18.6 Blóðflokkun

Rh-blóðflokkakerfið nær yfir fjölmarga próteinmótefnavaka á rauðkornum og heitið er sögulega tengt rannsóknum á resusöpum. D-mótefnavakinn er mest ónæmisvekjandi Rh-mótefnavakinn og mikilvægastur í venjubundinni RhD-flokkun, en C, c, E, e og fleiri Rh-mótefnavakar geta einnig skipt klínísku máli. Um 85 prósent Bandaríkjamanna bera D-mótefnavakann og eru þá RhD-jákvæð (Rh⁺); þeir sem bera hann ekki eru RhD-neikvæð (Rh⁻). RhD-staða er óháð ABO-blóðflokki og er táknuð með plús- eða mínustákni á eftir ABO-heiti. A-jákvætt (A⁺) merkir til dæmis að A- og D-mótefnavakar séu til staðar, en AB-neikvætt (AB⁻) að A og B séu til staðar en D vanti.

Tafla 18.2 sýnir dreifingu ABO- og RhD-blóðflokka meðal nokkurra íbúahópa í Bandaríkjunum.

Ólíkt ABO-mótefnum er anti-D ekki að jafnaði fyrir hendi án fyrri útsetningar. Rh⁻ einstaklingur getur myndað anti-D eftir gjöf Rh⁺ rauðkorna eða þegar Rh⁻ þungaður einstaklingur kemst í snertingu við Rh⁺ rauðkorn fósturs. Þessi ónæmisnæming verður oftast við fæðingu en getur einnig orðið við blæðingu á meðgöngu, fósturlát, áverka eða inngrip. Fyrsta slík meðganga er því oft án alvarlegra afleiðinga, en það er ekki tryggt ef næming hefur þegar orðið. Áður en fyrirbyggjandi anti-D-vörn kom til sögunnar mynduðu um 13–14 prósent Rh⁻ einstaklinga anti-D eftir fæðingu Rh⁺ barns samkvæmt eldri matstölum. Mynd 18.15 sýnir tengslin. Á síðari meðgöngu með Rh⁺ fóstri getur IgG-anti-D frá næmdum þunguðum einstaklingi farið yfir fylgju og eytt rauðkornum fóstursins. Afleiðingin nefnist rauðkornarofssjúkdómur fósturs og nýbura og getur valdið blóðleysi, gulu, fósturbjúg eða jafnvel dauða án viðeigandi eftirlits og meðferðar.

Anti-D-ónæmisglóbúlín, sem meðal annars er selt undir vörumerkinu RhoGAM, getur komið í veg fyrir að Rh⁻ einstaklingur myndi eigið anti-D. Gefna mótefnið bindur Rh⁺ rauðkorn fósturs sem hafa borist í blóðrás þungaða einstaklingsins og stuðlar að því að þau hreinsist áður en varanlegt ónæmissvar myndast. Í almennu fyrirbyggjandi verklagi er ónæmisglóbúlínið gefið Rh⁻ þunguðum einstaklingum sem hafa ekki þegar myndað anti-D, venjulega á 28.–30. viku meðgöngu, eftir næmingaratburði og innan 72 klukkustunda frá fæðingu RhD-jákvæðs barns. Eldri bandarískar matstölur gáfu til kynna að eftir Rh⁺ meðgöngu mynduðu Rh⁻ einstaklingar anti-D í um 13–14 prósentum tilvika án varnar. Eftir að almenn anti-D-vörn hófst árið 1968 lækkaði tíðnin þar í um 0,1 prósent. Skammtur og tímasetning ráðast þó af leiðbeiningum hvers lands, meðgöngulengd og umfangi blóðblöndunar.

Blóðflokkur er ákvarðaður með stöðluðum mótefnahvarfefnum. Rauðkorn úr óþekktu sýni eru prófuð í sitt hvorum hvarfreit með anti-A og anti-B; sýnileg kekkjun sýnir að samsvarandi mótefnavaki er til staðar (mynd 18.16). RhD-staða er ákvörðuð á sama hátt með anti-D, ekki með leit að anti-D í þessu prófi. Við staðlaða ABO-flokkun er niðurstaðan yfirleitt staðfest með bakflokkun, þar sem anti-A og anti-B í blóðvökva eru prófuð með þekktum A- og B-rauðkornum. Fyrir blóðgjöf fara einnig fram mótefnaskimun og, eftir aðstæðum, krosspróf.

Við rauðkornagjöf er valið ABO- og RhD-samrýmanlegt, helst krossprófað rauðkornaþykkni. B⁺ þegi getur til dæmis fengið B⁺, O+, B− eða O− rauðkorn. Í lífshættulegri blæðingu getur þurft að hefja gjöf áður en blóðflokkun og krosspróf liggja fyrir. Þá má samkvæmt viðeigandi neyðarreglum gefa ósamprófuð rauðkorn frá svonefndum alhliða rauðkornagjafa, það er O⁻ gjafa, einkum börnum og einstaklingum sem gætu síðar orðið þungaðir, eða O-jákvæð rauðkorn öðrum fullorðnum þegar það er talið viðeigandi. Rauðkorn úr blóðflokki O bera hvorki A-, B- né D-mótefnavaka. Heitið alhliða gjafi á ekki við um blóðvökva eða venjulegt heilblóð, því O-blóðvökvi inniheldur anti-A og anti-B. Sérstakt O-heilblóð með lágum mótefnastyrk má aðeins nota samkvæmt sérhæfðu verklagi. Þótt O⁻ gjafi geti hafa myndað anti-D skiptir samsetning blóðhlutans máli: rauðkornaþykkni inniheldur aðeins lítið magn blóðvökva en heilblóð bæði rauðkorn og blóðvökva. Rh⁻ einstaklingar eiga að fá RhD-neikvæð rauðkorn þegar kostur er, einkum börn og einstaklingar sem gætu síðar orðið þungaðir. Skipta skal yfir í blóðflokkasértækt, krossprófað rauðkornaþykkni um leið og niðurstöður liggja fyrir.

Einstaklingur í blóðflokki AB⁺ er stundum kallaður alhliða rauðkornaþegi. Hann hefur venjulega hvorki anti-A né anti-B í blóðvökva og Rh⁺ þegi getur fengið bæði Rh⁺ og Rh⁻ rauðkorn, að því gefnu að önnur klínískt mikilvæg mótefni og samrýmanleikapróf mæli ekki gegn því. Þetta gildir um rauðkornaþykkni, ekki um alla blóðhluta: blóðvökvi úr AB er ABO-samrýmanlegur öllum þegum, en AB-þegi þarf sjálfur ABO-samrýmanlegan blóðvökva. Mynd 18.17 dregur saman einfaldaðan samrýmanleika rauðkorna.