25.3 Stórsæ líffærafræði nýra

Vinstra nýrað liggur nokkurn veginn á móts við hryggjarliðina T12–L3, en það hægra liggur neðar vegna lifrarinnar. Efri hlutar nýrnanna njóta nokkurrar verndar ellefta og tólfta rifs (mynd 25.7). Algeng viðmiðunargildi fyrir þyngd hvors nýra eru 125–175 g hjá körlum og 115–155 g hjá konum, en bilin skarast og stærð ræðst einnig af líkamsstærð, aldri og öðrum einstaklingsþáttum. Nýrun eru um 11–14 cm löng, um 6 cm breið og um 4 cm þykk. Þéttur, óreglulegur bandvefur myndar nýrnahylki sem liggur þétt að nýranu, viðheldur lögun þess og verndar það. Utan um hylkið er höggdeyfandi nýrnafituhylki og þar fyrir utan sterkt nýrnafell. Nýrnafell, fita, nýrnaæðar og þrýstingur frá nærliggjandi líffærum hjálpa saman til við að halda nýrunum á sínum stað aftan skinu; lífhimnan ein festir þau ekki við aftari kviðvegg.

Framsnið af nýra sýnir ytra svæði, nýrnabörk, og innra svæði, nýrnamerg (mynd 25.8). Nýrnasúlur eru framlengingar barkarvefjar sem ganga milli nýrnastrýta í mergnum. Keilulaga nýrnastrýtur eru einkennandi fyrir merginn og oddur hverrar strýtu nefnist nýrnatota. Safnrásir sameinast í toturásir sem opnast á nýrnatotunni og flytja þvag í lítinn nýrabikar. Eitt nýrnablað samanstendur af einni nýrnastrýtu, barkarsvæðinu yfir henni og aðliggjandi hlutum nýrnasúlna. Að meðaltali eru um níu blöð. Fjöldi strýta og blaða er þó breytilegur. Nýrnasúlurnar mynda jafnframt stoð fyrir æðar sem liggja til og frá berkinum.

Nýrnaslagæðin greinist fyrst í geiraslagæðar og síðan í milliblaðaslagæðar sem liggja um nýrnasúlurnar í átt að berkinum (mynd 25.9). Milliblaðaslagæðarnar greinast í bogaslagæðar við mörk barkar og mergjar. Frá þeim ganga barkargeislaslagæðar inn í barkarvefinn og þaðan aðrennslisslagæðlingar gaukla að gauklunum. Æðagreiningin er nokkuð breytileg milli einstaklinga. Í hvoru nýra er að meðaltali um eina milljón nýrunga, en fjöldinn getur verið verulega lægri eða hærri.

Nýrungar eru starfseiningar nýrans. Þeir sía hluta blóðvökvans og breyta síuvökvanum með endurupptöku og seyti þannig að rúmmál og samsetning líkamsvökva haldist innan marka. Aðrennslisslagæðlingur gaukuls myndar háræðahnykil undir háum þrýstingi sem er um 200 µm í þvermál og nefnist gaukull. Nærendi nýrnapíplunnar myndar gaukulhýði, einnig nefnt Bowman-hylki, umhverfis gaukulinn. Gaukull og gaukulhýði mynda saman nýrahnoðra. Gaukulsíunarhindrunin síar ekki eingöngu eftir stærð; lögun og rafhleðsla sameinda og gerð þriggja laga hindrunarinnar skipta einnig máli. Blóð fer úr gauklinum um afrennslisslagæðling gaukuls (mynd 25.10). Afrennslisslagæðlingar barkarnýrunga mynda fyrst og fremst háræðar um nýrnapíplur, en slagæðlingar mergnándarnýrunga mynda einnig beinar æðar sem liggja með Henle-lykkjum í mergnum. Þegar gaukulsíuvökvinn fer um nýrnapípluna taka þessi háræðanet aftur upp megnið af síuðu vatni og uppleystum efnum og flytja þau í blóðrásina. Tvö háræðabeð sem tengjast með afrennslisslagæðlingi mynda svonefnt portæðakerfi nýrna. Þetta er slagæðlingsbundin sérskipan og er frábrugðin venjulegum bláæðatengdum portæðakerfum, svo sem portæðakerfi lifrar og undirstúku-heiladinguls.