1818 Hjarta- og æðakerfið: Blóð

Lykilhugtök

Lykilhugtök

ABO-blóðflokkakerfi: blóðflokkakerfi sem byggist á því hvort A- og B-fásykrumótefnavakar séu á yfirborði rauðkorna

kekkjun: samloðun frumna í kekki þegar mótefni krossbinda mótefnavaka á yfirborði þeirra

kyrningasnauð hvítkorn: hvítkorn án greinilegra sérhæfðra umfrymisagna við venjulega litun; flokkurinn nær til einkyrninga, eitilfrumna og náttúrulegra drápsfrumna

albúmín: algengasta próteinið í blóðvökva og helsti einstaki þáttur kvoðuosmósuþrýstings hans

blóðleysi: of lágur blóðrauðastyrkur miðað við viðeigandi viðmiðun, sem getur skert súrefnisflutningsgetu blóðsins

mótefni: einnig nefnd ónæmisglóbúlín; mótefnavakasértæk prótein sem plasmafrumur af B-frumuuppruna mynda og bindast meðal annars sameindum á sýklum eða öðrum framandi ögnum

storkuhemill: efni sem hamlar einum eða fleiri þáttum blóðstorknunar, til dæmis heparín

antíþrombín: náttúrulegur storkuhemill sem óvirkjar einkum þrombín og virkjaðan þátt X og hamlar einnig fleiri virkjuðum storkuþáttum

B-eitilfrumur: B-frumur; eitilfrumur sérhæfða ónæmiskerfisins sem geta meðal annars þroskast í mótefnamyndandi plasmafrumur og minnisfrumur

basakyrningar: kyrningahvítkorn sem litast með basískum litarefnum og geyma meðal annars histamín og heparín í sérhæfðum kyrnum

bílírúbín: gulleitt galllitarefni sem myndast við niðurbrot hems, einkum þegar bílíverdín er afoxað

bílíverdín: grænt milliefni sem myndast við niðurbrot hems og er síðan afoxað í bílírúbín

blóð: fljótandi bandvefur úr frumuþáttum—rauðkornum, hvítkornum og blóðflögum—í fljótandi millifrumuefni sem nefnist blóðvökvi; hluti hjarta- og æðakerfisins

beinmergssýnataka: greiningaraðgerð þar sem sýni af beinmerg, oft bæði sogsýni og vefjasýni, er tekið til rannsóknar

beinmergsígræðsla: ígræðsla blóðmyndandi stofnfrumna þar sem eigin stofnfrumur sjúklings eða stofnfrumur gjafa endurmynda blóðmyndandi vef eftir undirbúningsmeðferð

mar: staðbundin blæðing í vef undir húð, yfirleitt vegna skemmda á smáum æðum

ljóst millilag: þunnt, ljóst lag hvítkorna og blóðflagna milli rauðkorna og blóðvökva í skilvindusýni af blóði

karbamínóblóðrauði: blóðrauði með koldíoxíð bundið við amínóenda globínkeðja; ein af flutningsmyndum koldíoxíðs í blóði

storkuþættir: hópur 12 númeraðra próteina og tengdra þátta sem taka þátt í blóðstorknun

blóðstorknun: myndun fíbrínríks blóðtappa; einn þáttur blæðingastöðvunar

nýlenduörvandi þættir (CSFs): frumuboðar sem örva fjölgun, sérhæfingu eða lifun tiltekinna blóðmyndandi forverafrumna, þar á meðal forvera kyrninga og einkyrninga

sameiginlegur ferill: lokahluti hefðbundna storkuferlalíkansins þar sem virkjun þáttar X leiðir til myndunar þrombíns og síðan fíbríntappa

krosspróf: samrýmanleikapróf fyrir blóðgjöf þar sem blóðvökvi þega er prófaður gegn rauðkornum fyrirhugaðs gjafa; ekki sama próf og sjálf ABO- og RhD-blóðflokkunin

frumuboðar: fjölbreyttur flokkur lítilla boðpróteina sem stýra meðal annars ónæmissvörum, bólgu og blóðmyndun með sjálfboða-, grenndar- eða stundum innkirtlaverkun

defensín: örverueyðandi peptíð sem margar frumur mynda og geta meðal annars rofið himnur næmra örvera

deoxýblóðrauði: blóðrauði sem hefur ekki súrefni bundið við viðkomandi hemhópa

díapedesis: samheiti útæðunar; ferli þar sem hvítkorn fara milli æðaþelsfrumna úr blóðrás inn í vef

blóðreki: efni sem berst með blóðrás og getur lokað æð fjarri upprunastað sínum; blóðsegi sem losnar er algeng tegund blóðreka

útæðun: einnig nefnd díapedesis; ferli þar sem hvítkorn fara milli æðaþelsfrumna úr blóðrás inn í vef

sýrukyrningar: kyrningahvítkorn með eósínlitandi korn sem taka þátt í vörnum gegn sumum sníkjudýrum og í ofnæmis- og bólgusvörum

rauðkorn: fullþroskuð, kjarnalaus blóðfruma af mergfrumuætt sem er að mestu fyllt blóðrauða og flytur súrefni og hluta koldíoxíðs

rauðkornavaki (EPO): glýkópróteinhormón sem örvar beinmerg til að mynda RBCs; myndað einkum af millivefsfrumum nýrna við súrefnisskort

ytri ferill: hefðbundið heiti á vefjaþáttaferli blóðstorknunar sem hefst þegar vefjaþáttur bindur þátt VII/VIIa og virkjar meðal annars þætti IX og X

ferritín: innanfrumupróteinflétta sem geymir járn á leysanlegu og aðgengilegu formi, meðal annars í lifur, milta og beinmerg

fíbrín: óleysanlegt, þráðlaga prótein sem myndast úr fíbrínógeni og myndar burðargrind blóðtappa

fíbrínógen: leysanlegt blóðvökvaprótein sem myndast í lifur og þrombín klýfur til að mynda fíbrín

fíbrínrof: ensímstýrt niðurbrot fíbríns í blóðtappa, einkum fyrir tilstilli plasmíns

frumuþættir blóðsins: frumuhlutar blóðsins: rauðkorn, hvítkorn og blóðflögur

globín: próteinhluti blóðrauða; globínkeðjurnar mynda hnattlaga byggingu og hver þeirra bindur einn hemhóp

glóbúlín: fjölbreyttur flokkur blóðvökvapróteina sem nær meðal annars til burðarpróteina, komplementpróteina og ónæmisglóbúlína

kyrningahvítkorn: hvítkorn með greinileg sérhæfð umfrymiskorn við venjulega litun: daufkyrningar, sýrukyrningar og basakyrningar

blóðkornahlutfall: einnig nefnt hlutfall þjappaðra rauðkorna; rúmmálshlutfall rauðkorna í blóðsýni

blóðmyndandi stofnfruma: marghæf stofnfruma sem viðheldur sjálfri sér og getur myndað allar frumugerðir blóðsins; áður einnig nefnd blóðkímfruma

hem: járnbundinn porfýrínhópur í blóðrauða sem getur bundið súrefni afturkræft

blóðkímfruma: eldra heiti á blóðmyndandi stofnfrumu sem getur myndað allar frumugerðir blóðsins

blóðrauði: hemprótein í rauðkornum sem bindur og flytur súrefni og tekur einnig þátt í flutningi koldíoxíðs og vetnisjóna

rauðkornarof: sundrun rauðkorna með losun blóðrauða úr þeim

rauðkornarofssjúkdómur fósturs og nýbura (HDFN): mótefnamiðlaður sjúkdómur þar sem mótefni þungaðs einstaklings gegn rauðkornamótefnavaka fara yfir fylgju og valda rauðkornarofi hjá fóstri eða nýbura; getur meðal annars komið fram þegar einstaklingur með ^RhD−blóð hefur myndað anti-D og fóstrið er með RhD+ blóð

dreyrasýki: arfgeng blæðingarröskun vegna skorts eða skertrar virkni tiltekins storkuþáttar, oftast þáttar VIII í dreyrasýki A eða þáttar IX í dreyrasýki B

blóðmyndun: myndun og þroskun frumuþátta blóðsins

blóðmyndandi vaxtarþættir: boðefni, meðal annars rauðkornavaki, trombópóetín, nýlenduörvandi þættir og interleukín, sem stýra lifun, fjölgun og sérhæfingu tiltekinna blóðmyndandi forvera

blæðing: útstreymi blóðs úr æðakerfi; enska heitið vísar gjarnan til mikillar eða óstjórnlegrar blæðingar

hemósíderín: torleysanlegt járngeymsluefni sem safnast í frumum við umframjárn eða niðurbrot rauðkorna

blæðingastöðvun: lífeðlisfræðilegt ferli sem takmarkar og stöðvar blóðtap eftir æðaskaða, meðal annars með æðasamdrætti, blóðflögutappa og blóðstorknun

heparín: glýkósamínóglýkan sem eykur mjög hamlandi virkni antíþrombíns gegn þrombíni og fleiri virkjuðum storkuþáttum

súrefnisskortur í blóði: óeðlilega lágur súrefnishlutþrýstingur í slagæðablóði; súrefnismettun oft undir 95 prósent getur bent til hans en er ekki algild skilgreining

ónæmisglóbúlín: einnig nefnd mótefni; mótefnavakasértæk prótein sem plasmafrumur af B-frumuuppruna mynda og bindast sértækt markmótefnavökum

interleukín: hópur frumuboða sem taka þátt í samskiptum ónæmis- og blóðmyndandi frumna og geta stýrt meðal annars bólgu, blóðmyndun og sérhæfðum ónæmissvörum

innri ferill: hefðbundið heiti á snertivirkjunarferli blóðstorknunar sem virkjar meðal annars þætti XII, XI og IX og leiðir að sameiginlega ferlinum

gula: gulur litur á húð, slímhúð eða augnhvítu vegna aukins bílírúbíns í blóði og vefjum

hvítblæði: illkynja klónsjúkdómur í blóðmyndandi vef sem veldur óeðlilegri fjölgun eða uppsöfnun hvítkorna eða forvera þeirra

hvítkorn: kjarnaklædd blóðfruma ónæmiskerfisins; hvítkorn eru fjölbreytt og gegna mismunandi hlutverkum í vörnum, bólgu og ónæmissvörum

hvítfrumnafjölgun: fjöldi hvítkorna í blóði yfir viðeigandi viðmiðun; getur stafað af mörgum lífeðlisfræðilegum, bólgutengdum eða illkynja orsökum

hvítfrumnafæð: fjöldi hvítkorna í blóði undir viðeigandi viðmiðun; getur stafað af minni myndun, aukinni eyðingu, tilfærslu eða öðrum orsökum

eitilfrumur: kyrningasnauð hvítkorn af eitilfrumuætt, þar á meðal B-frumur, T-frumur og náttúrulegar drápsfrumur, sem gegna lykilhlutverkum í ónæmi

eitilfrumuforverar: blóðmyndandi forverafrumur sem mynda B-eitilfrumur, T-eitilfrumur og náttúrulegar drápsfrumur

eitilfrumukrabbamein: illkynja æxli úr T- og/eða B-eitilfrumum sem myndar oft fyrirferð í eitlum eða öðrum eitilvef en getur einnig komið fram í öðrum líffærum

lýsósím: ensím með bakteríudrepandi verkun sem klýfur peptídóglýkan í frumuvegg sumra baktería

stóræta: stór átfruma í vef; sumar stórætur myndast úr einkyrningum en aðrar vefjabundnar stórætur eiga uppruna fyrr á fósturskeiði

risakjarnafruma: stór, fjöllitna beinmergsfruma sem myndar blóðflögur úr umfrymisútskotum sínum

minnisfruma: langlíf B- eða T-eitilfruma sem myndast eftir mótefnavakaörvun og stuðlar að hraðara og öflugra svari við síðari útsetningu

einkyrningar: kyrningasnauð hvítkorn af mergfrumuætt sem ganga í blóði og geta farið í vefi og sérhæfst meðal annars í stórætur eða angafrumur

mergfrumuforverar: blóðmyndandi forverafrumur sem mynda rauðkorn, risakjarnafrumur og blóðflögur, kyrningahvítkorn og einkyrninga auk fleiri mergfrumuafleiða

náttúrulegar drápsfrumur (NK-frumur): frumudrepandi eitilfrumur meðfædda ónæmiskerfisins sem bregðast við samspili hamlandi og virkjandi yfirborðsmerkja og geta drepið sýktar eða umbreyttar frumur án fyrri sértækrar næmingar

daufkyrningar: algengustu hvítkornin í blóði; skammlífar átfrumur sem bregðast hratt við mörgum bakteríu- og sveppasýkingum

oxýblóðrauði: blóðrauði með súrefni bundið afturkræft við járn hemhópa sinna

hlutfall þjappaðra rauðkorna (PCV): einnig nefnt blóðkornahlutfall; rúmmálshlutfall rauðkorna í blóðsýni, oft mælt eftir skilvindun

blóðvökvi: fljótandi millifrumuefni blóðsins, að mestu úr vatni, sem flytur frumuþætti og uppleyst efni um hjarta- og æðakerfið

plasmín: serínpróteasi sem klýfur fíbrín og gegnir meginhlutverki í fíbrínrofi

blóðflögutappi: uppsöfnun blóðflagna sem loða við skaddað æðayfirborð, virkjast og loða saman til að loka tímabundið fyrir æðaskaðann

blóðflögur: einnig nefndar trombócýtar; kjarnalaus umfrymisbrot risakjarnafrumna sem taka þátt í blæðingastöðvun, bólgu og viðgerð æða

fjölhæf stofnfruma: stofnfruma sem getur sérhæfst í allar frumugerðir líkamans en myndar ekki sjálf utanfósturvefi sem þarf til fulls þroska lífveru

rauðkornadreyri: aukið magn rauðkorna eða hækkað blóðkornahlutfall, hvort sem orsökin er aðlögun, hlutfallsleg rúmmálsbreyting eða sjúkdómur

fjölblaðkjarna: með margblaðaðan eða greinilega skiptan kjarna, eins og sést hjá sumum kyrningahvítkornum

jákvæð efnasækni: stýrð hreyfing frumu upp styrkhalla að uppsprettu aðlaðandi efnafræðilegs boðs

rauðkorn (RBCs): einnig nefnd erytrócýtar; frumuþættir blóðsins sem flytja súrefni og taka einnig þátt í flutningi koldíoxíðs

netfruma: ófullþroskað rauðkorn sem hefur losað kjarnann en inniheldur enn net af ríbósóma-RNA og öðrum frumuhlutaleifum

Rh-blóðflokkakerfi: blóðflokkakerfi sem nær yfir nokkra rauðkornamótefnavaka, einkum D en einnig C, c, E og e; RhD-staða ræðst af því hvort D-mótefnavakinn er til staðar

sermi: vökvi sem verður eftir þegar blóð hefur storknað; hann líkist blóðvökva en fíbrínógen og ýmsir storkuþættir hafa verið fjarlægðir eða notaðir við storknun

sigðfrumusjúkdómur: arfgengur hópur blóðrauðasjúkdóma vegna hemóglóbíns S; RBCs geta sigðast við tilteknar aðstæður, brotnað niður og lokað smáæðum

T-eitilfrumur: T-frumur; eitilfrumur sérhæfða ónæmiskerfisins sem þekkja mótefnavaka á MHC-sameindum og geta meðal annars stýrt ónæmissvari eða drepið markfrumur

þalassemía: hópur arfgengra sjúkdóma þar sem myndun alfa- eða beta-globínkeðja er minnkuð eða engin; óvirk blóðmyndun og aukið niðurbrot RBCs geta valdið blóðleysi og RBCs verða oft smá

þrombín: serínpróteasi sem klýfur fíbrínógen í fíbrín og virkjar fleiri þætti blóðstorknunar og blóðflögur

blóðflögur (trombócýtar): annað heiti á blóðflögum, kjarnalausum umfrymisbrotum risakjarnafrumna

blóðflagnafæð: fjöldi blóðflagna undir viðeigandi viðmiðun; getur aukið blæðingarhættu en er ekki sama ástand og dreyrasýki

blóðflagnafjölgun: fjöldi blóðflagna yfir viðeigandi viðmiðun; getur verið viðbragðsbundinn eða klónal og eykur ekki alltaf storkuhættu

trombópóetín: hormón sem myndast einkum í lifur og að minna leyti í nýrum og örvar þroska risakjarnafrumna og myndun blóðflagna

segamyndun: sjúkleg myndun blóðsega inni í æðakerfi eða hjarta

blóðsegi: samloðaður massi blóðflagna, fíbríns og blóðfrumna sem myndast inni í æðakerfi eða hjarta og er fastur við myndunarstað að minnsta kosti í upphafi

vefjaþáttur: himnubundið glýkóprótein, einnig nefnt storkuþáttur III, sem binst þætti VII/VIIa þegar það kemst í snertingu við blóð og ræsir vefjaþáttaferil storknunar

alhæf stofnfruma: fruma á fyrstu stigum fósturþroska sem getur myndað allar frumugerðir fósturs og utanfósturvefi og þar með lagt grunn að fullri lífveru

transferrín: blóðvökvaprótein sem bindur Fe³⁺ afturkræft og flytur járn milli vefja

alhliða rauðkornagjafi: einstaklingur í blóðflokki O−; rauðkornaþykkni hans er samrýmanlegt flestum þegum með tilliti til ABO og RhD, en heitið á ekki ^viðum blóðvökva eða venjulegt heilblóð

alhliða rauðkornaþegi: einstaklingur í blóðflokki AB+ sem getur með tilliti til ABO og RhD fengið rauðkornaþykkni úr öllum ABO/RhD-flokkum, ef önnur mótefni og ^krossprófmæla ekki gegn því

æðasamdráttur: fyrsti þáttur blæðingastöðvunar þar sem sléttir vöðvar í vegg skaddaðrar æðar dragast saman og draga tímabundið úr blóðflæði

hvítkorn (WBCs): blóðfrumur með kjarna sem gegna fjölbreyttum hlutverkum í vörnum gegn sýklum, bólgu, ónæmiseftirliti og vefjasvörum