1919 Hjarta- og æðakerfið: Hjartað

Lykilhugtök

Lykilhugtök

eftirhleðsla: álag eða veggspenna sem slegill þarf að yfirvinna til að dæla blóði út; ræðst meðal annars af slagæðaþrýstingi, æðaviðnámi, lögun slegils og lokumótstöðu

æðatengsl: tenging milli æða sem veitir blóði aðra flæðileið ef grein þrengist eða lokast að hluta

fremri hjartabláæðar: bláæðar sem tæma framflöt hægri slegils og opnast yfirleitt beint í hægri gátt án þess að fara um kransstokkinn

fremri millisleglaslagæð: einnig nefnd vinstri fremri niðurstigandi slagæð (LAD); stór grein vinstri kransslagæðar sem liggur í fremri millisleglaskoru

fremri millisleglaskora: skora milli hægri og vinstri slegils á framfleti hjartans

ósæðarloka: hálfmánaloka við ósæðarrót sem hindrar bakflæði úr ósæð í vinstri slegil

ígræddur gangráður: lækningatæki sem gefur hjartanu rafboð þegar eigin taktmyndun eða leiðni er ófullnægjandi

gáttaviðbragð: einnig nefnt Bainbridge-viðbragð; ósjálfrátt viðbragð þar sem aukið bláæðaflæði og teygja gátta geta hraðað hjartslætti í samspili við önnur hjarta- og æðaviðbrögð

gáttaslegilshnútur (AV-hnútur): sérhæfður leiðsluvefur neðarlega í milligáttaskilum hægri gáttar sem tekur við boði frá gáttum, seinkar því og leiðir það áfram í gáttaslegilsknippi

gáttaslegilsknippi: einnig nefnt His-knippi; sérhæfðar leiðslufrumur sem bera boð frá gáttaslegilshnúti inn í millisleglaskil og greinast í hægri og vinstri knippisgrein

knippisgreinar gáttaslegilsknippis: einnig nefndar hægri og vinstri knippisgreinar; leiðslubrautir sem ganga frá gáttaslegilsknippi niður millisleglaskil og tengjast Purkinje-þráðum; hluti hægri greinar berst um stillibandið

gáttaslegilsskil: bandvefssvæði milli gátta og slegla sem styður meðal annars gáttaslegilslokur og rafaðskilur vöðvavef gátta frá sleglum að mestu

gáttaslegilslokur: einstefnulokur milli gátta og slegla; þríblöðkuloka er hægra megin og mítur- eða tvíblöðkuloka vinstra megin

gátt: annað tveggja efri móttökuhólfa hjartans; hægri gátt tekur við blóði úr meginhringrás og vinstri gátt úr lungnahringrás áður en blóðið fer í samsvarandi slegil

gáttareyra: pokalegur viðauki gáttar sem sést á ytra yfirborði hjartans

ósjálfráður grunntónn: samfelld grunnvirkni semju- og utansemjuhluta ósjálfráða taugakerfisins; skreyjutaugaáhrif eru yfirleitt ríkjandi á hjartsláttartíðni í hvíld

sjálfvirk taktvirkni: hæfni sérhæfðra hjartafrumna til að afskautast sjálfkrafa og mynda regluleg rafboð án þess að ytra tauga- eða hormónaboð þurfi að ræsa hvert slag

Bachmann-knippi: einnig nefnt milligáttaknippi; áberandi leiðslubraut sem flytur boð frá hægri gátt, nærri sínushnúti, yfir í vinstri gátt

Bainbridge-viðbragð: einnig nefnt gáttaviðbragð; ósjálfrátt viðbragð þar sem aukið bláæðaflæði og teygja gátta geta hraðað hjartslætti í samspili við önnur hjarta- og æðaviðbrögð

slagæða-háþrýstinemaviðbragð: skammvinnt ósjálfrátt viðbragð þar sem teygjunemar í hálsslagæðarskútum og ósæðarboga nema breytingar á slagæðaþrýstingi og breyta semju- og utansemjuáhrifum á hjarta og æðar

tvíblöðkuloka: einnig nefnd míturloka eða vinstri gáttaslegilsloka; tveggja blöðku loka milli vinstri gáttar og vinstri slegils

hjartakúla: svæði frumhjartarörsins sem leggur meðal annars til stóran hluta hægri slegils og slétta útflæðishluta beggja slegla

His-knippi: einnig nefnt gáttaslegilsknippi; sérhæfðar leiðslufrumur sem bera boð frá gáttaslegilshnúti inn í millisleglaskil og greinast í hægri og vinstri knippisgrein

hjartahringur: endurtekin röð rafvirkni, samdráttar og slökunar gátta og slegla sem fyllir hjartahólfin og dælir blóði úr þeim

hjartaskora: dæld á miðlægu borði efra blaðs vinstra lunga þar sem hjartað liggur að lunganu

hjartaútfall (CO): blóðrúmmál sem hvor slegill dælir á einni mínútu; jafngildir hjartsláttartíðni (HR) margfaldaðri með slagrúmmáli (SV)

hjartataugaflækja: flókið taugatrefjanet við hjartarótina sem flytur semju- og utansemjuboð og tekur þátt í stjórnun hjartsláttartíðni, leiðni og samdráttarkrafts

hjarta- og æðaviðbrögð: ósjálfráð viðbrögð sem laga hjartastarfsemi og æðatón að skynboðum frá meðal annars þrýsti-, efna-, teygju- og hreyfinemum

hjartaforði: munurinn á hámarkshjartaútfalli og hjartaútfalli í hvíld

bandvefsgrind hjartans: þétt bandvefsgrind með hringjum um lokuop og stoðvef milli þeirra; styður lokurnar, heldur opunum stöðugum og rafaðskilur gátta- og sleglavöðva að mestu

hjartamyndunarsvæði: svæði nærri höfuðenda fósturvísisins þar sem hjartað byrjar að myndast um 18 til 19 dögum eftir frjóvgun

hjartamyndunarstrengir: tveir vefjastrengir sem myndast á hjartamyndunarsvæðinu og fá síðar holrúm

hjartavöðvafruma: vöðvafruma hjartans; getur verið samdráttarfruma eða sérhæfð leiðslufruma

sinastrengir: sterkir bandvefsstrengir sem tengja blöðkur gáttaslegilsloka við totuvöðva og koma í veg fyrir að blöðkurnar bungist inn í gáttir við slagbil slegla

umfeðmingsgrein: grein vinstri kransslagæðar sem liggur í kransskorunni umhverfis vinstri hlið hjartans

kransslagæðar: slagæðar sem greinast frá ósæðarrót og sjá hjartavöðvanum fyrir blóði; dreifing hægri og vinstri kransslagæðar er breytileg milli einstaklinga

kransstokkur: stór bláæðastokkur á afturborði hjartans sem liggur í kransskoru, tekur við flestum stærri hjartabláæðum og tæmist í hægri gátt

kransskora: skora á yfirborði hjartans sem markar mörkin milli gátta og slegla

kransbláæðar: bláæðar sem tæma hjartavöðvann og fylgja oft samsvarandi yfirborðsslagæðum

hlébil: slökunarskeið hjartahólfs þegar þrýstingur lækkar og hólfið fyllist af blóði

útfallsbrot: sá hluti lokahlébilsrúmmáls sem slegill dælir í einu slagi; reiknast sem slagrúmmál deilt með lokahlébilsrúmmáli og er yfirleitt gefið upp í prósentum

hjartalínurit (ECG eða EKG): skráning rafspennumunar á líkamsyfirborði sem endurspeglar heildarrafvirkni hjartans og er notuð til að meta meðal annars takt og leiðni

lokahlébilsrúmmál (EDV): blóðrúmmál í slegli við lok hlébils, rétt áður en slegillinn dregst saman; tengist forhleðslu en er ekki sama stærð

lokaslagbilsrúmmál (ESV): blóðrúmmál sem er eftir í slegli við lok slagbils

hjartaþelsrör: pöruð hol rör sem myndast þegar holrúm koma fram í hjartamyndunarstrengjum; þau færast að miðlínu og renna saman í frumhjartarör

hjartaþel: innsta lag hjartaveggjarins sem klæðir hjartahólf og lokur; gert úr æðaþeli með þunnu undirliggjandi bandvefslagi sem tengist hjartavöðvanum

æðaþel: einföld flöguþekja sem klæðir innra borð blóð- og sogæða og myndar yfirborð hjartaþelsins

kransslagæðar á yfirborði hjartans: stærri kransslagæðar og greinar þeirra sem liggja á yfirborði hjartans, oft í yfirborðsskorum, áður en smærri greinar ganga inn í hjartavöðvann

hjartaþekja: iðralag hálagollurshússins og ysta lag hjartaveggjarins

fyllingartími: sá hluti hlébils slegla þegar blóð getur flætt úr gáttum inn í slegla

egglaga op: op í milligáttaskilum fósturhjartans sem hleypir blóði að mestu frá hægri gátt til vinstri og fram hjá lungnahringrás fósturs

egglaga dæld: egglaga dæld í milligáttaskilum fullþroska hjarta sem markar fyrri staðsetningu egglaga opsins

Frank–Starling-virkni hjartans: lengdarháð innri svörun þar sem meiri fylling og upphafslengd hjartavöðvaþráða eykur samdráttarkraft og slagrúmmál innan lífeðlisfræðilegra marka

stóra hjartabláæð: bláæð sem fylgir fremri millisleglaskoru, beygir síðan í kransskoru á vinstri og aftari hluta hjartans og heldur áfram í kransstokk; tæmir svæði sem fremri millisleglaslagæð og umfeðmingsgrein næra

leiðslurof: seinkun eða rof á eðlilegri rafleiðni í hjartanu, oftast notað um gáttaslegilsrof eða knippisgreinarrof

hjartabunga: áberandi bunga á framhlið fósturvísisins sem endurspeglar snemmbúinn og hraðan hjartaþroska

hjartsláttartíðni (HR): fjöldi hjartslátta á mínútu

hjartahljóð: hljóð sem verða vegna titrings í lokum, hjartavef og blóðsúlu við snöggar breytingar á blóðflæði og lokustöðu; fyrsta og annað hjartahljóð tengjast einkum lokun gáttaslegils- og hálfmánaloka

ofvaxtarhjartavöðvakvilli: hjartavöðvasjúkdómur með óeðlilegri þykknun hjartavöðva, oftast vinstri slegils; er gjarnan arfgengur og tengist stökkbreytingum í próteinum samdráttarvélarinnar en getur einnig átt aðrar orsakir

neðri holæð: stór bláæð meginhringrásar sem flytur blóð frá líkamshlutum neðan þindar til hægri gáttar

milligáttaknippi: einnig nefnt Bachmann-knippi; áberandi leiðslubraut sem flytur boð frá hægri gátt, nærri sínushnúti, yfir í vinstri gátt

milligáttaskil: skil milli hægri og vinstri gáttar; egglaga dældin markar þar leif egglaga opsins eftir fæðingu

milliskífa: sérhæft tengisvæði milli aðliggjandi hjartavöðvafrumna; festitengi og desmósóm bera togkraft en glufutengi hleypa jónum og rafboðum milli frumna

forgangsleiðir milli hnúta: leiðnileiðir um gáttavöðvann sem bera boð frá sínushnúti til gáttaslegilshnúts; afmörkun þeirra sem þrjú sjálfstæð líffærafræðileg knippi er umdeild

millisleglaskil: vöðva- og bandvefsskil milli hægri og vinstri slegils

samdráttur við óbreytt rúmmál: fyrsti fasi slagbils slegla þegar allar lokur eru lokaðar, sleglaþrýstingur hækkar og blóðrúmmál sleglanna helst nær óbreytt

slökun við óbreytt rúmmál: fyrsti fasi hlébils slegla eftir lokun hálfmánaloka; allar lokur eru lokaðar, sleglaþrýstingur lækkar og rúmmálið helst nær óbreytt þar til gáttaslegilslokur opnast

vinstri gáttaslegilsloka: einnig nefnd mítur- eða tvíblöðkuloka; tveggja blöðku loka milli vinstri gáttar og vinstri slegils

jaðarslagæðar: greinar, oftast frá hægri kransslagæð, sem liggja eftir jaðri hjartans og næra yfirborð hægri slegils

miðlag: miðkímlag þriggja frumkímlaga fósturvísisins; myndar meðal annars vöðva, bandvef, hjarta, æðar og blóðfrumur

miðþekja: einföld flöguþekja hálahimna, meðal annars á yfirborði hjartaþekju og á vegglagi hálagollurshúss

miðhjartabláæð: bláæð sem fylgir aftari millisleglaslagæð í aftari millisleglaskoru og tæmist yfirleitt í kransstokkinn

míturloka: einnig nefnd vinstri gáttaslegils- eða tvíblöðkuloka; tveggja blöðku loka milli vinstri gáttar og vinstri slegils

stilliband: vöðva- og leiðsluvefsband þakið hjartaþeli sem gengur frá millisleglaskilum að fremri totuvöðva hægri slegils og flytur hluta hægri knippisgreinar

hjartaóhljóð: viðbótarhljóð við hjartahlustun sem verður vegna iðuflæðis; getur verið saklaust eða tengst meðal annars lokugalla, skilagalla eða breyttu blóðflæði

leiðslufrumur hjartavöðva: sérhæfðar hjartafrumur sem mynda eða leiða rafboð og samhæfa samdrátt hjartahólfa

samdráttarfrumur hjartavöðva: meginhluti hjartavöðvafrumna í gáttum og sleglum; leiða boð milli nærliggjandi frumna og dragast saman til að knýja blóð

hjartavöðvi: þykkt miðlag hjartaveggjarins, gert úr hjartavöðvafrumum, bandvefsgrind, æðum og taugum

neikvæðir inótrópískir þættir: þættir sem draga úr samdráttarhæfni hjartavöðva við tiltekin hleðsluskilyrði

P-bylgja: hluti hjartalínurits sem endurspeglar afskautun gátta

gangráður: fruma eða frumuhópur sem myndar sjálfkrafa taktboð; sínushnútur er venjulegur innri gangráður hjartans

totuvöðvi: vöðvaútskot í slegli sem tengist blöðkum gáttaslegilsloku með sinastrengjum og kemur í veg fyrir að þær bungist aftur við lokun

kambvöðvar: samsíða vöðvakambar einkum á fremri hluta hægri gáttar og í gáttareyrum

gollurshússhol: mjótt vökvafyllt bil milli iðra- og vegglags hálagollurshúss sem minnkar núning þegar hjartað slær

gollurshúspoki: poki umhverfis hjartað sem aðskilur það frá öðrum byggingum miðmætis; yst er trefjagollurshús og innan þess vegglag hálagollurshúss

gollurshús: himnu- og bandvefsslíður umhverfis hjartað; skiptist í trefjagollurshús og tvílaga hálagollurshús

jákvæðir inótrópískir þættir: þættir sem auka samdráttarhæfni hjartavöðva við tiltekin hleðsluskilyrði

aftari bláæð vinstri slegils: bláæð á afturborði vinstri slegils sem tæmir hluta hans og opnast yfirleitt beint í kransstokkinn

aftari millisleglaslagæð: einnig nefnd aftari niðurstigandi slagæð; liggur í aftari millisleglaskoru að hjartabroddi og gefur greinar til millisleglaskila og beggja slegla; uppruni hennar ræður kransæðayfirráðum

aftari millisleglaskora: skora milli hægri og vinstri slegils á afturborði hjartans

forhleðsla: teygja eða veggspenna hjartavöðva við lok hlébils; eykst yfirleitt með lokahlébilsrúmmáli en er ekki sama stærð

gangráðsspenna: einnig nefnd forspenna eða sjálfkrafa hæg afskautun; smám saman hækkun himnuspennu gangráðsfrumu milli boðspenna vegna samspils gangráðsstraums, minnkandi kalíumútflæðis og kalsíumstrauma

frumgátt: svæði frumhjartarörsins sem myndar bjálkaða hluta beggja gátta og gáttareyru þeirra

frumhjartarör: eitt rör sem verður til þegar tvö hjartaþelsrör færast saman og renna saman við miðlínu fósturvísisins

frumslegill: svæði frumhjartarörsins sem myndar meginhluta bjálkahluta vinstri slegils

lungnaslagæðar: hægri og vinstri greinar lungnaslagæðastofns sem flytja súrefnissnautt blóð frá hjarta til lungna

lungnaháræðar: háræðanet umhverfis lungnablöðrur þar sem koltvísýringur fer úr blóði og súrefni inn í það

lungnahringrás: blóðrás frá hægri slegli um lungu til vinstri gáttar

lungnaslagæðastofn: stór slagæð sem tekur við blóði úr hægri slegli og greinist í hægri og vinstri lungnaslagæð

lungnaloka: hálfmánaloka með þremur blöðkum við rót lungnaslagæðastofns sem hindrar bakflæði í hægri slegil

lungnabláæðar: bláæðar, yfirleitt fjórar, sem flytja súrefnisríkt blóð frá lungum til vinstri gáttar

Purkinje-þræðir: stórar hraðleiðandi hjartafrumur sem taka við boði frá knippisgreinum og dreifa því um sleglavöðvann

QRS-komplex: hluti hjartalínurits sem endurspeglar afskautun slegla; endurskautun gátta verður á sama tíma en sést yfirleitt ekki aðskilin

hægri gáttaslegilsloka: einnig nefnd þríblöðkuloka; þriggja blöðku loka milli hægri gáttar og hægri slegils

hálfmánalokur: ósæðarloka og lungnaloka við útflæðisop vinstri og hægri slegils

skil: veggur eða skilvefur sem aðgreinir hjartahólf eða hluta hjartans

frumskil: þunnur fósturvefsflipi í milligáttaskilum sem myndar loku egglaga opsins; eftir fæðingu þrýstist hann að síðskilunum við hærri þrýsting í vinstri gátt og getur síðar samgróið þeim

sínushnútur (SA-hnútur): sérhæfður gangráðs- og leiðsluvefur ofarlega í hægri gátt, nærri mótum efri holæðar, sem hefur venjulega hæstu sjálfvirku tíðnina og ræsir sínustakt

sínustaktur: hjartsláttartaktur sem á upptök í sínushnúti og leiðist eðlilega um gáttir, gáttaslegilshnút og slegla

bláæðastokkur: svæði frumhjartarörsins; hægra horn þess myndar sléttan afturhluta hægri gáttar en vinstra hornið leggur grunn að kransstokknum, og gangráðsvefur sínushnúts þroskast við mót þess og frumgáttar

litla hjartabláæð: bláæð sem fylgir oft hægri kransslagæð og jaðargrein hennar, tæmir hluta hægri gáttar og slegils og opnast yfirleitt í kransstokkinn

sjálfkrafa hæg afskautun: einnig nefnd gangráðs- eða forspenna; smám saman hækkun himnuspennu gangráðsfrumu milli boðspenna vegna samspils gangráðsstraums, minnkandi kalíumútflæðis og kalsíumstrauma

slagrúmmál (SV): blóðrúmmál sem hvor slegill dælir í einu slagi; jafngildir lokahlébilsrúmmáli (EDV) að frádregnu lokaslagbilsrúmmáli (ESV)

skor: fitu- og bandvefsfyllt dæld á yfirborði hjartans sem markar skil milli hólfa og hýsir oft kransæðar

efri holæð: stór bláæð meginhringrásar sem flytur blóð frá höfði, hálsi, efri útlimum og brjóstkassa til hægri gáttar

meginhringrás: blóðrás frá vinstri slegli um vefi líkamans, að lungum undanskildum, til hægri gáttar

slagbil: samdráttarskeið hjartahólfs þegar þrýstingur hækkar og blóð er knúið áfram

T-bylgja: hluti hjartalínurits sem endurspeglar endurskautun slegla

markpúlssvið: einstaklingsbundið hjartsláttartíðnisvið sem notað er til að stýra æfingaálagi; ræðst meðal annars af aldri, þjálfun, heilsu, lyfjum og mældri eða áætlaðri hámarkstíðni

vöðvabjálkar: óreglulegir hjartavöðvakambar þaktir hjartaþeli á innra borði slegla

þríblöðkuloka: algengt klínískt heiti hægri gáttaslegilsloku, sem hefur yfirleitt þrjár blöðkur

slagæðastofn: útflæðissvæði frumhjartarörsins sem myndar ásamt aðlægum útflæðisvef rót og nærhluta rísandi ósæðar og lungnaslagæðastofns

loka: sérhæfð bygging í hjarta eða æð sem opnast og lokast vegna þrýstingsmunar og stuðlar að einstefnuflæði blóðs

slegill: annað tveggja neðri dæluhólfa hjartans; vinstri slegill dælir blóði í meginhringrás um ósæð en hægri slegill dælir því í lungnahringrás um lungnaslagæðastofn

útfallsfasi slegla: síðari hluti slagbils slegla þegar sleglaþrýstingur verður meiri en þrýstingur í lungnaslagæðastofni eða ósæð, hálfmánalokur opnast og blóð dælist út