6.3 Helleníska tímabilið
6.3 Helleníska tímabilið
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Klassíska tímabilinu í Grikklandi lauk þegar landið missti frelsi sitt og komst undir yfirráð konungsríkisins Makedóníu og Alexander mikli, konungur Makedóníu, lagði Persaveldi undir sig. Tímabilið eftir dauða Alexanders er nefnt helleníska tímabilið (323–31 BCE). Heimsveldi Alexanders var skipt milli æðstu hershöfðingja hans, þar á meðal Seleukosar, Ptólemaíosar og Antígónosar. Á þessum tíma réðu Grikkir, sem einnig voru nefndir Hellenar, yfir íbúum hins fyrrverandi Persaveldis og áttu samskipti við þá. Menningarblandan sem af þessu varð var hvorki grísk né ógrísk heldur „grísk að svip“, eða hellenísk, en hugtakið vísar til blómgunar og útbreiðslu grískrar tungu og menningar um Miðjarðarhafssvæðið og Austurlönd nær á þessu tímabili.
Konungsríkið Makedónía
Hið forna konungsríki Makedónía náði yfir landsvæði í núverandi Grikklandi og norðurhluta Makedóníu. Makedóníumenn töluðu ekki grísku en höfðu tekið upp gríska menningu á arkaíska tímabilinu, og konungsætt þeirra taldi sig komna af grísku goðsagnahetjunni Heraklesi.
Filippus II, konungur Makedóníu frá 359 til 336 BCE, gerði ríkið að stórveldi. Hann kvaddi almenna bændur til herþjónustu og þjálfaði þá sem öflugt fótgöngulið, en þjálfaðir aðalsmenn mynduðu riddaraliðið. Herkænska og diplómatísk hæfni Filippusar gerðu honum kleift að ná yfirráðum yfir nýju landsvæði í Þrakíu (núverandi Norður-Grikklandi og Búlgaríu), sem veitti aðgang að verðmætum málmum og þar með efnahagslegum auðlindum til að efla hernaðarmátt hans.
Árið 338 BCE lögðu Aþena og Þeba loks áratugalangar deilur til hliðar og mynduðu bandalag gegn vaxandi veldi Makedóníu. Í orrustunni við Kæroneu (338 BCE) gjörsigruðu Makedóníumenn þennan sameinaða her. Eftir sigurinn leitaðist Filippus við að sameina grísku borgríkin undir forystu sinni og skipulagði þau með það að markmiði að heyja stríð gegn Persaveldi. Árið 336 BCE var Filippus hins vegar myrtur af manni sem bar persónulegan kala til hans.
Tuttugu ára sonur Filippusar II, Alexander III, sem síðar varð þekktur sem Alexander mikli, tók við af honum. Hann stóð þegar í stað frammi fyrir innrás þrakískra ættbálka úr norðri og uppreisn í Grikklandi undir forystu Þebu og Aþenu. Innan árs hafði ungi konungurinn brotið þessa andstæðinga á bak aftur og tilkynnt að hann hygðist hrinda áætlun föður síns um stríð gegn Persíu í framkvæmd. Daríus III Persakonungur safnaði herjum gegn honum, en þeir voru að mestu skipaðir herskyldumönnum úr undirokuðum þjóðum Persaveldis. Í orrustunum við Issos (333 BCE) og Gágamela (330 BCE) létu þessar hersveitir í minni pokann fyrir Makedóníumönnum undir stjórn Alexanders sjálfs.
Í fyrstu leit Alexander á herför sína sem hefndarstríð gegn Persíu. Þótt hann væri Makedóníumaður leit hann á sig sem Hellena og líkti sér oft við hetjuna Akkilles úr Ilíonskviðu, sem hann taldi sig kominn af í móðurætt. Árið 330 BCE rændu hersveitir Alexanders Persepolis, gersemi Persaveldis, og brenndu borgina síðar. Eftir að óánægðir persneskir aðalsmenn myrtu Daríus III sama ár gerði Alexander hins vegar tilkall til persneska hásætisins og innleiddi persneska siði við hirð sína, svo sem að þegnar hans skyldu falla fram fyrir honum. Til að treysta yfirráð sín yfir Persaveldi hélt hann með her sinn á árunum 330–326 BCE langt inn í Mið-Asíu og til Indusdals (núverandi Pakistan) (Mynd 6.23). Árið 326 BCE gerðu örmagna hermenn hans uppreisn og neituðu að halda áfram til Gangesfljóts í Mið-Indlandi eins og Alexander vildi. Hann leiddi her sinn aftur til Babýlonar í Mesópótamíu, þar sem hann lést árið 323 BCE, þrjátíu og þriggja ára, líklega af völdum margra meiðsla sem hann hafði hlotið í herförinni.
Þótt baktríska eiginkona hans, Roxana, væri þunguð þegar hann lést, hafði Alexander ekki gert neinar ráðstafanir um arftaka. Hirðmenn hans og herforingjar börðust því innbyrðis um yfirráð yfir heimsveldinu í átökum sem sagnfræðingar nefna arftakastríðin. Einn litríkasti þátttakandinn var Pyrrhos, konungur Epírusar og frændi Alexanders, en hann var ekki Makedóníumaður. Pyrrhos náði um stund hásæti Makedóníu og reyndi að skapa sér heimsveldi á Sikiley og Suður-Ítalíu. Hann tapaði aldrei orrustu en missti svo marga hermenn í herför til varnar Magna Graecia á Suður-Ítalíu gegn Róm að hann gat aldrei nýtt sér sigurinn. (Nú á dögum vísar hugtakið pyrrhossigur til sigurs sem er svo dýrkeyptur að hann jafngildir í raun ósigri.) Árið 272 BCE lést Pyrrhos eftir að öldruð kona kastaði í hann þakhellu í götubardaga í borginni Argos. Dauði hans markaði lok stríðanna milli hershöfðingja Alexanders.
Um miðja þriðju öld BCE réðu nokkrir hershöfðingjar og afkomendur þeirra sem konungar yfir ólíkum hlutum heimsveldis Alexanders (Mynd 6.25). Antígónos og afkomendur hans, Antígónídar, réðu Makedóníu og stórum hluta Grikklands. Sum borgríki í Grikklandi mynduðu bandalög til að viðhalda sjálfstæði sínu gagnvart Makedóníu. Akkeubandalagið var á Pelópsskaga og Etólíubandalagið í Mið-Grikklandi. Annar makedónskur hershöfðingi, Ptólemaíos, var konungur Egyptalands. Til að öðlast stuðning Egypta tóku Ptólemaíos og arftakar hans sér titilinn faraó og reistu egypskum guðum hof. Enn annar makedónskur hershöfðingi, Seleukos, og afkomendur hans, Seleukídar, réðu sem konungar yfir stórum hluta hins fyrrverandi Persaveldis, frá Litlu-Asíu í vestri til Mið-Asíu í austri. Þeir tóku upp marga siði Persaveldis, meðal annars að heiðra staðbundna guði, eins og heimildir um fórnir þeirra, ritaðar með fleygrúnaletri, sýna.
Seleukídaríkið var gríðarstórt og margbrotið svæði sem náði frá Eyjahafi til Afganistans í dag og hafði um þrjátíu milljónir íbúa af ýmsum þjóðernis- og málhópum. Erfitt reyndist að halda yfirráðum yfir þessu víðfeðma ríki og sum austlægustu svæðin, svo sem Baktría og Parþía, tóku að brjótast undan um 250 BCE. Bæði urðu sjálfstæð hellenísk konungsríki, í fyrstu undir stjórn fyrrverandi grískra landstjóra svæðanna. Um 200 BCE réðst Baktríuríkið inn í Indusdal og lagði hann undir sig. Frægastur baktrískra konunga á Indlandi var Menandros I, en ríki hans náði frá Indusdal til efri hluta Gangesfljóts í Mið-Indlandi. Menandros tók búddatrú og varð helgur maður, þekktur á Indlandi sem Milinda. Grísku landnemarnir í Baktríu og á Indlandi fluttu gríska list með sér til svæðisins og hún hafði áhrif á indverska höggmyndalist, málaralist og byggingarlist. Við lok annarrar aldar BCE hafði Baktríuríkið þó fallið vegna linnulausra borgarastyrjalda milli keppinauta um hásætið. Við vitum aðeins um tilvist margra þessara konunga af myntunum sem þeir gáfu út (Mynd 6.26).
Í hellenísku konungsríkjunum, þar sem hægt var að tryggja friðarsamninga og bandalög með pólitískum hjónaböndum, gátu konur úr yfirstétt öðlast pólitísk völd sem voru óhugsandi í Grikklandi á klassíska tímabilinu. Í Egyptalandi kvæntist Ptólemaíos II til dæmis systur sinni Arsinoe, eins og tíðkaðist meðal faraóa, og gerði hana að meðstjórnanda. Drottningar konungsætta stjórnuðu einnig oft þegar tilnefndur erfingi var aðeins barn. Árið 253 BCE lauk Seleukídakonungurinn Antíokkos II stríði sínu um yfirráð yfir Sýrlandi með sáttmála sem fól í sér að hann kvæntist Bereníke, dóttur andstæðings síns Ptólemaíosar II. Eftir dauða Antíokkosar árið 246 BCE myrti Laódíke, fyrrverandi eiginkona hans, hins vegar Bereníke og börn hennar til að tryggja ungum syni sínum, Seleukosi II, ríkiserfðirnar. Ptólemaíos III lýsti í kjölfarið yfir stríði til að hefna systur sinnar og barna hennar.
Árið 194 BCE lauk Antíokkos III enn einu stríðinu um yfirráð yfir Sýrlandi með því að gifta dóttur sína Kleópötru I Ptólemaíosi V. Þegar Ptólemaíos lést árið 180 BCE tók Kleópatra við stjórninni þar sem synir þeirra og dóttir voru enn börn. Frægust þeirra valdamiklu drottninga sem uppi voru á helleníska tímabilinu var afkomandi þessarar Kleópötru, Kleópatra VII, sem ríkti frá 51 til 31 BCE. Kleópatra VII var síðasti þjóðhöfðingi Ptólemaíosaættarinnar og ríkti sem meðstjórnandi bræðra sinna Ptólemaíosar XIII og Ptólemaíosar XIV, sem og Ptólemaíosar XV, einnig nefnds Caesarion, sonar hennar og rómverska hershöfðingjans Júlíusar Caesars.
Hellenísk menning
Einkennandi menningarþáttur helleníska tímabilsins var samruni grískrar menningar og annarra menningarheima hins fyrrverandi Persaveldis. Bæði Seleukída- og Ptólemaíosaættirnar réðu Grikki og Makedóníumenn sem hermenn og embættismenn í ríkjum sínum. Alexander mikli og síðari hellenískir konungar stofnuðu grískar borgir í hinu fyrrverandi Persaveldi fyrir gríska og makedónska landnema og nefndu þær oft eftir sjálfum sér eða drottningum sínum. Í borgunum var að finna stofnanir og mannvirki að fyrirmynd grísku heimaborganna — hof grískra guða, leikhús, agora (markaðstorg) og íþróttasvæði (gymnasia) — svo að landnemunum gæti liðið eins og heima hjá sér í nýju umhverfi. Við Ai Khanum í núverandi Afganistan hafa fornleifafræðingar grafið upp tilkomumiklar leifar slíkrar hellenískrar borgar með slíku íþróttasvæði.
Alexandría í Egyptalandi, sem Alexander sjálfur stofnaði árið 331 BCE, var höfuðborg Ptólemaíosaríkisins og stærsta helleníska borgin, með allt að eina milljón íbúa. Þar stofnuðu Ptólemaíosar Museon, eða „heimili músa“, en orðið „safn“ á rætur að rekja til þess. Fyrirmyndin var Lykeion Aristótelesar og stofnunin var miðstöð vísindarannsókna og bókmenntafræða. Sömu konungar studdu einnig bókasafnið í Alexandríu, þar sem þeir söfnuðu saman stærsta bókakosti fornaldar. Antíokkía, í núverandi suðausturhluta Tyrklands, var stærsta borg Seleukídaríkisins og hafði hálfa milljón íbúa. Í borgum á borð við Alexandríu og Antíokkíu urðu grískumælandi íbúar og innfæddir að einu samfélagi.
Flestar grískar borgir voru ekki lengur sjálfstæðar á þessu tímabili því þær voru yfirleitt undir stjórn einhvers helleníska konungsríkisins. Borgríki Akkeu- og Etólíubandalaganna í Grikklandi voru undantekning og vörðu sjálfstæði sitt af hörku gegn Antígónídum, valdhöfum Makedóníu. Margir Grikkir í borgum undir konungsstjórn höfðu glatað sjálfsstjórnarrétti sínum og einbeittu sér því ekki lengur að stjórnmálum og milliríkjasamskiptum heldur leituðu persónulegrar hamingju. Ný trúarbrögð komu fram sem lofuðu jarðneskri lífsfyllingu og eilífu lífi og sameinuðu gríska og ógríska þætti. Til dæmis varð dýrkun egypsku gyðjunnar Ísisar algeng í mörgum hellenískum borgum.
Míþras var persneskur sólguð sem Medar tilbáðu, en á annarri öld BCE tóku Grikkir í hellenískum borgum að trúa því að Míþras myndi einnig leiða þá til eilífs lífs. Fylgjendur hans reistu sérstakar kapellur skreyttar táknum sem enn er deilt um hvað merki. Áherslan á leynilega trúarsiði, eða launhelgar, sem fylgjendur máttu ekki segja frá samkvæmt eiði, varð til þess að dýrkun Ísisar og Míþrasar á þessu tímabili var nefnd launhelgatrú (Mynd 6.27).
Önnur trú sem iðkuð var í hellenískum borgum var gyðingdómur, en meðal fylgjenda hans voru aðfluttir Gyðingar og nýir trúskiptingar. Á annarri öld BCE hafði hebreska Biblían verið þýdd á grísku undir stjórn Ptólemaíosa, enda var Júdea hin forna undir yfirráðum þeirra stóran hluta helleníska tímabilsins og margir Gyðingar höfðu flust til Alexandríu.
Sumir Grikkir kusu nýjar heimspekistefnur fremur en trúarbrögð sem leið til hamingju. Hellenísk heimspeki lagði áherslu á leit að innri friði og lífsfyllingu. Stóuspeki hélt því til dæmis fram að guðleg skynsemi (Logos), sem réði örlögum allra manna, stjórnaði alheiminum. Hamingja fælist því í að læra að takast á við lífið og sætta sig við örlögin en forðast sterkar neikvæðar tilfinningar á borð við ótta og reiði. Epíkúringar héldu hins vegar fram að lykillinn að hamingju væri að forðast líkamlegan og andlegan sársauka með því að sækjast eftir ánægju. Stofnendur þessara tveggja heimspekiskóla, Zenon og Epíkúros, voru báðir uppi snemma á þriðju öld BCE og kenndu í Aþenu, sem var áfram miðstöð lærdóms á þessu tímabili. Stóumenn drógu nafn sitt af því að Zenon kenndi nemendum sínum í stoa poikile, eða „hinum máluðu súlnagöngum“ á agora Aþenu. Launhelgatrú og heimspekistefnur helleníska tímabilsins héldu áfram að blómstra þegar þessar borgir urðu hluti af hinu vaxandi Rómaveldi.