar með raufþindum

háræðar um nýrnapíplur: háræðanet sem myndast einkum frá afrennslisslagæðlingum barkarnýrunga og umlykur nær- og fjærpíplur; afrennslisslagæðlingar mergnándarnýrunga mynda einnig beinar æðar meðfram löngum Henle-lykkjum

lífeðlisfræðilegur hringvöðvi: lokunarsvæði sem myndast með staðbundinni vöðvaspennu og sérhæfðri tauga- eða hormónastjórn án þess að vera skýrt afmarkaður líffærafræðilegur vöðvahringur

fætlufrumur: sérhæfðar þekjufrumur sem mynda iðralag gaukulhýðis; meginskýtur þeirra greinast í samtvinnaða fótanga og raufþindir milli þeirra mynda ysta lag gaukulsíunarhindrunarinnar

ofmiga: óeðlilega mikil þvagmyndun, hjá fullorðnum oft meira en 3 L á sólarhring; getur meðal annars stafað af flóðmigu, sykursýki, osmótískri þvagræsingu eða þvagræsilyfjum

aðalfruma safnrásar: sérhæfð fruma í síðari fjærnýrungi og safnrás sem endurupptekur Na⁺ um ENaC-natríumgöng, seytir K⁺ um ROMK- eða BK-kalíumgöng undir áhrifum meðal annars aldósteróns og stjórnar vatnsgegndræpi með ADH-háðri ísetningu akvapóríns 2 (AQP2)

nærpíplur (PCT): hlykkjóttir pípluhlutar sem taka við síuvökva úr gaukulhýði og annast meginhluta magnendurupptöku vatns, rafvaka og næringarefna ásamt pípluseyti

nýrnasúlur: framlengingar nýrnabarkar milli nýrnastrýta sem innihalda meðal annars æðar og styðjandi millivef

nýrahnoðri: síunarhluti nýrungs sem samanstendur af gaukli og gaukulhýði

nýrnabörkur: ytri hluti nýrans sem inniheldur alla nýrahnoðra og nær- og fjærpíplur; Henle-lykkjur og safnrásir ganga þaðan að mismiklu leyti inn í nýrnamerg

nýrnafituhylki (fituhýði nýra): fitulag milli nýrafells og trefjahýðis nýra sem verndar nýrað og styður stöðu þess ásamt fellinu og nærliggjandi bandvef

nýraport: innfallið svæði á miðlægri brún nýrans þar sem nýrnabláæð, nýrnaslagæð, nýraskjóða og þvagleiðari, sogæðar og taugar fara um; klassísk röð fram-aftur er bláæð, slagæð og skjóða

nýrnatotur: endar nýrnastrýta þar sem toturásir opnast í litla nýrabikara og tæma þvag í safnkerfi nýrans

nýrnastrýtur: keilulaga vefsvæði í nýrnamerg sem innihalda beina hluta nýrnapípla og safnrásir; fjöldi og samruni strýta er breytilegur milli einstaklinga

renín: ensím sem nærgauklafrumur mynda og losa við lækkaðan nýrnaflæðisþrýsting, beta-1-adrenvirk boð eða litla NaCl-afhendingu til þéttdepils; klýfur angíótensínógen í angíótensín I

aftan skinu (aftan lífhimnu): staðsetning milli vegglífhimnu og aftari kviðveggjar; nýrun og megnið af þvagleiðurunum liggja aftan skinu

mænumigustöð í spjaldhluta mænu: taugafrumuhópar í spjaldhluta mænu sem miðla blöðruviðbragði; eðlileg geymsla og þvaglát fullorðinna ráðast jafnframt af samhæfingu í heilastofni og stjórn æðri heilastöðva

eðlisþyngd: hlutfall eðlismassa vökva og eðlismassa viðmiðunarvatns við tiltekin skilyrði; hreint vatn hefur eðlisþyngd 1,0 og bæði magn og massi uppleystra efna hafa áhrif á þvagmælingu

almennur bjúgur: útbreidd vökvasöfnun í millifrumurými sem veldur sýnilegri eða þreifanlegri bólgu; stafar af röskun á vökvastöðu- eða kvoðuosmósuþrýstingi, gegndræpi, sogæðafrárennsli eða natríum- og vatnsjafnvægi en ekki af almennri vökvafyllingu frumna

blöðruþríhyrna: slétt þríhyrnt svæði á botni þvagblöðru sem afmarkast af munnum þvagleiðaranna tveggja og innri þvagrásarmunna

píplu-gaukulsviðbragð: staðbundið afturvirkt stjórnunarkerfi þar sem þéttdepill skynjar afhendingu natríums og klóríðs (Na⁺ og Cl−) við enda þykka uppgangandi armsins; boð breyta einkum viðnámi aðrennslisslagæðlings og renínlosun og laga þannig GSH að pípluflæði

þvagrás: rás sem flytur þvag úr þvagblöðru út úr líkamanum; þvagrás karls flytur einnig sæði

þvagskoðun: rannsókn á þvagi með sjónrænu mati, strimilsprófi og eftir atvikum smásjárskoðun til að styðja greiningu og eftirfylgd; niðurstöður eru túlkaðar í klínísku samhengi

úrókróm (þvaglitur): samheiti yfir gulleit litarefni í þvagi sem eiga uppruna í niðurbroti hems, einkum úróbílín, og gefa eðlilegu þvagi gulan lit

beinar æðar (vasa recta): langar háræðalykkjur frá afrennslisslagæðlingum mergnándarnýrunga sem liggja samhliða Henle-lykkjum; þær taka þátt í gagnstreymisskiptum og varðveita osmótískan stigul nýrnamergs án þess að mynda hann