2.3 Nýsteinaldarbyltingin
2.3 Nýsteinaldarbyltingin
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Frá því að Homo sapiens kom fram og í tugþúsundir ára þar á eftir lifðu einstaklingar tegundarinnar á veiðum og söfnun, líkt og fjarlægir forfeður þeirra höfðu gert. Fyrir um tólf þúsund árum tóku síðan sumir hópar nútímamanna upp landbúnað af ástæðum sem enn eru ekki að fullu þekktar. Það þýðir að þeir hættu að reiða sig eingöngu á þá fæðu sem náttúran veitti. Þess í stað fóru þeir að stuðla markvisst að vexti nytjaplantna og umbreytingu þeirra með tímanum og síðar að því að temja dýr til að afla sér þeirra auðlinda sem þeir þurftu. Þessi stefnubreyting markaði upphaf nýsteinaldar.
Tilkoma landbúnaðar hafði í för með sér fjölda annarra breytinga á hugmyndum manna um land, félagslegu skipulagi þeirra, magni og gerðum þeirra verðmæta sem þeir gátu eignast og jafnvel trúarhefðunum sem þeir fylgdu. Ekki tóku þó allir upp búskap. Mörg samfélög veiðimanna og safnara tóku ekki upp fasta búsetu og landbúnað, annaðhvort vegna þess að hin nýja lífsviðurværisleið hentaði ekki umhverfi þeirra eða vegna þess að ókostirnir vógu þyngra en kostirnir að þeirra mati. Hjá þeim hópum sem gerðust bændur varð hins vegar svo mikil fólksfjölgun og sérhæfing starfa að þeim tókst að lokum að koma á fót nokkrum háþróuðum nýsteinaldarbyggðum.
Þróun landbúnaðar
Ef til vill voru umskiptin frá veiðum og söfnun yfir í lífshætti sem byggðust fyrst og fremst á landbúnaði mikilvægasta umbreytingin í sögu nútímamannsins. Við köllum þessa breytingu nýsteinaldarbyltinguna. Byltingin varð þó hvorki á einum stað né einum tíma. Hún átti sér þess í stað stað sjálfstætt á mismunandi tímum og á nokkrum ólíkum svæðum, meðal annars í Austurlöndum nær, Kína, Afríku sunnan Sahara, Mesóameríku og Suður-Ameríku.
Á hverju svæði voru ólíkar tegundir plantna teknar í ræktun. Í Austurlöndum nær voru það korntegundir á borð við hveiti og bygg. Í Mesóameríku voru það grasker og síðar maís, eða korn, og í Kína hirsi og hrísgrjón. Þessar plöntur uxu villtar á svæðunum og þeim hafði verið safnað í villtu formi í mörg þúsund ár áður en farið var að rækta þær markvisst. Umskiptin til landbúnaðar ollu gríðarlegum breytingum á mannsamfélögum um allan heim. Þau gerðu kleift að brauðfæða mun stærri hópa, leiddu til þess að horfið var frá jafnaðarhyggju veiðimanna og safnara, ýttu undir tamningu dýra og ruddu að lokum brautina fyrir siðmenningu manna eins og við þekkjum hana.
Enn er ekki fyllilega ljóst hvers vegna sumir hópar manna stigu þetta mikilvæga þróunarskref. Það er þó líklega engin tilviljun að elstu þekktu umskiptin til landbúnaðar urðu skömmu eftir lok síðustu ísaldar, fyrir um tólf þúsund árum. Þessi loftslagsbreyting breytti farleiðum dýra og olli líklega mun þurrara loftslagi á stöðum á borð við Austurlönd nær, þar sem elstu ummerki um nytjavæðingu plantna hafa fundist. Loftslagsaðstæður kunna að hafa þrengt að fæðuöflun og knúið fram breytta lífsbjargarhætti. Menn gætu til dæmis hafa reynt að stuðla að vexti ætra plantna með því að flytja þær þangað sem þær uxu ekki áður eða voru hættar að vaxa. Hópar sem þegar höfðu sest að á einum stað gætu hafa tekið eftir því að fræ plantnanna sem þeir söfnuðu uxu þar sem þau urðu eftir. Frekari athuganir urðu líklega til þess að menn gripu enn frekar inn í ferlið til að auka uppskeruna.
Ekki voru alls staðar í heiminum réttar aðstæður til að stuðla að umskiptum frá veiðum og söfnun til fastrar búsetu og landbúnaðar. Meðal þeirra svæða þar sem slíkar aðstæður voru fyrir hendi og landbúnaður blómstraði fyrst voru Mesópótamía, sunnanvert Tyrkland og Ísrael. Á korti mynda þessir staðir stóran hálfmána sem sveigist um Austurlönd nær. Af þessum sökum er svæðið oft nefnt frjósami hálfmáninn.
Það var hér sem menn tóku fyrir um tólf þúsund árum að nytjavæða ætar villtar grastegundir og mótuðu þannig það sem við þekkjum nú sem hveiti og bygg. Síðar voru fleiri plöntutegundir nytjavæddar: ertur, linsubaunir, gulrætur, ólífur og döðlur. Fyrir um tíu þúsund árum hófu asískar þjóðir við Jangtsefljót og Gulafljót ræktun nytjaplantna á borð við hrísgrjón, hirsi og sojabaunir. Í Afríku sunnan Sahara, líklega þar sem Súdan er nú, hófu menn markvissa ræktun dúrru, hugsanlega fyrir allt að sex þúsund árum. Með tímanum bættust nytjaplöntur á borð við jarðhnetur og sesam við. Um svipað leyti tóku hópar í miðhluta Mexíkó að rækta maís (korn). Síðar bættust við nytjaplöntur á borð við baunir, grasker og paprikur. Sunnar, á Andes-svæðinu, hófu menn kartöflurækt fyrir um fimm þúsund árum.
Í hvert sinn sem landbúnaður varð til sjálfstætt fylgdi því útbreiðsla þessara aðferða til annarra svæða. Hveitirækt breiddist frá frjósama hálfmánanum um Miðjarðarhafssvæðið og til Norður-Evrópu. Hrísgrjónarækt var tekin upp víða í Austur-Asíu þar sem plantan gat vaxið. Maísrækt breiddist að lokum um Mesóameríku; með tímanum náði hún allt norður til þess svæðis þar sem Bandaríkin eru nú og allt suður til Andes-svæðisins.
Lykilbreytingin sem fylgdi tilkomu landbúnaðar var ekki aðeins sú að menn tóku að rækta eigin plöntur í stað þess að finna þær einfaldlega þar sem þær uxu af sjálfsdáðum. Mennirnir, en ekki umhverfi þeirra, réðu jafnframt því hvaða plöntur yxu. Þar sem menn völdu plöntur vegna ætra eiginleika þeirra leiddu afskipti þeirra til hægfara en mikilvægra breytinga á plöntunum sjálfum. Forn villt afbrigði hveitis og byggs höfðu til dæmis þykkt hýði utan um æt fræ sín. Hýðið verndaði fræin svo að þau gætu lifað veturinn af og spírað að sumri. Menn höfðu hins vegar fyrst og fremst áhuga á fræjunum en ekki óæta hýðinu. Með því að velja ár eftir ár hveiti- og byggplöntur með þynnra hýði og fleiri fræ breyttu menn plöntunum smám saman í hveiti- og byggafbrigði sem hentuðu þörfum þeirra betur. Nytjavæðing af þessu tagi náði til fjölmargra plöntutegunda á ýmsum svæðum heimsins.
Uppgangur landbúnaðar leiddi einnig til þess að fjölmargar dýrategundir voru tamdar. Dýrin voru oft valin vegna eiginleika sem komu mönnum að gagni, svo sem spaklyndis, styrks, hæfileikans til að nærast á auðfenginni fæðu og hraðs vaxtar og viðkomu, svo hægt væri að slátra þeim til matar. Meðal þeirra fjölmörgu dýra sem voru tamin á nýsteinöld voru sauðfé og geitur í Austurlöndum nær fyrir um tíu þúsund árum, hænsni í Suður-Asíu fyrir um átta þúsund árum, hestar í Mið-Asíu fyrir um sex þúsund árum og lamadýr í Perú um svipað leyti (Mynd 2.20).
Þótt kostir þess að rækta plöntur og temja dýr virðist augljósir nú á dögum gátu sumir hópar ekki tekið upp þessa lifnaðarhætti eða kusu einfaldlega að gera það ekki. Frumbyggjar Ástralíu bjuggu til dæmis í umhverfi þar sem landbúnaður hefði getað þrifist og sumir þeirra voru í samskiptum við hópa frá Nýju-Gíneu sem ræktuðu nytjaplöntur á borð við taró og jamsrætur. Frumbyggjar Ástralíu héldu þó áfram að lifa að mestu sem veiðimenn og safnarar þar til Evrópumenn komu þangað fyrir um tvö hundruð og fimmtíu árum. Þeir virðast hafa tekið meðvitaða ákvörðun um að veiðar og söfnun hentuðu betur og væru hagkvæmari með hliðsjón af eigin þörfum og umhverfinu sem þeir bjuggu í. Þetta er aðeins eitt dæmi um þjóð sem valdi sér aðra leið til að komast af en þá sem nýsteinaldarbyltingin fól í sér.
Hvernig landbúnaður breytti lífi manna
Eins og dæmið um frumbyggja Ástralíu sýnir tóku ekki allir sem kynntust landbúnaði hann fúslega upp. Okkur kann að þykja þetta undarlegt enda búum við í heimi sem landbúnaður gerði mögulegan. Þau umskipti sem margir fjarlægir forfeður okkar gengu í gegnum og voru stundum sársaukafull eru okkur þó að mestu framandi. Lítum til dæmis á skerðingu frítíma. Fræðimenn sem rannsaka veiðimenn og safnara nútímans hafa komist að því að það tekur þá um tuttugu klukkustundir á viku að afla nægrar fæðu til lífsviðurværis. Sambærileg landbúnaðarsamfélög verja hins vegar þrjátíu klukkustundum eða meira á viku í landbúnaðarstörf. Þá gefst minni tími til hvíldar, miðlunar þekkingar og iðju sem veitir meiri gleði en erfiðisvinna. Sömu rannsóknir hafa einnig leitt í ljós að skerðing frítíma var mest hjá konum, sem vörðu mun meiri tíma í erfiðisvinnu utan heimilis en konur í hópum veiðimanna og safnara við sambærilegar umhverfisaðstæður.
Stórir hópar sem bjuggu í landbúnaðarsamfélögum voru einnig berskjaldaðri fyrir farsóttum, sem urðu algengar á svæðum þar sem mikið safnaðist upp af úrgangi manna og dýra. Þeir voru jafnframt mun háðari veðrinu; nytjaplönturnar þurftu að fá nægilegt vatn en ekki of mikið. Ólíkt veiðimönnum og söfnurum gátu bændur ekki auðveldlega flust á svæði þar sem veðurskilyrði voru hagstæðari. Fæði bænda var einnig fábreyttara en fæði veiðimanna og safnara og byggðist að mestu á einni eða tveimur grunnfæðutegundum, yfirleitt sterkjuríkum kolvetnum. Þótt bændur hefðu aðgang að tömdum dýrum var kjötneysla í samfélögum nýsteinaldar töluvert minni en meðal veiðimanna og safnara. Að treysta á fábreyttar fæðutegundir gat leitt til skorts á steinefnum og vítamínum. Kostirnir eru þó einnig augljósir. Landbúnaður gerði mun fjölmennari samfélög möguleg. Það þýddi fleiri verkamenn sem framleiddu meiri mat og fleira fólk til að verja byggðina. Þegar vel gekk tryggði landbúnaður stöðugt fæðuframboð og jafnvel umframforða sem hægt var að geyma.
Þegar frummenn tóku að hverfa frá lífsháttum veiðimanna og safnara fyrir um tólf þúsund árum fjarlægðust þeir jafnframt þann jöfnuð sem þessir lífshættir höfðu stuðlað að. Ástæðan var sú að landbúnaður krafðist verkaskiptingar með öðrum hætti en veiðar og söfnun. Ræktun hveitiakurs krafðist þess til dæmis að fjölskylda helgaði krafta sína þeirri vinnu og tengdum verkum, svo lítill tími gafst fyrir þá fjölbreyttu iðju sem tíðkaðist meðal veiðimanna og safnara. Eftir því sem landbúnaður varð þróaðri, meðal annars með notkun plóga og tamdra dráttardýra, gátu sumir farsælir bændur framleitt umframforða sem gerði þeim kleift að safna auði í formi efnislegra eigna og lands. Þessi auður og sú hærri samfélagsstaða sem honum fylgdi gengu í arf til afkomenda þeirra og styrktu þannig félagslega skiptingu milli hinna efnameiri og annarra. Þegar næg fæða var til þurftu til dæmis ekki allir að stunda landbúnað og sumir gátu því orðið handverksmenn eða kaupmenn og aflað meiri auðs.
Sumir gátu sérhæft sig í störfum sem leystu þá með öllu undan þörfinni á að einbeita sér að matvælaframleiðslu. Þeir urðu kaupmenn, steinsmiðir, trúarleiðtogar eða hluti af annars konar yfirstétt. Þeir sem söfnuðu umtalsverðum auði urðu leiðtogar með vald til að stjórna herjum og setja samfélaginu reglur. Þeir sem voru auðslausir máttu búast við ævilöngu erfiðisstriti ef þeir voru heppnir en ævilangri ánauð ef þeir voru það ekki. Innan þeirrar samfélagslegu lagskiptingar sem útbreiðsla landbúnaðar gerði mögulega urðu til nýjar aðgreiningar eftir kyni. Í samfélögum veiðimanna og safnara söfnuðu konur að jafnaði fæðu en karlar stunduðu að jafnaði veiðar. Í landbúnaðarsamfélögum voru það hins vegar yfirleitt karlarnir sem unnu við ræktun á ökrunum. Þörfin fyrir líkamlegan styrk til að stjórna plóginum var líklega einn þeirra þátta sem stuðluðu að þessari þróun. Konur voru bundnar við heimilishaldið og vörðu tíma sínum í að matbúa, búa til leirker og vefa klæði. Þar sem karlar voru síður bundnir við heimilið höfðu þeir tækifæri til að gegna leiðtogahlutverkum í samfélaginu sem konur höfðu ekki. Því báru þeir einnig skyldur sem konur báru ekki, þar á meðal hættulegar skyldur á borð við að berjast og deyja til að verja byggðina.
Á heimilinu sinntu konur því erfiða og tímafreka starfi að mala korn. Í upphafi voru aðeins notuð mortél og steytarar við verkið en samhliða aukinni landbúnaðarframleiðslu þróaðist það þannig að stærri steinverkfæri voru tekin í notkun. Til að vinna við þessar kvarnir þurfti að krjúpa á jörðinni og beygja sig yfir kvarnarsteinana klukkustundum saman. Það var einnig á heimilinu sem ull, sem klippt var af tömdum sauðkindum, var spunnin í þráð og ofin í klæði. Þessi húsverk bættust við erfiði fæðinga, barnauppeldis og matargerðar.
Landbúnaður hafði einnig gríðarleg áhrif á trúariðkun. Með verkaskiptingunni og aukinni sérhæfingu sem henni fylgdi urðu víða til skýrt afmarkaðar prestastéttir. Þessi trúarlega yfirstétt byggði vald sitt á hæfni sinni til að túlka fyrirætlanir hins yfirnáttúrulega heims, en sú hæfni var mikils metin. Þar af leiðandi gat hún ráðið yfir efnislegum og mannlegum auðlindum sem voru nýttar til að reisa minnisvarða, sem stundum voru mikilfenglegir, og framkvæma nákvæmlega útfærða helgisiði. Trúarbrögðin sjálf urðu jafnframt margbrotnari og eðlisólíkari. Samfélög fyrir tíma landbúnaðar höfðu gjarnan iðkað ýmis afbrigði andatrúar og séð andlega eiginleika í fjölmörgum hversdagslegum hlutum og dýrum. Fólkið hafði mikinn áhuga á samskiptum við hið yfirnáttúrulega, oft með sjamanískum og öðrum helgisiðum. Samfélög sem gengu í gegnum nýsteinaldarbyltinguna fóru hins vegar að leggja áherslu á frjósemi í landbúnaði og guðdóma sem gátu hlutast til um gang mála mönnum í hag með því að efla þessa frjósemi og viðhalda hinni mikilvægu hringrás fæðingar, dauða og endurfæðingar.
Nýsteinaldarþjóðir
Fyrir um níu þúsund árum stunduðu hópar á nokkrum stöðum víða um heim ekki aðeins landbúnað heldur tóku einnig að koma á fót stórum og flóknum varanlegum byggðum. Nokkrar þessara nýsteinaldarbyggða urðu til í Evrópu, Austurlöndum nær, Kína, Pakistan og víðar. Ein sú stærsta sem grafin hefur verið upp til þessa er í suðausturhluta Tyrklands, á stað sem nefnist Çatalhöyük (borið fram cha-tal-HOY-ook). Vísbendingar gefa til kynna að búið hafi verið á staðnum í um tólf hundruð ár, frá því um 7200 til 6000 BCE. Hann nær yfir meira en þrjátíu ekrur og þegar byggðin var stærst kunna allt að sex þúsund manns að hafa búið þar.
Húsin í Çatalhöyük voru reist úr aurmúrsteinum og stóðu þétt saman án gatna eða ganga á milli þeirra. Vegna þessa skipulags urðu íbúarnir að fara inn á heimili sín af þökunum, en það veitti þeim vernd gegn umheiminum. Umfangsmikill uppgröftur á staðnum hefur leitt í ljós að meðal þeirra sem reistu Çatalhöyük og bjuggu þar voru bændur, veiðimenn og færir handverksmenn og að íbúarnir höfðu flóknar trúarhugmyndir. Í herbergjum þeirra eru fjölmörg listaverk, svo sem myndir af veiðum og ýmiss konar dýrum, og jafnvel myndir sem kunna að sýna goðsagnir þeirra, til dæmis konu sem fæðir naut. Víða í Çatalhöyük má sjá myndir af nautgripum, þar á meðal nautshausa með stór horn og nautshorn sem standa út úr húsgögnum, sem bendir til þess að íbúarnir hafi borið lotningu fyrir dýrinu (Mynd 2.22).
Lifnaðarhættir íbúa Çatalhöyük byggðust hvorki alfarið á landbúnaði né veiðum og söfnun. Þess í stað sameinuðu þeir þessar tvær leiðir. Þeir höfðu tamið dýr á borð við nautgripi, ræktuðu ýmsar nytjajurtir á borð við hveiti, linsubaunir og bygg og kunna jafnvel að hafa notað einhvers konar áveitukerfi til að auka landbúnaðarframleiðslu. Samt reiddu þeir sig einnig á veiðar á villtum dýrum til kjötöflunar og söfnuðu villtum ætum jurtum og ávöxtum á borð við valhnetur, ýmsar tegundir berja, perur og villiepli. Ljóst virðist að auður þeirra hafi byggst á viðskiptum með landbúnaðarafurðir, ofna muni, leirker og einkum hrafntinnu, eldfjallagler sem finnst í náttúrunni. Þar sem hægt er að kljúfa hrafntinnu þannig að myndist flugbeitt brún hefur hún verið afar verðmæt verslunarvara fyrir fólk sem þurfti góð verkfæri til slátrunar og annarra verka. Hrafntinnan í Çatalhöyük var fengin úr nálægu eldfjalli og seld fólki allt til Sýrlands og Kýpur.
Langt sunnan Çatalhöyük, í Jórdanárdalnum austan Jerúsalem, stóð enn eldri borg frá nýsteinöld, Jericho. Fornleifafræðingar telja að búseta hafi hafist í Jericho þegar árið 8300 BCE. Byggingarlag borgarinnar var mjög ólíkt byggingarlagi Çatalhöyük. Ólíkt Çatalhöyük, þar sem samliggjandi veggir húsanna veittu vernd, var Jericho varið með stórum skurði og þykkum steinvegg sem umlukti byggðina. Innan byggðarinnar var einnig stór steinturn en tilgangur hans er enn óljós. Í grenndinni voru sambærilegar nýsteinaldarbyggðir í Ain Ghazal og Nahal Hemar. Langt norðar, við Efrat, var Abu Hureyra.
Fornleifafræðingar hafa komist að þeirri niðurstöðu að allir þessir staðir og fleiri hafi tilheyrt menningu sem oft er lýst sem Natufian (mynd 2.23). Flestar þessara byggða voru stofnaðar áður en landbúnaður kom til sögunnar. Þótt umhverfi þeirra sé mjög þurrt nú á dögum var þar mikið af villtum ætum plöntum og dýrum fyrir mörgum þúsundum ára. Líklega var það gnægð þessara auðlinda sem gerði Natufian-hópum kleift að setjast þar að; síðar tóku þeir upp landbúnað og reistu nýsteinaldarbyggðir.
Elstu ummerki um landbúnað í Suður-Asíu hafa fundist í nýsteinaldarbyggðinni Mehrgarh, sem er í Pakistan nútímans norðan og vestan Indusfljóts. Þegar um 7000 BCE ræktaði fólkið í þessu samfélagi bygg og hélt geitur og sauðfé. Nokkrum þúsund árum síðar hóf það bómullarrækt. Tækni við byggrækt kann að hafa borist á svæðið frá Austurlöndum nær en hún gæti einnig hafa verið þróuð þar sjálfstætt. Mannvirki byggðarinnar voru úr þurrkuðum aurmúrsteinum og heimilin voru rétthyrnd og skiptust í fjóra hluta. Meðal íbúa Mehrgarh voru færir handverksmenn sem gátu unnið úr sjávarskeljum, sandsteini og djúpbláum lasúrsteini. Mörg þessara efna komu langt að, sem bendir til þess að íbúar byggðarinnar hafi stundað einhvers konar viðskipti um langan veg, líkt og íbúar annarra nýsteinaldarbyggða.
Elstu nýsteinaldarbyggðirnar í Kína, frá því um 8000 BCE, voru við tvö af helstu fljótum landsins, Yellow og Yangtze. Við Yellow-fljót ræktaði fólk einkum hirsi en við Yangtze-fljót ræktaði það hrísgrjón. Á þessum svæðum var gnótt vatns, aðgangur að frjósömu graslendi og fjölbreytt úrval ætra plantna til söfnunar og dýra til veiða og þar fjölgaði nýsteinaldarbyggðum. Fólkið tamdi svín og hunda og drýgði fæðu sína, sem byggðist á hrísgrjónum og hirsi, með veiðum, fiskveiðum og söfnun villtra plantna. Það bjó einnig til reipi úr hampi og leirmuni úr leir.
Tveir af elstu stöðunum sem hafa fundist þar eru Pengtoushan og Bashidang, báðir í dal Yangtze-fljóts í núverandi Hunan-héraði. Hugsanlega hófst búseta þar þegar um 7500 BCE og staðirnir geyma einna elstu ummerki um ræktun villtra hrísgrjóna. Hús voru ýmist grafin að hluta niður í jörðina eða reist á moldarpöllum með miðstólpa sem hélt þakinu uppi. Stór skurður umlykur Bashidang og kann hann að hafa verið notaður til að veita vatni frá byggðinni út í fljótið. Slíkt fyrirkomulag með skurði umhverfis byggð hefur fundist á öðrum stöðum og þróaðist smám saman yfir í eins konar virkisgröf umhverfis byggðirnar.
Á öðrum svæðum heimsins urðu umskiptin yfir í landbúnað með svipuðum hætti. Á fjölmörgum stöðum hafa fundist minjar um fasta búsetu, landbúnað, notkun leirmuna og önnur einkenni sem tengjast tilteknum nýsteinaldarmenningarheimum. Elstu þekktu landbúnaðarbyggðirnar í Ameríku hafa fundist í norðausturhluta Mexíkó, þar sem fólk ræktaði plöntur á borð við pipar og grasker þegar um 6500 BCE. Í Andesfjallahéruðum Suður-Ameríku tóku nýsteinaldarbyggðir, þar sem kartöflur og maníok voru ræktuð, að myndast þegar um 3000 BCE. Ræktun tarórótar á Nýju-Gíneu kann að hafa hafist þegar um 7000 BCE. Í dal Dónár í Evrópu tóku nýsteinaldarbyggðir að myndast um 6000 BCE og höfðu íbúarnir líklega tekið upp kornrækt frá Austurlöndum nær. Í Mið-Afríku hófst ræktun hvítrar Gíneujamsrótar um 5000 BCE og síðar bættust við nytjaplöntur á borð við hirsi og dúrru.