19.5 Þroski hjartans
19.5 Þroski hjartans
Námsmarkmið
Eftir að hafa kynnt þér þennan hluta átt þú að geta:
- Lýst því hvernig byggingarhlutar hjartans þroskast á fósturskeiði
- Borið kennsl á fimm svæði frumhjartarörsins
- Tengt byggingar hjartans á fósturskeiði við samsvarandi byggingar fullmyndaðs hjarta
Hjarta- og æðakerfið er fyrsta líffærakerfið sem verður starfhæft í fósturvísinum. Hjartað byrjar yfirleitt að slá og knýja blóð um líkamann á 21. eða 22. degi eftir frjóvgun, aðeins um þremur vikum eftir frjóvgun. Þessi snemmbúna starfsemi er nauðsynleg til að dreifa blóði og styðja flutning næringarefna, súrefnis og úrgangsefna milli fósturvísis og fylgju. Hraður þroskinn kemur meðal annars fram sem áberandi hjartabunga á framanverðum fósturvísinum.
Hjartað myndast úr miðlagi um 18 til 19 dögum eftir frjóvgun. Miðlag er eitt þriggja frumkímlaga sem sérhæfast snemma og mynda síðar vefi og líffæri líkamans. Hjartaþroski hefst nærri höfuðenda fósturvísisins á hjartamyndunarsvæði. Fyrir tilstilli efnaboða, svonefndra þátta, frá undirliggjandi innlagi (öðru frumkímlagi) byrja tveir hjartamyndunarstrengir að myndast (mynd 19.36). Fljótlega myndast holrúm í strengjunum og við það verða til pöruð hjartaþelsrör. Við hliðarfellingu fósturvísisins færast rörin að miðlínu og renna saman í eitt frumhjartarör. Rörinu er hefðbundið skipt í fimm samliggjandi svæði frá útflæðisenda að innflæðisenda: slagæðastofn (truncus arteriosus), hjartakúlu (bulbus cordis), frumslegil, frumgátt og bláæðastokk (sinus venosus). Bláæðablóð berst fyrst í bláæðastokkinn og samdráttur flytur það áfram að slagæðastofninum. Þessi einfalda raðskipan breytist mikið við myndun hjartalykkju og hjartaskila.
Fimm svæði frumhjartarörsins eiga hvert um sig þátt í myndun fullþroska hjarta, en afdrif þeirra eru ekki einföld umbreyting eins svæðis í eitt hólf. Slagæðastofninn myndar ásamt aðlægum útflæðisvef rót og nærhluta rísandi ósæðar og lungnaslagæðastofns. Hjartakúlan myndar meðal annars stóran hluta hægri slegils og sléttu útflæðishluta beggja slegla. Frumslegillinn myndar meginhluta bjálkahluta vinstri slegils. Frumgáttin myndar bjálkaða hluta og gáttareyru beggja gátta. Hægri horn bláæðastokksins verður að sléttum afturhluta hægri gáttar en vinstra hornið leggur grunn að kransstokknum; gangráðsvefur sínushnútsins þroskast við mót hægra horns bláæðastokksins og frumgáttarinnar.
Þegar frumhjartarörið lengist beygist það til hægri og myndar hjartalykkju innan gollurshúsholsins. Við þessa lykkjumyndun færast verðandi hólf og stórar æðar í svipað innbyrðis horf og í fullþroska hjarta. Lykkjumyndunin hefst um dag 23 og er langt komin um dag 28. Síðan halda skil, lokur og hjartahólf áfram að myndast og endurmótast, einkum frá fjórðu til áttundu viku. Milligátta-, millislegla- og gáttaslegilsskil verða ekki öll fullgerð við lok fimmtu viku eins og frumtextinn segir; meginferlið stendur yfir fram á sjöundu eða áttundu viku. Gáttaslegilslokur og hálfmánalokur mótast á svipuðu skeiði og þroskast áfram síðar. Fósturblóðrásarleiðir á borð við egglaga op og slagæðargang eru opnar fram að fæðingu og lokast að jafnaði starfrænt eftir fæðingu, en tímasetning líffærafræðilegrar lokunar er breytileg.