Samantekt kafla
Samantekt kafla
6.1 Fyrstu þjóðir við Miðjarðarhaf
Á síðbronsöld þróaðist sameiginleg menning sem tengdi hin fjölbreyttu ríki við austanvert Miðjarðarhaf, frá Asíu til Eyjahafssvæðisins. Mínóska siðmenningin varð til á Krít, eyju í Eyjahafi, en sú mýkenska á meginlandi Grikklands. Mínósk menning hafði mikil áhrif á listir og menningu mýkensku siðmenningarinnar sem fylgdi í kjölfarið. Um 1200 BCE hrundu þessi ríki síðbronsaldar í bylgju styrjalda og fólksflutninga.
Járnöld hófst með þróun tækni til að framleiða verkfæri og vopn úr járni. Á þessum umskiptatíma byggðu Föníkumenn upp siðmenningu sína og fundu upp stafrófið um 1100 BCE. Þeir komu á fót verslunarnetum sem tengdu allt Miðjarðarhafssvæðið. Koma Föníkumanna og einkum Grikkja til Mið-Ítalíu eftir 700 BCE stuðlaði að þróun nýrrar menningar á Ítalíu, menningar Etrúra. Siðmenning þeirra hafði djúpstæð áhrif á síðari þróun Rómar til forna.
6.2 Forn-Grikkland
Á arkaíska tímabilinu, þegar endurreisn Grikkja hófst, mótaðist borgríkið, eða polis, sem sjálfstætt stjórnmálasamfélag. Sparta var fámennisstjórn þar sem einungis yfirstétt hermanna með borgararétt tók þátt í stjórnun ríkisins, en í Aþenu þróaðist lýðræði þar sem allir fullorðnir karlkyns borgarar tóku þátt. Á þessu tímabili komu fram vel þekktir þættir grískrar menningar, svo sem gríska stafrófið, hetjuljóð Hómers og Ólympíuleikarnir.
Klassíska tímabilið í Grikklandi einkenndist af miklum sköpunarkrafti og nýjungum, einkum í Aþenu. Heimspekiskólar Platons og Aristótelesar, sagnarit Heródótosar og Þúkýdídesar, leikrit aþenskra leikskálda og list grískra myndhöggvara, arkitekta og málara hafa veitt evrópskum hugsuðum og listamönnum innblástur öldum saman. Þessi þróun stafaði að hluta til af þeim árangri sem grísku borgríkin náðu þegar þau stóðust tvær innrásir Persaveldis. Að þessum styrjöldum loknum snerust grísku borgríkin hins vegar hvert gegn öðru. Sparta og bandamenn hennar börðust fyrst gegn Aþenuveldinu í Pelópsskagastríðinu. Eftir þessi löngu og mannskæðu átök börðust Sparta og Þeba um yfirráð í Grikklandi og Persaveldi blandaði sér oft í átökin. Um 350 BCE höfðu áratugalöng átök gert grísku borgríkin örmagna og berskjölduð.
6.3 Helleníska tímabilið
Árið 338 BCE var ríki Filippusar II, konungs Makedóníu, orðið ráðandi veldi í Grikklandi. Alexander mikli, sonur Filippusar, tók upp áætlun föður síns um að sameina grísku borgríkin í hefndarstríði gegn Persaveldi. Hann sigraði Persa í orrustunum við Issos (333 BCE) og Gágamela (330 BCE). Eftir að Daríus III Persakonungur var myrtur gerði Alexander tilkall til persneska hásætisins og sótti langt inn í Mið-Asíu og Indland. Eftir að eigin hermenn hans gerðu uppreisn hörfaði Alexander hins vegar til Babýlonar, þar sem hann lést árið 323 BCE.
Hershöfðingjar Alexanders og börn þeirra kepptu um yfirráð yfir veldi hans frá 323 BCE til 272 BCE. Afkomendur Antígónosar, Seleukosar og Ptólemaíosar, hershöfðingja Alexanders, réðu yfir aðskildum konungsríkjum í Makedóníu og Grikklandi, vestan- og miðverðri Asíu og Egyptalandi og reistu nýjar grískar borgir fyrir gríska landnema sína. Alexandría í Egyptalandi, stærsta borg helleníska tímabilsins, var miðstöð grískra vísinda og bókmennta með gríðarstóru bókasafni og safni. Eftir að hafa misst fullveldi og sjálfsstjórn leituðu margir Grikkir persónulegrar hamingju í nýjum heimspekistefnum á borð við epíkúrisma og stóuspeki.
6.4 Rómverska lýðveldið
Rómverjar steyptu konungsætt Etrúra af stóli undir lok sjöttu aldar BCE og stofnuðu lýðveldi. Stéttaátökunum lauk með því að plebeiar öðluðust lagalegt jafnrétti við patrisía og á þriðju öld BCE kusu rómverskir borgarar embættismenn og settu lög á ýmsum þingum undir vökulu auga öldungaráðsins. Á þriðju öld BCE hafði Róm sameinað Ítalíuskagann með því að heita því að verja alla nýja bandamenn gegn óvinum þeirra. Með þessum bandamönnum hafði Róm yfir þeim hernaðarlegu úrræðum að ráða sem þurfti til að brjóta önnur stórveldi Miðjarðarhafssvæðisins á bak aftur, Karþagó og hellenísku konungsríkin við austanvert Miðjarðarhaf.
Um miðja aðra öld BCE var Róm ráðandi veldi við Miðjarðarhaf. En styrjaldirnar höfðu skapað margvísleg samfélagsvandamál sem tættu lýðveldið í sundur. Þessi átök leiddu til uppgangs Grakkusbræðra og síðar til flokksbaráttu milli populares, sem voru andsnúnir valdastéttinni, og optimates, sem studdu hana. Undir lok annarrar aldar BCE höfðu valdamiklir herforingjar og fylgisherir þeirra öðlast mikil völd í lýðveldinu. Einn þessara herforingja, Sulla hershöfðingi, fór tvisvar með her gegn Róm til að tryggja fylkingu sinni, optimates, völd. Árið 79 BCE dró hann sig í hlé, en herfarir hans gegn Róm og endurvakning embættis einræðisherra lögðu grunninn að því að lýðveldinu yrði síðar steypt varanlega af stóli.
6.5 Öld Ágústusar
Sameinaðir í andstöðu sinni við optimates stofnuðu Pompey, Crassus og Julius Caesar stjórnmálabandalag árið 60 BCE, fyrra þremenningasambandið. Eftir að Crassus féll í misheppnaðri tilraun til að leggja Parþa undir sig gekk Pompey til liðs við fyrrum óvini sína gegn Caesar, sem hafði orðið vinsæll fyrir árangur sinn gegn gallískum og germönskum ættbálkum. Árið 49 BCE hélt Caesar með her sinn til Rómar og hratt af stað borgarastyrjöld sem lauk með ósigri Pompey. Fyrrum stuðningsmenn Pompey töldu Caesar harðstjóra og myrtu hann árið 44 BCE.
Octavian, erfingi Caesars, stofnaði síðara þremenningasambandið árið 43 BCE ásamt Lepidus og Marc Antony. Þremenningarnir sigruðu morðingja Caesars en deildu síðan innbyrðis. Með stuðningi uppgjafarhermanna Caesars stóð Octavian uppi sem eini erfingi valda Rómar. Árið 27 BCE lýsti hann yfir endurreisn lýðveldisins, en aðeins að nafninu til, og hlaut heiðurstitilinn Ágústus. Hann kom á stjórnkerfi, prinsípatinu, þar sem hefðir lýðveldisstjórnar réttlættu stöðu hans sem keisara í reynd. Við völd úthlutaði Ágústus uppgjafarhermönnum landi, tryggði öreigalýð borganna atvinnu, ókeypis korn og innri frið og bauð auðugum Rómverjum framgang í stjórnmálum og samfélagi. Honum tókst þó ekki að koma á skipulegu kerfi um valdaerfðir og erfðakonungarnir sem tóku við af honum voru oft veikburða og óstarfhæfir.