2.2 Fólk á fornsteinöld
2.2 Fólk á fornsteinöld
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Við lifum á tímum þegar hitastig á jörðinni fer smám saman hækkandi og eigum því auðvelt með að gera okkur grein fyrir áhrifum loftslags á daglegt líf. Mestan hluta tilveru sinnar lifðu frummenn á jörðinni þó á ísöld, þegar kaldara var og ís huldi landsvæði sem nú eru skógi vaxin eða nýtt til landbúnaðar. Óblítt loftslag veldur gjarnan skorti á nauðsynlegum auðlindum og krefst þess að fólk verji meiri tíma í að afla þessara lífsnauðsynja. Frummenn reiddu sig því hver á annan og samfélög sín til að komast af og mynduðu litla, samheldna hópa sem fluttust milli staða til að tryggja aðgang að ætum plöntum, vatni og veiðidýrum. Á svæðum þar sem fæðuframboð var tryggara, svo sem í gróskumiklu umhverfi með nægu vatni, voru byggðir varanlegri og fólk hafði meiri tíma til lista og félagsstarfa.
En almennt var erfitt að komast af og samvinna lífsnauðsynleg. Þetta er ein ástæða þess að jafnaðarhyggja var algeng meðal forsögulegra veiðimanna og safnara, líkt og hún er enn meðal þeirra fáu hópa sem nú á dögum fylgja þessari leið til lífsviðurværis. Karlar og konur í hópum frummanna höfðu þó oft ólík hlutverk. Konur sáu til dæmis gjarnan um söfnun en karlar um veiðar. Um allan heim reiddu hópar sig að miklu leyti á tiltækar auðlindir sem þeir öfluðu úr náttúrulegu umhverfi sínu og allar breytingar eða hindranir gátu valdið hörmungum. Fólk reyndist þó þrautseigt og úrræðagott.
Ís, ís og enn meiri ís
Vísindamenn sem rannsaka breytingarnar sem orðið hafa á jörðinni á milljörðum ára hafa greint að minnsta kosti fimm veruleg kuldaskeið á reikistjörnunni. Þau eru oft nefnd ísaldir og hver þeirra hefur náð yfir mörg jökulskeið þar sem jöklar stækkuðu á landi.
Nokkrir þættir geta hrundið af stað ísöld, en yfirleitt verða slíkar loftslagsbreytingar þegar of lítið sólarljós nær yfirborði reikistjörnunnar. Þá lækkar hitastig á norðlægum breiddargráðum og ís safnast upp. Þegar jökulbreiðurnar stækka og breiðast yfir landið færist vatn úr höfunum, sem veldur lækkun sjávarborðs. Jafnvel svæði nær miðbaug, þar sem ólíklegt er að ís myndist, geta orðið fyrir stórfelldum loftslagsbreytingum á þessum kuldaskeiðum. Svæði sem annars væru í hitabeltisloftslagi geta þornað, þannig að ár hverfa, vötn verða að mýrum, frumskógar að gresjum og graslendi að eyðimörkum. Þessar breytingar hafa gríðarleg áhrif á plöntur og dýr og leiða til þróunarlegrar aðlögunar hjá sumum tegundum en útdauða hjá öðrum. Allt eru þetta náttúruleg ferli og sérhver ísöld sem skráð er í sögu reikistjörnunnar hefur að lokum liðið undir lok þegar meira sólarljós nær til jarðar, hitastig hækkar og ís bráðnar.
Nýjasta jökulskeiðið hófst fyrir rúmum 100,000 árum og náði hámarki fyrir um átján þúsund árum (Mynd 2.14). Ísöldinni sem þetta jökulskeið var hluti af lauk fyrir um tólf þúsund árum. Þegar jöklunin var í hámarki huldu jökulbreiður, sem voru sums staðar tveggja mílna þykkar, landið umhverfis norðurpólinn og teygðu sig yfir stóran hluta núverandi landsvæða Rússlands, Skandinavíu, Bretlandseyja, Grænlands og Kanada auk nyrstu héraða Bandaríkjanna.
Afleiðingar þessara loftslagsbreytinga fyrir nútímamenn hafa verið gríðarlegar. Sennilega er það engin tilviljun að um svipað leyti og síðasta jökulskeið jarðar hófst tóku menn að breiðast út um heiminn. Loftslagsbreytingar í Afríku áttu líklega afgerandi þátt í að hvetja þá til að flytjast til annarra heimshluta og gera þeim það kleift. Lág sjávarstaða gerði nútímamönnum kleift að breiðast út til eyjasvæða Suðaustur-Asíu og Japans og komast til Ástralíu. Skömmu eftir að jökulmyndun á jörðinni náði hámarki komu fyrstu mennirnir frá Síberíu til Norður-Ameríku um landræmu sem lág sjávarstaða hafði afhjúpað.
Nútímamenn sem fluttust á kaldari svæði þurftu að laga sig að erfiðum umhverfisaðstæðum. Þeir bjuggu til dæmis til nýjar gerðir fatnaðar, sem voru óþarfar í hlýrra loftslagi en nú lífsnauðsynlegar, með því að flá veidd dýr með ýmiss konar steinverkfærum og skafa skinnin hrein. Elsti klæðnaðurinn hlýtur að hafa verið einfaldur og líklega hafa verið ábreiður sem lagðar voru yfir líkamann til að halda á honum hita. Fyrir um þrjátíu þúsund árum höfðu nútímamenn þó þróað elstu þekktu saumnálarnar og gerðu þær úr beini, viði og fílabeini. Líkt og saumnálar nútímans voru þær oddhvassar í annan endann og með gat á hinum. Með þræði úr dýraleifum eða villihör gátu menn nú saumað saman búta úr mjúkum skinnum af refum, kanínum og hjörtum og búið til mun vandaðri og aðsniðnari klæðnað.
Fimm þúsund ára gamlar líkamsleifar manns fundust í Alpahéraðinu milli Austurríkis og Ítalíu árið 1991. Manninum var gefið nafnið Ötzi og leifarnar gefa okkur nokkra vísbendingu um hvers konar klæðnað var unnt að búa til (Mynd 2.15). Ötzi var í þykkum frakka úr samansaumuðum geita- og sauðskinnum. Hann var einnig í aðskornum skálmhlífum úr svipuðu efni, með bjarnarskinnshúfu með hökuól og í skóm úr fléttuðu grasi, trjátrefjum og hjartarskinni. Slíkur klæðnaður var mun hentugri en eldri gerðir og hefði gert fólki kleift að lifa af á ísköldum svæðum.
Hlýnun jarðar og hörfun jöklanna, sem hófst fyrir um sautján þúsund árum, færði landgrunn víða um heim á kaf og myndaði ný vötn og ár. Þessar breytingar sköpuðu síðan tækifæri til að nýta lífríki ferskvatns og sjávar í nýju vatnaleiðunum og heitari grunnsævi meðfram ströndum. Margir hópar manna höfðu nú aðgang að fjölbreyttari dýrum sem þeir gátu nýtt til að bæta mataræði sitt. Þegar önnur dýr, svo sem hreindýr, aðlöguðust lífi í köldu umhverfi og færðu sig norður á bóginn fylgdu mannhóparnir sem veiddu þau á eftir. Hærri sjávarstaða stuðlaði þó einnig að einangrun sumra hópa. Þeir sem höfðu flust til eyjasvæða Suðaustur-Asíu og Ástralíu urðu afskekktari á eyjum í sunnanverðu Kyrrahafi. Þeir sem höfðu farið frá Asíu til Ameríku einangruðust frá mannabyggðum á austurhveli jarðar þegar sjávarborð hækkaði í Beringssundi. Siðmenningarnar sem þeir mótuðu í Norður- og Suður-Ameríku voru að mestu aðskildar frá öðrum heimshlutum fram á fimmtándu öld CE.
Líf á fornsteinöld
Allt þar til fyrir aðeins tólf þúsund árum voru hópar manna um allan heim mjög fámennir og fólk lifði á veiðum og söfnun sér til viðurværis. Dæmigerður hópur frummanna gat talið allt niður í fimmtán manns og í mesta lagi ef til vill aðeins fjörutíu (Mynd 2.16). Hóparnir skiptust enn fremur í fjölskyldueiningar. Smæð hópanna ætti ekki að koma á óvart þar sem þeir gátu aðeins reitt sig á náttúruauðlindirnar í kringum sig. Hún stuðlaði þó einnig að nánum tengslum milli meðlima hópsins, sem var kostur í heimi þar sem samvinna gat ráðið úrslitum um líf og dauða. Hópar sem voru miklu stærri en um fjörutíu manns hefðu átt erfitt með að lifa á takmörkuðum auðlindum svæðisins og vinna saman. Hópar sem urðu of stórir þurftu óhjákvæmilega að skipta sér upp og finna önnur svæði og aðrar auðlindir.
Á þessu tímabili lifðu menn meðal annars á hnetum, ávöxtum, berjum, villtu korni og hunangi, fiski, fuglum, skelfiski, skordýrum og öðrum dýrum. Það sem fólk borðaði réðst að miklu leyti af umhverfinu sem það bjó í. Þeir sem bjuggu í gróskumiklu og hlýju umhverfi höfðu aðgang að fjölbreyttum ætum plöntum og dýrum. Í kaldara og ísilögðu umhverfi reiddi fólk sig fremur á dýr og fisk. Aðferðir við fiskveiðar hafa líklega falið í sér notkun spjóta en einnig neta og jafnvel öngla úr beini. Annaðhvort nýttu menn leifar landdýra sem önnur rándýr skildu eftir eða veiddu dýrin sjálfir. Líklega beindust veiðarnar að mestu að smærri dýrum.
Stór dýr voru þó einnig veidd. Fornleifar og hellamálverk benda til þess að menn hafi veitt hjartardýr, hesta, gasellur, vísunda og jafnvel mjög stór dýr á borð við loðfíla. Fornleifarannsóknir í Ameríku sýna að þegar fyrir tólf þúsund árum ráku nútímamenn stundum vísundahjarðir fram af klettum til bana svo að þeir gætu nýtt kjötið og húðirnar. Líklega var áþekkum aðferðum beitt annars staðar til að veiða ýmsar tegundir hjarðdýra um þetta leyti eða jafnvel fyrr. Veiðar á loðfílum fyrir tugum þúsunda ára hefðu krafist mikillar samvinnu hópsins og notkunar þróaðra verkfæra á borð við spjót. Þær hefðu einnig verið mjög hættulegar og fræðimenn deila um hversu algengar þær voru í raun. Það hefði þó verið afar eftirsóknarvert að fella loðfíl; dæmigert dýr vó um sex tonn og nýting þess hefði séð litlum hópi fyrir ríflegum birgðum af kjöti, húð og beinum.
Frummenn leituðu sér gjarnan skjóls bæði í mannvirkjum og náttúrulegum athvörfum á borð við hella. Fornleifafræðingar víða um heim hafa grafið upp ummerki sem benda til þess að sumir hópar hafi dvalið í sama hellinum í tugi þúsunda ára. Hellirinn Panga ya Saidi í Kenía kann til dæmis að hafa verið bústaður manna í allt að sjötíu og átta þúsund ár. Þegar hellar voru ekki tiltækir eða hópar þurftu að vera hreyfanlegri reistu menn eigin skýli úr viði, beinum, dýraskinnum og öðru efni sem safnað var í nágrenninu. Á nokkrum stöðum í Austur-Evrópu, meðal annars í Úkraínu, Póllandi og Tékklandi, hafa fundist ummerki um skýli sem reist voru úr loðfílsbeinum og þakin dýraskinnum. Þessar búðir kunna að hafa verið notaðar fyrir allt að tuttugu og fimm þúsund árum.
Sterkar vísbendingar eru um að nútímamenn sem lifðu jafnvel fyrir tugum þúsunda ára hafi þróað með sér einhvers konar andleg viðhorf, ef til vill jafnvel einhvers konar trúarbrögð. Líkt og nú hjálpuðu andleg viðhorf og trú á hið yfirnáttúrulega fólki að skilja heiminn. Náttúruleg fyrirbæri á borð við sólsetur, jarðskjálfta, halastjörnur, eldingar og eldfjöll, auk margra atburða sem við eigum greið vísindaleg svör við, kunna að hafa haft yfirnáttúrulega merkingu fyrir forfeður okkar á fornsteinöld. Ef marka má siði nútímans hafa menn á fornsteinöld líklega fylgt trúarhefðum á borð við andatrú — þá hugmynd að andlegur máttur búi að einhverju leyti ekki aðeins í fólki heldur einnig í plöntum, lífvana hlutum og jafnvel náttúrufyrirbærum á borð við eld. Ítarleg hellamálverk af vísundum, hjartardýrum og öðrum dýrum sem þessir fjarlægu forfeður skildu eftir sig kunna að vera meðal fárra varðveittra ummerkja um hugmyndir þeirra um hið yfirnáttúrulega. Jafnvel er hugsanlegt að þeir hafi litið á suma úr sínum hópi sem trúarleiðtoga. Slíkir sjamanar, bæði karlar og konur, hefðu tengt þennan heim að einhverju leyti við annan og torskildari heim handan hans.
Við vitum þó að nútímamenn og jafnvel Neanderdalsmenn jörðuðu látna og lögðu oft algenga heimilismuni í grafirnar. Fáeinir sjaldgæfir grafreitir sem fundist hafa í Austur- og Suður-Evrópu og eru frá því fyrir þrjátíu þúsund árum voru sérlega íburðarmiklir. Í sumum þeirra voru spjót og skífur úr fílabeini ásamt líkum sem höfðu verið þakin vandlega rauðri okru og perlum gerðum bæði úr fílabeini loðfíla og refatönnum. Flestar grafir sem hafa fundist til þessa voru þó fremur einfaldar. Þótt freistandi sé að álykta út frá slíkum fundum að fólk hafi trúað á framhaldslíf er ómögulegt að vita með vissu hvaða þýðingu þessar greftranir höfðu fyrir fólkið sem stóð að þeim.
Á grundvelli fornleifarannsókna og athugana á veiðimönnum og söfnurum nútímans hafa margir komist að þeirri niðurstöðu að samfélög veiðimanna og safnara til forna hafi einkennst af miklum jöfnuði. Smæð hópanna, skortur á auði og hirðingjalífið voru líklega ástæðurnar. Erfitt er þó að vita nákvæmlega hve mikill jöfnuður ríkti í samfélögum frummanna. Þar var greinilega einhver aðgreining milli fólks. Rétt eins og nú á dögum hefur fólk jafnvel innan fámennra hópa væntanlega verið misjafnt að líkamlegri getu, greind, persónutöfrum og öðrum eiginleikum. Meðlimir hópsins hafa án efa gert sér grein fyrir þessum mun og nýtt hann sér í hag.
Samkvæmt eldri túlkunum á samfélagsskipan sáu karlar um veiðarnar að mestu leyti en konur elduðu eða voru heima við að annast börn. Á síðari tímum hafa sumir sett fram þá hugmynd að bæði karlar og konur á fornsteinöld hafi lagt sitt af mörkum til samfélagsins með ýmsum hætti. Kjöt, sem líklega var að mestu veitt af körlum, hefur verið mikils metið, en jurtir og önnur matvæli sem konur söfnuðu aðallega kunna að hafa lagt hópnum til jafnmargar hitaeiningar eða fleiri. Einnig er líklegt að þegar karlarnir voru að heiman við veiðar hafi konurnar af nauðsyn séð um allt annað. Það fól meðal annars í sér að verja heimilin fyrir árásum, gera við skýli og búa til verkfæri.
Fjölbreytt samfélög fornsteinaldar
Vitneskja okkar um lífið á fornsteinöld er takmörkuð og óljós. Fræðimenn hafa því að mestu þurft að reiða sig á athuganir á samfélögum veiðimanna og safnara sem eru enn við lýði og draga ályktanir af reynslu þeirra. Tiltölulega fáir slíkir hópar eru enn til og þá er aðeins að finna á fáeinum stöðum í heiminum þar sem matvælaframleiðsla er einfaldlega hvorki raunhæf né eftirsóknarverð. Þar á meðal eru Kalaharíeyðimörkin í sunnanverðri Afríku, skógar miðbaugsbeltis Afríku, nyrstu heimskautasvæðin, Tansanía, hlutar vestanverðrar Ástralíu og nokkrir aðrir staðir.
San-fólkið í Kalaharíeyðimörkinni í sunnanverðri Afríku hefur oft verið rannsakað (Mynd 2.17). Nú á dögum býr það í hlutum Botsvana, Namibíu og Angóla. Þeir sem enn lifa hefðbundnu lífi gera það í allt að sextíu manna hópum sem samanstanda af fólki úr nokkrum skyldum fjölskyldum. San-fólkið lifir af söfnun villtra matjurta, hneta, ávaxta og skordýra. Það reiðir sig einnig á veiðar á villibráð á borð við antilópur og notar til þeirra kastprik, spjót og litla boga með örvum sem dýft er í eitur. Hópar þess eru að mestu leiðtogalausir, en við vissar aðstæður geta virtir veiðimenn eða eldri karlar farið með nokkur völd.
Þrátt fyrir þetta jafnrétti ríkir nokkur mikilvæg verkaskipting eftir kyni meðal San-fólksins. Til dæmis er ætlast til þess að karlar kveiki eld til matreiðslu og upphitunar. Þeir gera það með því að nudda saman prikum til að mynda hita og bæta við svolitlu þurru grasi svo að kvikni í því. Karlarnir eru einnig helstu veiðimenn hópsins, þótt konur taki stundum þátt. Ábyrgð kvenna felst meðal annars í söfnun og því að reisa hefðbundin skýli úr trjágreinum sem langt gras er lagt yfir. Skýlin eru létt og hægt er að reisa þau hratt svo að hópurinn geti flutt sig reglulega þegar þess gerist þörf. Vatn er stöðugt áhyggjuefni í hinu mjög þurra umhverfi Kalaharíeyðimerkurinnar og San-fólkið kemst af með tiltölulega lítið af því. Það safnar vatni úr tilteknum plöntum og sérstökum vatnsbólum og notar gjarnan úrholuð strútsegg til að safna því og geyma til síðari nota.
Á heimskautasvæðum norðurhluta Alaska, Kanada og Grænlands, þar sem aðstæður eru mjög ólíkar þeim sem ríkja í Kalaharíeyðimörkinni, lifa Inúítar sem veiðimenn og safnarar með hætti sem hentar þessu umhverfi. Líkt og aðrir hópar veiðimanna og safnara lifa þeir í fremur fámennum hópum sem samanstanda af nokkrum fjölskyldum og samfélög þeirra einkennast almennt af mun meiri jöfnuði en samfélög með fasta búsetu sem reiða sig á landbúnað. Þar er lítið um plöntur til söfnunar en gnótt fugla og dýra til veiða, bæði á landi og í sjó, meðal annars hreindýr, rostungar, grænlandssléttbakar, selir, ísbirnir, sauðnaut og refir. Auk kjöts og eldsneytis gefa þessi dýr af sér skinn sem Inúítar nota til að búa til haffær skip og þykkan fatnað sem ver þá gegn nístingskuldanum (Mynd 2.18). Á sumum hlýrri svæðum er hægt að safna plöntum á borð við grös, rætur og þang.
Eins og algengt er meðal hópa veiðimanna og safnara sjá karlar yfirleitt um veiðar á landi og í sjó en konur annast börnin, sjá um heimilið og vinna úr veiddri eða safnaðri fæðu. Tiltölulega takmarkað framboð plantna samanborið við dýr hefur haft mikil áhrif á samfélag Inúíta. Þar sem langstærstur hluti fæðunnar fæst með veiðum á landi og í sjó er mikil áhersla lögð á þessi störf sem einkum eru unnin af körlum. Veiðar á landi og í sjó eru einnig mjög hættuleg störf þar sem dauðsföll og alvarleg meiðsli eru algeng. Af þeim sökum hafa konur jafnan verið fleiri en karlar í hópum Inúíta. Áður fyrr leiddi þetta hlutfall til þess að fjölkvæni varð algengara og jafnvel til ungbarnadrápa. Fjölgifti sumra karla vakti einnig afbrýðisemi og olli heiftúðugri samkeppni meðal skyldmenna.
Bæði San-fólkið og Inúítar hafa átt í töluverðum samskiptum við kyrrstæð landbúnaðarsamfélög í nágrenni sínu og nútímatækni hefur haft áhrif á lifnaðarhætti þeirra. Inúítar nota til dæmis oft skotvopn við veiðar nú á dögum, sem þeir gátu ekki gert fyrir nokkrum öldum. Eitt samfélag veiðimanna og safnara sem hefur enn aðeins átt í takmörkuðum samskiptum við landbúnaðarsamfélög er hins vegar Awá-fólkið í brasilíska regnskóginum. Þekkt hegðun Awá-fólksins gefur því fræðimönnum mynd af samfélögum veiðimanna og safnara sem kunna að líkjast betur samfélögum fjarlægra forfeðra okkar.
Ólíkt San-fólkinu og Inúítum, sem búa í umhverfi þar sem margar auðlindir eru af skornum skammti, búa Awá við mjög gjöfult og gróðursælt umhverfi. Þeir eru tiltölulega fáir, aðeins um þrjú hundruð og fimmtíu, og hálfflakknandi líferni þeirra sem veiðimenn og safnarar er ekki leif fornra lifnaðarhátta. Þess í stað er talið að þeir hafi allt fram á nítjándu öld CE búið í föstum byggðum en þá yfirgefið þær og flust langt inn á vatnasvið Amazonfljóts til að lifa eins og þeir gera nú. Þótt Awá-fólkið hafi tekið upp þennan lífsstíl tiltölulega seint sýnir samfélag þess mörg einkenni sem eru algeng meðal annarra hópa veiðimanna og safnara. Þar ríkir mikið jafnræði. Fólkið á tiltölulega fáa efnislega hluti. Það býr í litlum hópum, allt að þrjátíu manns. Það lifir af því að veiða dýr og safna ætum plöntum úr umhverfinu. Ein hefðbundin og mikils metin söfnunarafurð er aldin babassupálmans. Auk þess að reiða sig á þetta olíuríka og próteinríka aldin lifa Awá-hópar einnig á gnægð fisks í rökum regnskóginum og veiða fjölmörg önnur dýr með boga og örvum.
Ólík náttúruskilyrði þeirra veiðimanna og safnara sem enn eru eftir í heiminum hafa mótað ólíkar hugmyndir þeirra um hið yfirnáttúrulega. Inúítar eiga auðuga goðafræði með sögum af ótrúlegum veiðum og furðuverum sem búa í heiminum. Norðurljósin, náttúrulegt ljósafyrirbæri á himni sem er algengt á mjög háum breiddargráðum, eru talin birtingarmynd hins yfirnáttúrulega sem getur verið bæði hughreystandi og ógnvekjandi.
Margar trúarhugmyndir San-fólksins snúast um veru að nafni Kaggen sem er stundum hjálpsöm og stundum heimskuleg. Kaggen getur tekið á sig mynd fjölmargra dýra, þar á meðal tiltekinna skordýra. San-fólkið iðkar einnig margs konar helgisiði við mikilvæg tímamót í lífinu, svo sem þegar ungur drengur fellir sína fyrstu bráð og við hjónavígslu. Það lítur á tiltekna meðlimi hópsins sem sjamana sem tengjast hinum yfirnáttúrulega heimi sérstökum böndum.
Awá-fólkið heldur sérstæðar trúarathafnir á tilteknum tímum, svo sem á kvöldum þegar fullt tungl er. Það iðkar einnig helgisiði sem færa þátttakendur inn í andaheim þar sem þeir geta beðið um að gripið verði með sérstökum hætti inn í atburði á jörðinni.