Tengt byggingu hjartans við hlutverk þess sem dælu
Borið saman meginhringrás og lungnahringrás
Greint bláæðar og slagæðar kransæðablóðrásarinnar
Rakið leið súrefnisríks og súrefnissnauðs blóðs um hólf hjartans
Lífsnauðsynlegt hlutverk hjartans er augljóst. Ef miðað er við 75 slög á mínútu slær mannshjarta um 108.000 sinnum á sólarhring, meira en 39 milljón sinnum á ári og nærri 3 milljörðum sinnum á 75 ára ævi. Í fullorðnum einstaklingi í hvíld dælir hvor slegill að jafnaði um 70 mL af blóði í hverju slagi. Við 75 slög á mínútu jafngildir það hjartaútfalli upp á 5,25 lítra á mínútu, um 7.560 lítra á sólarhring og um 2,76 milljónir lítra á ári. Raungildin breytast eftir líkamsstærð, ástandi og áreynslu. Til að skilja hvernig þetta er mögulegt þarf að þekkja líffærafræði og lífeðlisfræði hjartans.
Staðsetning hjartans
Mannshjartað liggur í brjóstholi, miðlægt milli lungnanna á svæði sem kallast miðmæti. Mynd 19.2 sýnir legu hjartans í brjóstholinu. Í miðmætinu skilur sterkt gollurshús hjartað frá öðrum byggingum og umlykur gollurshússholið sem hjartað liggur í. Afturborð hjartans er nálægt hryggjarbolunum en framborðið liggur djúpt við bringubein og rifjabrjósk. Stóru bláæðarnar, efri og neðri holæð, og stóru slagæðarnar, ósæð og lungnaslagæðastofn, tengjast efra borði hjartans sem kallast hjartabotn. Hjartabotninn er um það bil í hæð við þriðja rifjabrjósk, eins og sést á mynd 19.2. Neðri oddur hjartans, hjartabroddurinn, liggur vinstra megin við bringubeinið, yfirleitt í fimmta millirifjabili nálægt miðviðbeinslínu. Hægri hluti hjartans snýr fremur fram en sá vinstri fremur aftur. Þessa legu þarf að hafa í huga þegar hlustað er eftir hjartahljóðum með hlustunarpípu og þegar miðlínusnið eru skoðuð. Vinstristefna hjartabroddsins myndar dæld á miðlægu yfirborði efra blaðs vinstra lunga sem kallast hjartaskora.
Mynd 19.2. Hjartað liggur í brjóstholinu, miðlægt milli lungnanna í miðmætinu. Það er um það bil á stærð við krepptan hnefa, breitt að ofan við hjartabotninn og mjókkar niður að hjartabroddinum.
Lögun og stærð hjartans
Hjartað líkist köngli: það er fremur breitt að ofan og mjókkar niður að hjartabroddinum (sjá mynd 19.2). Dæmigert fullorðinshjarta er um það bil á stærð við krepptan hnefa, um 12 cm á lengd, 8 cm á breidd og 6 cm á þykkt. Þyngdin er oft á bilinu 250–350 grömm en breytist meðal annars með líkamsstærð. Hjarta vel þjálfaðs þolíþróttafólks getur verið stærra. Hjartavöðvi bregst við þjálfun með því að vöðvaþræðir og próteinþræðir aukast og frumurnar stækka án þess að þeim fjölgi; það kallast ofvöxtur. Slíkt íþróttahjarta getur dælt miklu blóði við lægri hjartsláttartíðni. Hjartastækkun er þó ekki alltaf lífeðlisfræðileg. Ofvaxtarhjartavöðvakvilli er oft arfgengur sjúkdómur þar sem hjartavöðvinn þykknar óeðlilega; hann getur verið einkennalaus en einnig valdið takttruflunum, yfirliði eða skyndidauða, meðal annars hjá ungu fólki.
Hólf hjartans og blóðrás um þau
Mannshjartað hefur fjögur hólf. Hægra og vinstra megin er annars vegar gátt og hins vegar slegill. Efri hólfin, hægri og vinstri gátt, taka við blóði og dragast saman til að ýta því niður í neðri hólfin, hægri og vinstri slegil. Sleglarnir eru helstu dæluhólf hjartans og dæla blóði annaðhvort til lungna eða um líkamann.
Blóðrás manna skiptist í tvær aðgreindar en samtengdar hringrásir, lungnahringrás og meginhringrás. Báðar flytja blóð og öll efni sem það ber, en fyrst má skoða þær út frá lofttegundaskiptum. Lungnahringrás flytur blóð til lungna og aftur til hjarta; þar tekur blóðið upp súrefni og losar koltvíoxíð sem er andað frá. Meginhringrás flytur súrefnisríkt blóð til nær allra vefja líkamans og skilar tiltölulega súrefnissnauðu, koltvíoxíðríku blóði aftur til hjartans, þaðan sem það fer á ný í lungnahringrásina.
Hægri slegill dælir súrefnissnauðu blóði í lungnaslagæðastofninn, sem greinist í hægri og vinstri lungnaslagæð. Þær greinast áfram þar til blóðið berst í lungnaháræðar, þar sem koltvíoxíð fer úr blóði og súrefni inn í það. Eftir fæðingu eru lungnaslagæðarnar einu slagæðarnar sem flytja tiltölulega súrefnissnautt blóð. Súrefnisríkt blóð úr lungnaháræðum safnast í æðar sem sameinast í lungnabláæðar, einu bláæðarnar eftir fæðingu sem flytja mjög súrefnisríkt blóð. Lungnabláæðarnar flytja blóðið í vinstri gátt, þaðan í vinstri slegil og síðan um ósæð út í greinar meginhringrásarinnar. Í háræðum líkamans fara súrefni og næringarefni úr blóðinu til vefja en koltvíoxíð og úrgangsefni berast úr vefjunum í blóðið.
Blóðið sem yfirgefur háræðar meginhringrásarinnar inniheldur minna súrefni en þegar það kom þangað. Háræðarnar sameinast í bláæðlinga, sem renna saman í sífellt stærri bláæðar og að lokum í efri holæð og neðri holæð. Holæðarnar skila blóðinu til hægri gáttar, sem flytur það í hægri slegil. Þessi hringrás heldur áfram meðan einstaklingurinn lifir. Skilningur á blóðflæði um lungnahringrás og meginhringrás er grundvallaratriði í öllum heilbrigðisgreinum (mynd 19.4).
Mynd 19.4. Blóð flæðir úr hægri gátt í hægri slegil, sem dælir því í lungnahringrásina. Í greinum lungnaslagæða er blóðið súrefnissnautt en tiltölulega koltvíoxíðríkt. Lofttegundaskipti fara fram í lungnaháræðum: súrefni fer inn í blóðið en koltvíoxíð úr því. Súrefnisríku og koltvíoxíðsnauðu blóði er síðan skilað til vinstri gáttar. Þaðan fer það í vinstri slegil, sem dælir því í meginhringrásina. Eftir efnaskipti í háræðum líkamans, þar sem súrefni og næringarefni fara út en koltvíoxíð og úrgangsefni inn, snýr blóðið aftur til hægri gáttar og hringrásin endurtekur sig.
Himnur, yfirborðsgerð og lög
Nánari skoðun á byggingu hjartans hefst á himnunum sem umlykja það, áberandi kennileitum á yfirborðinu og lögunum sem mynda hjartavegginn. Hver þessara bygginga gegnir sérstöku hlutverki.
Himnur
Himnan sem umlykur hjartað og afmarkar gollurshússholið kallast gollurshús eða gollurshúspoki. Hún umlykur einnig rætur stóru æðanna, það er þá hluta þeirra sem liggja næst hjartanu. Gollurshúsið skiptist í tvo meginhluta: sterkt ytra trefjagollurshús og innra hálagollurshús. Trefjagollurshúsið er úr þéttum bandvef sem ver hjartað og heldur því í réttri stöðu í brjóstholinu. Hálagollurshúsið hefur tvö lög: ytra vegglag, sem er samvaxið trefjagollurshúsinu, og innra iðralag, hjartaþekjuna, sem liggur að hjartanu og er hluti hjartaveggjarins. Milli vegglags og hjartaþekju er gollurshússholið, fyllt smyrjandi hálavökva.
Iðralög hálahimna eru yfirleitt örþunn. Hjartaþekjan myndar þó sýnilegt lag úr einföldu flöguþekjulagi, miðþekju, sem hvílir á gisnum óreglulegum bandvef. Miðþekjan seytir hálavökvanum í gollurshússholið; hann dregur úr núningi þegar hjartað slær. Mynd 19.5 sýnir lög gollurshússins og hjartaveggjarins.
Mynd 19.5. Gollurshúsið sem umlykur hjartað hefur trefjagollurshús, vegglag og iðralag hálagollurshússins auk gollurshússhols. Hjartaveggurinn hefur einnig þrjú lög. Hjartaþekjan er bæði iðralag hálagollurshússins og ysta lag hjartaveggjarins.
Yfirborðsgerð hjartans
Innan gollurshússins sjást fjögur hólf hjartans og ýmis yfirborðskennileiti. Við efra borð hvorrar gáttar er þunnveggja, blaðlaga útskot sem kallast gáttareyra vegna þess að það líkist ytra eyra (mynd 19.6). Gáttareyrun geta fyllst af blóði og tæmst inn í gáttirnar og eru einnig kölluð gáttarviðaukar. Á yfirborði hjartans sjást fitufylltar skorur þar sem stórar kransæðar liggja. Djúpa kransskoran skilur gáttir frá sleglum. Milli hægri og vinstri slegils liggja tvær grynnri millisleglaskorur: fremri millisleglaskora á framborði og aftari millisleglaskora á afturborði. Mynd 19.6 sýnir hjartað að framan og aftan.
Mynd 19.6. Innan gollurshússins sjást fjögur hólf hjartans, gáttareyru, skorur og helstu yfirborðsæðar.
Lög hjartaveggjarins
Hjartaveggurinn er gerður úr þremur misþykkum lögum. Frá yfirborði og inn á við eru þau hjartaþekja, hjartavöðvi og hjartaþel (sjá mynd 19.5). Ysta lag hjartaveggjarins, hjartaþekjan, er jafnframt innsta lag gollurshússins, það er iðralag hálagollurshússins sem áður var lýst.
Miðlagið og langþykkasta lagið er hjartavöðvinn, sem er að mestu úr hjartavöðvafrumum. Stoðgrind kollagenþráða umlykur frumurnar og í laginu liggja blóðæðar sem næra vöðvann og taugaþræðir sem taka þátt í stjórnun hjartans. Samdráttur hjartavöðvans dælir blóði um hjartað og út í stóru slagæðarnar. Vöðvaþræðirnir liggja í flóknu vindu- og spíralmynstri um hólf hjartans. Um gáttirnar og rætur stóru æðanna mynda þeir lykkjur sem líkjast tölunni 8. Dýpri vöðvaþræðir sleglanna vefjast á sama hátt um báða slegla og stefna að hjartabroddinum, en yfirborðslögin umlykja báða slegla saman. Þessi þrívíða uppröðun stuðlar að skilvirkari dælingu en einföld samsíða lega myndi gera. Mynd 19.7 sýnir stefnu vöðvaþráðanna.
Mynd 19.7. Vindu- og spíralmynstur hjartavöðvaþráðanna á verulegan þátt í því að hjartað getur dælt blóði á skilvirkan hátt.
Hægri og vinstri slegill dæla sama blóðmagni í hverju slagi, en hjartavöðvi vinstri slegils er mun þykkari en vöðvi þess hægri. Vinstri slegill þarf að mynda háan þrýsting til að yfirvinna viðnám hinnar löngu meginhringrásar. Hægri slegill dælir um styttri lungnahringrás þar sem viðnámið er minna og þarf því ekki að mynda jafn háan þrýsting. Mynd 19.8 sýnir þykktarmun sleglanna.
Mynd 19.8. Hjartavöðvi vinstri slegils er mun þykkari en hjartavöðvi hægri slegils. Báðir sleglar dæla sama blóðmagni, en vinstri slegill þarf að mynda mun meiri þrýsting til að yfirvinna viðnám meginhringrásarinnar. Sleglarnir eru sýndir bæði slakir og samandregnir. Taktu eftir hlutfallslegri stærð holrúmanna þar sem blóðið er í hvorum slegli.
Innsta lag hjartaveggjarins, hjartaþelið, tengist hjartavöðvanum með þunnu bandvefslagi. Það klæðir hjartahólfin og þekur hjartalokurnar. Hjartaþelið er einföld flöguþekja sem kallast æðaþel og er samfellt æðaþeli blóðæðanna (sjá mynd 19.5).
Hjartaþelið var lengi talið aðeins óvirkt klæðningarlag, en rannsóknir benda til þess að æðaþel hjartaþels og kransháræða taki virkan þátt í að stilla samdrátt hjartavöðvans. Æðaþelið getur einnig haft áhrif á vöxt hjartavöðvafrumna alla ævi. Meðal boðefna sem það seytir eru endóþelín, sem breyta jónasamsetningu millifrumuvökva og samdráttarhæfni vöðvans. Endóþelín eru öflug æðaherpandi peptíð og eru í jafnvægi við önnur æðaherpandi og æðavíkkandi boðefni hjá heilbrigðum einstaklingi.
Innri gerð hjartans
Vegna paraðra gátta og slegla fylgir dælustarf hjartans tveimur samtengdum hringrásum, lungnahringrás og meginhringrás. Til að skilja starfsemi hjartans nákvæmlega þarf næst að skoða innri líffærafræði þess.
Skilveggir hjartans
Latneska orðið septum merkir afmörkun eða skilvegg. Skilveggir hjartans eru framhald hjartavöðvans, klædd hjartaþeli, og aðgreina hólfin. Milli gáttanna eru milligáttaskilin. Í hjarta fullorðins einstaklings er þar yfirleitt egglaga dæld, fossa ovalis, sem er leif egglaga gatsins, foramen ovale, í fósturhjartanu. Gatið leyfði blóði að fara beint úr hægri gátt í þá vinstri og komast þannig að hluta fram hjá lungnahringrásinni. Fljótlega eftir fæðingu þrýstist þunnur flipi, frumskilin (septum primum), að opinu og lokar því starfrænt; síðar vex hann oftast saman við skilvegginn og þá kemst venjulegt blóðrásarmynstur á.
Milli sleglanna eru millisleglaskilin. Ólíkt milligáttaskilunum eru þau yfirleitt heil eftir að fósturþroska lýkur. Þau eru mun þykkari en milligáttaskilin, því sleglarnir mynda miklu meiri þrýsting þegar þeir dragast saman.
Svæðið milli gátta og slegla kallast gáttasleglaskil. Þar eru fjögur meginop: tvö milli gátta og slegla og tvö frá sleglum út í lungnaslagæðastofn og ósæð. Í opunum eru lokur sem tryggja einstefnuflæði blóðs. Lokurnar milli gátta og slegla kallast gáttaslegilslokur en lokurnar við lungnaslagæðastofn og ósæð hálfmánalokur. Millisleglaskilin sjást á mynd 19.9. Gáttasleglaskilin hafa verið fjarlægð á myndinni svo tvíblöðku- og þríblöðkulokur sjáist betur; milligáttaskilin eru hulin af ósæð og lungnaslagæðastofni. Opið svæði veiklar bygginguna og er því styrkt af þéttum bandvef, bandvefsgrind hjartans. Í henni eru fjórir bandvefshringir um lokurnar. Grindin festir lokublöðkurnar og myndar jafnframt rafræna einangrun milli gátta og slegla; boð leiðast að jafnaði aðeins yfir mörkin um sérhæft leiðslukerfi hjartans.
Mynd 19.9. Á þessari framsýn hjartans sjást hólfin fjögur, stóru æðarnar og fyrstu greinar þeirra ásamt lokunum. Lungnaslagæðastofninn og ósæðin hylja milligáttaskilin en gáttasleglaskilin hafa verið skorin frá svo gáttaslegilslokurnar sjáist.
Hægri gátt
Hægri gátt tekur við blóði sem kemur frá meginhringrásinni. Efri og neðri holæð og stór kransbláæð, kransstokkurinn, opnast í gáttina. Efri holæð flytur blóð frá svæðum ofan þindar, meðal annars höfði, hálsi, efri útlimum og brjóstholi, og opnast efst og aftarlega í hægri gátt. Neðri holæð flytur blóð frá neðri útlimum og kvið- og grindarholi og opnast aftarlega neðan við efri holæðina. Rétt ofan og miðlægt við op neðri holæðar er op kransstokksins, þunnveggja æðar sem tekur við stærstum hluta kransbláæðablóðs frá hjartavöðvanum. Flestar innri byggingar hjartans sem hér og síðar er lýst sjást á mynd 19.9.
Stærstur hluti innra yfirborðs hægri gáttar er sléttur. Egglaga dældin liggur miðlægt en á fremri hlutanum eru áberandi vöðvakambar sem kallast kambvöðvar. Kambvöðvar eru einnig í hægra gáttareyra. Í vinstri gátt eru þeir að mestu bundnir við gáttareyrað.
Gáttirnar taka nær stöðugt við bláæðablóði og koma þannig í veg fyrir að bláæðaflæði stöðvist meðan sleglarnir dragast saman. Mestur hluti sleglafyllingar verður þegar gáttirnar eru slakar, en rétt fyrir sleglasamdrátt dragast þær saman og dæla viðbótarblóði í sleglana. Þríblöðkulokan lokar opinu milli hægri gáttar og hægri slegils.
Hægri slegill
Hægri slegill tekur við blóði úr hægri gátt um þríblöðkulokuna. Hver lokublaðka tengist sterkum bandvefsþráðum sem kallast sinastrengir (chordae tendineae). Margir sinastrengir tengjast hverri blöðku. Þeir eru að mestu úr kollagenþráðum, ásamt teygjuþráðum og hjartaþeli, og festa blöðkurnar við totuvöðva sem ganga upp frá sleglaveggnum. Í hægri slegli eru yfirleitt fremri, aftari og skilveggslægur totuvöðvi sem styðja þrjár blöðkur lokunnar.
Þegar slegillinn dregst saman hækkar þrýstingurinn í honum. Blóð leitar bæði í átt að lungnaslagæðastofni og aftur að gáttinni, en þrýstingsmunurinn lokar þríblöðkulokunni. Totuvöðvar dragast samtímis saman og spenna sinastrengina. Þeir draga lokuna ekki upp heldur koma í veg fyrir að blöðkurnar bungist aftur inn í gáttina og að blóð leki aftur þangað í sleglasamdrætti. Mynd 19.11 sýnir totuvöðva og sinastrengi þríblöðkulokunnar.
Mynd 19.11. Í þessu ennissniði sjást totuvöðvar hægra megin tengjast þríblöðkulokunni með sinastrengjum og totuvöðvar vinstra megin tengjast míturlokunni á sama hátt. (mynd: breytt eftir „PV KS“/flickr.com)
Innra borð slegilsins er þakið vöðvabjálkum, trabeculae carneae, sem eru kambir úr hjartavöðva klæddir hjartaþeli. Auk þeirra liggur hjartavöðvaband, stillibandið (sjá mynd 19.9), frá millisleglaskilum yfir holrúm hægri slegils að fremri totuvöðva. Stillibandið flytur hluta leiðslukerfisins og samhæfir snemma samdrátt totuvöðvans; það er ekki fyrst og fremst stoð fyrir þunnan sleglavegg.
Þegar hægri slegill dregst saman dælir hann blóði í lungnaslagæðastofninn, sem greinist í hægri og vinstri lungnaslagæð til lungnanna. Efst mjókkar slegillinn að útflæðisveginum. Við rót lungnaslagæðastofnsins er lungnalokan, hálfmánaloka sem kemur í veg fyrir bakflæði úr stofninum í slegilinn.
Vinstri gátt
Eftir lofttegundaskipti í lungnaháræðum skilar fjórar lungnabláæðar súrefnisríku blóði til vinstri gáttar. Vinstri gátt er að mestu slétt að innan en í gáttareyranu eru kambvöðvar. Blóð flæðir nær stöðugt úr lungnabláæðunum í gáttina og þaðan um op í vinstri slegil. Mestur hluti fyllingarinnar er óvirkur meðan gáttir og sleglar eru slakir. Undir lok hlébils slegla dregst vinstri gátt saman og bætir við fyllinguna; hjá heilbrigðum fullorðnum í hvíld getur sá þáttur numið um 20 prósentum en hlutfallið breytist með hjartsláttartíðni og ástandi. Míturlokan lokar opinu milli vinstri gáttar og vinstri slegils.
Vinstri slegill
Þótt báðir sleglar dæli sama blóðmagni er vöðvalag vinstri slegils mun þykkara en þess hægri (sjá mynd 19.8). Í vinstri slegli eru vöðvabjálkar eins og í þeim hægri, en ekkert stilliband. Míturlokan tengist fremri og aftari totuvöðva með sinastrengjum; hægra megin eru totuvöðvarnir yfirleitt þrír.
Vinstri slegill er aðaldæla meginhringrásarinnar. Hann dælir blóði um ósæðarlokuna út í ósæð.
Gerð og starf hjartaloka
Þversnið rétt ofan við gáttasleglaskilin sýnir allar fjórar hjartalokurnar í sama fleti (mynd 19.12). Lokurnar tryggja einstefnuflæði um hjartað. Milli hægri gáttar og hægri slegils er hægri gáttaslegilslokan, þríblöðkulokan. Hún hefur yfirleitt þrjár blöðkur úr hjartaþeli og styrkjandi bandvef. Sinastrengir tengja blöðkurnar við totuvöðva. Lokurnar opnast og lokast vegna þrýstingsmunar; totuvöðvar og sinastrengir halda blöðkunum stöðugum þegar lokan er lokuð en stjórna ekki sjálfir opnuninni.
Mynd 19.12. Þegar gáttir og stóru æðarnar hafa verið fjarlægðar sjást allar fjórar lokurnar skýrt, þótt erfitt geti verið að greina þrjár blöðkur þríblöðkulokunnar hverja frá annarri.
Við útflæði hægri slegils, í rót lungnaslagæðastofnsins, er lungnalokan, einnig kölluð hægri hálfmánalokan. Hún hefur þrjár vasalaga blöðkur úr hjartaþeli og styrkjandi bandvef. Þegar slegillinn slaknar snýst þrýstingsmunurinn við og lítið bakflæði fyllir blöðkurnar. Þær leggjast saman og loka opinu; lokun lungnaloku á þátt í öðru hjartahljóði. Engir totuvöðvar eða sinastrengir tengjast lungnalokunni.
Í opinu milli vinstri gáttar og vinstri slegils er míturlokan, einnig kölluð tvíblöðkuloka eða vinstri gáttaslegilsloka. Hún hefur tvær blöðkur en þríblöðkulokan þrjár. Í klínísku máli er heitið míturloka algengast. Báðar blöðkur hennar tengjast tveimur totuvöðvum í sleglaveggnum með sinastrengjum.
Við rót ósæðarinnar er ósæðarlokan, vinstri hálfmánalokan, sem kemur í veg fyrir bakflæði úr ósæð í vinstri slegil. Hún hefur yfirleitt þrjár vasalaga blöðkur. Þegar slegillinn slaknar fyllir stutt bakflæði blöðkurnar svo þær lokast; lokunin á ásamt lungnalokunni þátt í öðru hjartahljóði.
Á mynd 19.13a eru báðar gáttaslegilslokurnar opnar en hálfmánalokurnar lokaðar. Þetta á við þegar gáttir og sleglar eru slakir og þegar gáttir dragast saman til að ljúka fyllingu slegla. Mynd 19.13b sýnir framansnið. Aðeins vinstri hluti hjartans er sýndur en ferlið er nær eins hægra megin.
Mynd 19.13. (a) Þversnið sýnir allar fjórar hjartalokurnar. Gáttaslegilslokurnar eru opnar en hálfmánalokurnar lokaðar; gáttir og stórar æðar hafa verið fjarlægðar. (b) Framansnið sýnir blóð flæða um opna míturloku úr vinstri gátt í vinstri slegil. Ósæðarlokan er lokuð og hindrar bakflæði úr ósæð í slegilinn.
Á mynd 19.14a eru gáttaslegilslokurnar lokaðar en báðar hálfmánalokurnar opnar. Þetta gerist þegar sleglarnir dragast saman og dæla blóði í lungnaslagæðastofn og ósæð. Lokaðar gáttaslegilslokur hindra bakflæði til gátta. Mynd 19.14b sýnir sama stig í framansniði.
Mynd 19.14. (a) Þversnið sýnir fjórar hjartalokur við sleglasamdrátt. Gáttaslegilslokurnar eru lokaðar en hálfmánalokurnar opnar; gáttir og stórar æðar hafa verið fjarlægðar. (b) Framansnið sýnir lokaða míturloku sem hindrar bakflæði í vinstri gátt og opna ósæðarloku sem hleypir blóði út í ósæð.
Þegar sleglarnir byrja að dragast saman hækkar þrýstingurinn í þeim. Um leið og þrýstingur í slegli verður meiri en í gátt leitar blóð aftur að gáttinni og lokar blöðkum þríblöðku- og míturloku. Sinastrengir festa blöðkurnar við totuvöðva. Í hlébili hjartahringsins eru totuvöðvar slakir og lítil spenna á sinastrengjunum (sjá mynd 19.13b). Þegar hjartavöðvi slegilsins dregst saman dragast totuvöðvarnir einnig saman og spenna sinastrengina (sjá mynd 19.14b). Þannig haldast blöðkurnar á sínum stað og bungast ekki aftur inn í gáttirnar.
Ósæðar- og lungnaloka hafa hvorki sinastrengi né totuvöðva. Þær eru vasalaga fellingar hjartaþels, styrktar bandvef. Þegar sleglarnir slakna snýst þrýstingsmunurinn við, blóð þrýstist að blöðkunum, fyllir vasana og lokar opunum.
Kransæðablóðrás
Hjartað er öflug dæla sem er að mestu úr hjartavöðvafrumum og starfar nær linnulaust alla ævi. Eins og aðrar frumur þarf hver hjartavöðvafruma stöðugt súrefni og næringarefni og leið til að fjarlægja úrgang. Því hefur hjartað sérstakt og umfangsmikið kransæðakerfi. Blóðflæði um kransæðar er þó ekki jafnt allan hjartahringinn. Einkum í vinstri slegli er flæðið mest í hlébili, þegar hjartavöðvinn slaknar, en minnkar verulega í slagbili þegar samdrátturinn þrýstir saman æðum í vöðvanum.
Kransslagæðar
Kransslagæðar flytja blóð til hjartavöðvans og annarra hluta hjartans. Þær ganga frá upphafshluta ósæðarinnar rétt ofan við ósæðarlokuna. Þar eru þrjár víkkanir sem kallast ósæðarskútar. Hægri kransslagæð á upptök í hægri ósæðarskúti og vinstri kransslagæð í þeim vinstri. Þriðji skúturinn kallast ókransæðarskútur og frá honum gengur yfirleitt engin kransslagæð. Stórar greinar sem liggja á yfirborði hjartans eftir skorunum kallast yfirborðslægar eða hjartaþekjulægar kransslagæðar.
Vinstri kransslagæð sér vinstri gátt og slegli og stórum hluta millisleglaskila fyrir blóði. Umfeðmingsgreinin gengur frá henni og fylgir kransskorunni til vinstri og aftur á bak. Fremri millisleglaslagæðin, oft kölluð vinstri fremri niðurstigandi slagæð (LAD), er önnur meg grein vinstri kransslagæðar og fylgir fremri millisleglaskorunni að hjartabroddinum. Greinar hennar tengjast litlum greinum aftari millisleglaslagæðar í æðatengslum. Slík tengsl geta veitt varaleið fyrir blóð ef grein þrengist hægt, en þau eru oft of lítil til að verja vefinn gegn skyndilegri fullri lokun. Stíflist kransslagæð getur því orðið blóðþurrð og dauði í því svæði hjartavöðvans sem æðin nærir, það er hjartadrep.
Hægri kransslagæð fylgir kransskorunni og sér hægri gátt, hluta beggja slegla og oft stórum hluta leiðslukerfis hjartans fyrir blóði. Ein eða fleiri jaðarslagæðar greinast yfirleitt frá henni neðan við hægri gátt og næra yfirborð hægri slegils. Á afturborði gefur hægri kransslagæð oft frá sér aftari millisleglaslagæð, einnig kölluð aftari niðurstigandi slagæð. Hún liggur í aftari millisleglaskoru að hjartabroddinum og gefur greinar til millisleglaskila og beggja slegla. Uppruni aftari millisleglaslagæðar ræður svokölluðum kransæðayfirráðum og getur verið breytilegur. Mynd 19.15 sýnir kransæðakerfið að framan og aftan.
Mynd 19.15. Á framsýn hjartans sjást helstu kransæðar á yfirborðinu. Aftursýnin sýnir samsvarandi kransæðar og kransbláæðar á afturborði.
Kransbláæðar
Kransbláæðar flytja blóð frá hjartanu og fylgja að miklu leyti stórum yfirborðsslagæðum (sjá mynd 19.15). Stóra hjartabláæðin liggur fyrst með fremri millisleglaslagæð í fremri millisleglaskoru, sveigir síðan í kransskoruna og tæmist í kransstokkinn á afturborði. Hún tekur við nokkrum stórum greinum. Aftari bláæð vinstri slegils flytur blóð frá aftur- og hliðarvegg vinstri slegils og opnast oft beint í kransstokkinn; hún er því ekki einfaldlega fylgiæð jaðargreinar umfeðmingsslagæðar eins og frumtextinn gefur til kynna. Miðhjartabláæðin fylgir aftari millisleglaslagæð og tæmir svæðin sem hún nærir. Litla hjartabláæðin fylgir hægri kransslagæð og flytur blóð frá hægri gátt og slegli. Kransstokkurinn er stór þunnveggja bláæð í aftari kransskoru sem opnast beint í hægri gátt. Fremri hjartabláæðar flytja blóð frá framborði hægri slegils og opnast beint í hægri gátt án þess að fara um kransstokk.
