2.1 Þróun frummanna og fólksflutningar

Nútímamenn eru ekki snjallsímar og í sögu mannsins voru það tilviljunarkenndar líffræðilegar aðlaganir að breytilegu umhverfi sem knúðu þróunarferlið áfram, en ekki hugmyndir uppfinningamanna um tækninýjungar. Þróunarferlið sem að lokum gat af sér tegund okkar líkist þó tækniþróun snjallsíma og annarra tækja að nokkru mikilvægu leyti. Rétt eins og rekja má þróun snjallsímans aftur til ritsímans má rekja þróun okkar aftur til mjög fjarlægs forföður sem nefnist Australopithecus og var uppi í austanverðri og sunnanverðri Afríku fyrir 2.5 til 4 milljónum ára. Lucy, sem áður var nefnd, tilheyrði ættkvíslinni Australopithecus (Mynd 2.3). Ættkvísl er flokkunarfræðilegt þrep sem nær yfir nokkrar svipaðar og skyldar tegundir. Líkt og við gátu einstaklingar af þeirri tegund sem Lucy tilheyrði, afarensis (sem kennd er við Afar-héraðið í Austur-Afríku þar sem hún fannst), gengið uppréttir og líklega notað verkfæri. Að öðru leyti voru þeir þó mjög ólíkir okkur. Þeir voru loðnir líkt og simpansar, höfðu fingur og handleggi sem hentuðu vel til að klifra í trjám og heila sem var um þriðjungur af stærð heila okkar. Þrátt fyrir þennan mun hafa fræðimenn komist að þeirri niðurstöðu að ættkvíslin Homo („maður“) hafi þróast af Australopithecus fyrir um tveimur til þremur milljónum ára.

Hugsanlega var Homo habilis elsti fulltrúi ættkvíslarinnar Homo (Mynd 2.4). Þessi tegund kemur fyrir í fornleifagögnum frá því fyrir um tveimur til þremur milljónum ára. Habilis merkir „handlaginn“; eitt sinn var talið að þetta hefði verið fyrsta tegundin til að búa til steinverkfæri. Nú vitum við að steinverkfæri eru eldri en Homo habilis, en nafnið hefur haldist. Homo habilis líktist okkur á margan hátt: tegundin var með stóran heila áþekkan okkar, litlar tennur og andlit sem við myndum þekkja sem mannlegt. En hún hafði einnig mörg apalík einkenni, svo sem langa handleggi og loðinn líkama, og fullvaxnir einstaklingar voru aðeins þriggja eða fjögurra feta háir.

Fyrir um tveimur milljónum ára kom fram í Austur-Afríku tegund sem líktist okkur enn meira, Homo erectus. Hún þróaðist líklega af Homo habilis. Eins og heitið erectus, sem merkir „uppréttur“, gefur til kynna lifði þessi tegund alfarið á jörðu niðri og gekk — og hljóp jafnvel — eingöngu upprétt. Afleiðingar þessarar þróunarbreytingar voru gríðarlegar. Upprétt líkamsstaða varð til þess að meltingarfæri líkamans færðust neðar og inn í minna rými. Það kallaði aftur á breytt mataræði: í stað seigra jurta kom auðmeltari fæða, svo sem hnetur, ávextir, rótarhnýði, hunang og jafnvel kjöt. Líf á jörðu niðri var einnig hættulegra vegna þess að erfiðara var að komast undan rándýrum. Upprétta líkamsstaðan gerði Homo erectus þó kleift að hafa hendurnar frjálsar til að nota verkfæri. Þetta forskot leiddi líklega til frekari þróunarbreytinga sem gerðu hendur manna smám saman fimari og stuðluðu að útbreiddari notkun sífellt fullkomnari verkfæra.

Einstaklingar af tegundinni Homo erectus líktust nútímamönnum einnig mjög að öðru leyti. Þeir voru álíka hávaxnir og við og náðu stundum rúmlega sex feta hæð. Þeir bjuggu til og notuðu tiltölulega fullkomin steinverkfæri og reiddu sig á eld bæði til að halda á sér hita og elda mat. Líklega reistu þeir sér kofa úr viði og skinnum og unnu saman að veiðum og fæðuöflun. Staða barkakýlisins í hálsinum bendir einnig til þess að Homo erectus hafi að einhverju leyti getað tjáð sig með röddinni, sem hefði auðveldað samvinnu. Loks hafa fornleifafræðingar fundið sterk merki um að Homo erectus hafi annast sjúka og aldraða. Meðal þeirra eru leifar einstaklinga sem þjáðust af alvarlega hamlandi sjúkdómum en lifðu samt lengi, sem gefur til kynna að þeir hafi bæði þurft og fengið aðstoð annarra. Saman gerðu þessi einkenni tegundina mjög hæfa til að laga sig að breytilegu loftslagi og umhverfi og skýra þannig hvers vegna hún lifði svo lengi. Stofnar Homo erectus héldust á lífi þar til fyrir um 100,000 árum.

Einhvern tíma fyrir 1.8 til 1.5 milljónum ára tók Homo erectus að flytjast til annarra hluta Afríku og út fyrir álfuna. Á hundruðum þúsunda ára barst tegundin til Norður-Afríku, Austurlanda nær, Evrópu og Austur- og Suður-Asíu. Enn er deilt um ástæður þessara umfangsmiklu fólksflutninga en líklega voru loftslagsbreytingar og löngun til að fylgja ákveðnum bráðategundum eftir meðal þeirra. Homo erectus virðist hafa haldið sig nærri ám og vötnum á ferð sinni og veitt og étið dýr á borð við nashyrninga, birni, svín og krókódíla, eins og fornleifafundir í Austurlöndum nær hafa staðfest. Stofnarnir þróuðust þannig að þeir löguðust að hinum ólíku umhverfisaðstæðum sem þeir fluttust til. Með tímanum leiddi þetta til fjölbreytni mannategunda, þar á meðal Homo heidelbergensis; Homo neanderthalensis, eða Neanderdalsmenn; Denisovamenn; og nútímamenn, eða Homo sapiens (sapiens merkir „vitur“). Sumar þessara tegunda, svo sem Denisovamenn og Neanderdalsmenn, komu fram utan Afríku. Aðrar, svo sem Homo heidelbergensis og Homo sapiens, komu fyrst fram í Afríku og fluttust síðar til annarra svæða.

Enn er óljóst að hve miklu leyti þessar ólíku mannategundir höfðu samskipti hver við aðra. DNA-gögn úr beini sem fannst í Síberíu hafa sýnt að þar fæddist stúlka (sem lést þrettán ára) sem átti Denisovamann að föður og Neanderdalskonu að móður. Önnur nýleg rannsókn sýndi að nútímastofnar í Evrópu og Austurlöndum nær bera á milli 1 og 4 prósent DNA frá Neanderdalsmönnum. Þetta virðist benda til þess að mökun Homo sapiens og Neanderdalsmanna hafi verið nokkuð algeng. Vandvirk vinna fornleifafræðinga og annarra fræðimanna hefur einnig leitt í ljós að sumar tegundir þróuðust af öðrum. Til dæmis virðast bæði Neanderdalsmenn og Denisovamenn hafa þróast af stofnum Homo heidelbergensis.

Einhvern tíma á tímabilinu frá því fyrir fjörutíu þúsund árum og þar til fyrir fimmtán þúsund árum dró úr fjölbreytni mannategunda og aðeins Homo sapiens varð eftir. Tvö líkön leitast við að skýra hvers vegna. Fyrra líkanið, sem nýtur mestrar viðurkenningar, er „út úr Afríku“-líkanið. Samkvæmt þeirri kenningu komu nútímamenn fyrst fram í Afríku fyrir um 200,000 árum og breiddust síðan, fyrir um 100,000 árum, út úr Afríku og leystu allar aðrar mannategundir af hólmi. Síðara líkanið er oft kallað „fjölsvæðaþróunarlíkanið“ og samkvæmt því þróaðist Homo sapiens af Homo erectus á nokkrum stöðum um svipað leyti. Líkanið kom fram sem skýring á mikilli fjölbreytni einkenna nútímamanna meðal ólíkra mannstofna víða um heim. Það byggist þó fyrst og fremst á rannsóknum á steingervingum og fornleifagögnum fremur en erfðafræðilegum gögnum.

Þessar kenningar um þróun mannsins útiloka ekki endilega hvor aðra og raunverulegt svar við ráðgátunni kann að vera sambland þeirra. Til dæmis er vel hugsanlegt að nútímamenn eða sameiginlegur forfaðir hafi fyrst komið fram í Afríku. Þegar þessi tegund breiddist síðan út um heiminn blandaðist erfðaefni hennar erfðaefni annarra mannategunda. DNA-gögn sem safnað hefur verið undanfarin ár benda vissulega til flóknari myndar og deilan hefur enn ekki verið útkljáð. Aðferðir fornleifafræðinnar og sameindaerfðafræðinnar varpa áfram nýju ljósi á ráðgátuna um þróun mannsins og tilkomu Homo sapiens. Þær ályktanir sem við getum dregið um fjarlæga fortíð munu áfram breytast eftir því sem þekking okkar eykst.

Fornleifafræðileg gögn benda til þess að Homo sapiens hafi tekið að flytjast frá austan- og sunnanverðri Afríku fyrir allt að 200,000 árum. Við þessa útbreiðslu héldu frummenn lengra suður, vestur og norður á bóginn, allt að Miðjarðarhafi. Fyrir um 100,000 árum yfirgáfu hópar Homo sapiens meginland Afríku og hófu fólksflutninga um heiminn sem stóðu í tugi þúsunda ára (Mynd 2.6). Eftir að hafa farið yfir Sínaískaga til Suðvestur-Asíu fylgdu fyrstu farandhóparnir frá Afríku líklega ströndum Asíu og fyrir um sjötíu þúsund árum voru þeir komnir til Indlands og Kína.

Sumir hópar héldu áfram suður á bóginn um Malasíu, til Indónesíu og þaðan lengra. Á stöðum á borð við Papúa Nýju-Gíneu og Ástralíu eru ummerki um búsetu fyrir að minnsta kosti fjörutíu og fimm þúsund árum. Aðrir hópar sem héldu frá Norður-Afríku inn í Suðvestur-Asíu komu til Evrópu fyrir um fjörutíu þúsund árum, annaðhvort meðfram Miðjarðarhafsströndinni eða um Tyrkland inn í Dónárdalinn. Fyrir tuttugu og fimm þúsund árum hafði Homo sapiens náð til Síberíu og annarra hluta Norður-Asíu. Fyrir um fimmtán þúsund árum fóru síðan sumir hópar í Asíu yfir til Norður-Ameríku, náðu að lokum suðurodda Suður-Ameríku og settust að á ýmsum stöðum þar á milli.

En hvað hratt þessum fólksflutningum af stað í upphafi? Þrátt fyrir óvissuna getum við dregið nokkrar ályktanir sem byggjast á getgátum. Við vitum að um svipað leyti og Homo sapiens tók að yfirgefa Afríku varð loftslagið þar sífellt þurrara. Þurrara loftslag varð til þess að færri af þeim plöntum og dýrum sem menn þurftu til að lifa af voru tiltæk. Nútímamenn voru veiðimenn og safnarar eins og forverar þeirra í þróunarsögunni og komust af með því að veiða dýr og safna villtum plöntum í stað þess að rækta nytjaplöntur og ala búfé. Þar sem samfélög veiðimanna og safnara leita reglulega fæðu á víðfeðmu svæði getur skortur á auðlindum sums staðar eða gnægð þeirra annars staðar knúið fólk til að færa sig um set. Á ævi eins einstaklings hefðu umfangsmiklir fólksflutningar vart orðið merkjanlegir, ef þeir hefðu yfirleitt orðið það. En á tugum þúsunda ára fóru hópar manna um gífurlegan hluta jarðarinnar. Þeir færðust heldur ekki allir í sömu átt eða samtímis. Hópar fóru líklega fram og til baka um landsvæði eftir loftslagsaðstæðum og framboði auðlinda. Löng tímabil hlutfallslegrar kyrrstöðu rofnuðu þegar fólk tók sig upp og þannig urðu til bylgjur fólksflutninga í ýmsar áttir.

Þegar menn fluttust í nýtt umhverfi löguðu þeir aðferðir sínar að nýjum aðstæðum til að komast þar af. Það fól í sér að læra að safna ýmsum tegundum plantna og veiða ýmsar tegundir dýra sem þeir komust í kynni við, þar á meðal mastódonta, loðfíla og nashyrninga, ýmsar tegundir grasbíta og risavaxin letidýr og bifra. Koma manna sem voru sérlega færir um að komast af hafði stundum í för með sér miklar breytingar á nýju umhverfi þeirra. Vísindamenn sem rannsaka útdauð dýr hafa lengi gert sér grein fyrir því að veiðar manna áttu líklega þátt í hnignun margra þessara tegunda. Áður en menn komu til Ástralíu fyrir um fjörutíu og fimm þúsund árum voru þar til dæmis margar tegundir stórra skriðdýra, pokaljón (sem bar unga sína í poka) og risavaxnir vombatar og kengúrur (Mynd 2.7). Þessar tegundir tóku að hverfa um svipað leyti og menn komu til Ástralíu og löngu fyrir hlýnun loftslagsins sem leiddi til útdauða stórra dýra annars staðar.

Til að skilja hvernig frummenn lifðu fyrir hundruðum þúsunda og jafnvel milljónum ára beita fræðimenn aðferðum fornleifafræðinnar til að rannsaka þá gripi sem þeir skildu eftir sig. Margir gripanna voru úr efnum á borð við við, dýraskinn og mold, sem varðveitast sjaldan svo lengi að þau finnist meðal fornleifa. Munir úr beinum eru nokkru endingarbetri og hafa stundum varðveist. En innsýn okkar í fjarlæga fortíð er mjög takmörkuð. Líklegast er að steinmunir hafi varðveist nógu lengi til að við getum rannsakað þá nú á dögum. Hugsanlega allt frá því fyrir 3.3 milljónum ára tóku fjarlægir forfeður okkar, áður en menn komu fram, að nota steinverkfæri í margvíslegum tilgangi. Sá atburður markar upphaf fornsteinaldar (lithos merkir „steinn“), sem stóð þar til fyrir tæpum tólf þúsund árum.

Elstu þekktu steinverkfæri af mannavöldum eru frá því fyrir um 2.6 milljónum ára. Líklega voru þau fyrst gerð af Homo habilis með því að slá saman sléttum steinum og mynda þannig gróflega beittar eggjar. Verkfærin sem urðu til eru oft kölluð Oldowan-verkfæri og voru þau notuð allt þar til fyrir um 1.7 milljónum ára. Þótt þessi aðlögun virðist einföld frá okkar sjónarhóli var þróun Oldowan-verkfæra í raun stórt stökk í tæknikunnáttu manna. Þessir hvössu steinar nýttust við margs konar skurð, sköfun og höggvinnu. Þeir voru afar skilvirk verkfæri til að drepa dýr, hluta niður kjöt, brjóta bein til að komast að merg og vinna fjölmörg svipuð verk.

Fyrir um 1.7 milljónum ára tóku sumir frummenn að þróa nýja og flóknari gerð steinverkfæris. Þeir hjuggu smærri flögur vandlega úr steinkjarna og mótuðu dropalaga verkfæri sem oft er kallað handöxi. Handaxir voru mun þynnri og beittari en Oldowan-verkfærin og hentuðu því enn betur til þeirrar skurðar-, sköfunar- og höggvinnu sem þær voru ætlaðar til. Þær voru svo mikil framför frá eldri verkfærum að fornleifafræðingar hafa gefið þeim sérstakt heiti. Þær kallast Acheulean-handaxir (borið fram ah-SHOOL-ee-an), eftir Saint-Acheul, staðnum í Frakklandi þar sem þær fundust fyrst á nítjándu öld CE. Síðan hafa fleiri Acheulean-handaxir fundist í Afríku, Mið-Austurlöndum og á Indlandi, auk þess sem þær hafa fundist á víð og dreif í hlutum Austur-Asíu (Mynd 2.8).

Acheulean-verkfærin voru mun fullkomnari en Oldowan-verkfærin og voru ríkjandi gerð steinverkfæra allt þar til fyrir um 250,000 árum. Þá kom fram ný gerð áhalda í Evrópu, Norður-Afríku og suðvestanverðri Asíu. Þessi áhöld, sem nefnast Mousterian-verkfæri, voru minni handaxir og verkfæri unnin úr steinflögum fremur en steinkjörnum. Í eldri hefðum höfðu flögurnar verið höggnar af til að móta kjarnann að vild, til dæmis sem handöxi. Í Mousterian-hefðinni voru flögurnar hins vegar stundum höggnar af þannig að nota mætti þær sjálfar sem litla hnífa til að skera kjöt og skafa leður eða sem spjótsodda sem festir voru við sköft (Mynd 2.9). Framfarir í Mousterian-tækninni leiddu síðar til annarra verkfærahefða. Fyrir um fjörutíu og fimm þúsund árum gerðu menn fjölbreytt sérhæfð verkfæri úr steinflögum. Þar á meðal voru ýmiss konar sköfur og ristutól til að skera í og endurmóta af nákvæmni mýkri efni á borð við bein og horn í verkfæri eða listmuni.

Annað mikilvægt verkfæri forfeðra mannkyns var eldur. Enn er deilt um hvenær menn náðu fyrst tökum á eldinum. Vísbendingar eru um að eldri forfeður, á borð við Homo erectus, hafi notað eld, en ekki er vitað hvort þeir gátu sjálfir kveikt eld eða einungis nýtt og viðhaldið eldi sem kviknaði af náttúrulegum orsökum. Ljóst er þó að í síðasta lagi fyrir um 125,000 árum, ef ekki mun fyrr, höfðu nútímamenn lært að kveikja og hafa stjórn á eldi.

Samvera við eldinn kann einnig að hafa gefið frummönnum tækifæri til að nýta eitt öflugasta verkfæri sitt: hinn einstaka hæfileika til að nota hljóð sem tungumál. Getgátur eru uppi um að eldri forfeður mannkyns, á borð við Homo erectus, hafi getað myndað hljóð og jafnvel búið yfir einhvers konar tungumáli. Um það verður aldrei vitað með vissu. Hins vegar er vitað að nútímamenn geta myndað afar fjölbreytt hljóð. Líffræðingar telja að við getum myndað fimmtíu mismunandi fónem, það er að segja aðgreinandi málhljóð. Þegar þessum fónemum er raðað saman á margbrotinn hátt geta þau myndað tugi þúsunda orða sem lýsa því sem við sjáum, finnum, gerum og ímyndum okkur. Fyrir að minnsta kosti 100,000 árum tóku nútímamenn að nota tungumál með þessum hætti og öðluðust þannig mikið forskot á önnur dýr sem þeir kepptu við. Með tungumáli gátu þeir samræmt dagleg verk, unnið mun skilvirkar í hópum, miðlað óhlutbundnum hugmyndum og komið mikilvægum upplýsingum áfram til næstu kynslóða. Fá verkfæri nýttust nútímamönnum betur en hæfileikinn til að eiga samskipti á flóknum tungumálum.

Sum tilkomumestu forsögulegu listaverk sem enn eru til eru hellamálverk sem eru allt að fjörutíu þúsund ára gömul. Margir hellar með málverkum hafa fundist á Spáni og í Frakklandi en einnig eru dæmi um slíka hella á Englandi, Ítalíu, í Þýskalandi, Rússlandi og Indónesíu. Málverkin í Altamirahelli á Norður-Spáni eru gott dæmi um þessa tegund listar. Í hellinum eru fleiri en tveir tugir stórra dýramynda frá því fyrir um þrjátíu og sex þúsund árum, meðal annars af vísundum, nautum, hestum, hjartardýrum og villisvínum. Hvert dýr er málað af mikilli nákvæmni með blöndu af viðarkolum og okkri (litarefni úr leir), sem myndar skæra rauða, gula, brúna og svarta liti. Listamennirnir fléttuðu víða einkenni hellisveggjanna inn í myndverkin og gáfu dýrunum sem þeir teiknuðu þannig þrívíða lögun og skýrari útlínur ( Mynd 2.10 ).